Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Wolfstijd

Duitsland en de Duitsers 1945-1955

Auteur(s): Harald Jähner
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Wolfstijd
Wolfstijd
Wolfstijd

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Evert van der Veen
4/5

Duitsland na de oorlog

[Recensie] Hoe verging het Duitsland na het einde van de Tweede Wereldoorlog? Wij hebben ons daar waarschijnlijk destijds niet zo druk om gemaakt. Toen de laatste Duitsers naar hun Heimat waren afgemarcheerd, hadden wij wellicht het gevoel dat we ‘onder ons’ waren en dat Nederland weer ‘van ons’ was, al moest het land wel volledig worden herbouwd en waren de psychische gevolgen van de oorlog ingrijpender en langduriger dan we in die eerste naoorlogse tijd konden vermoeden.

Ik heb me vaak afgevraagd hoe de Duitsers die eerste jaren na de oorlog hebben beleefd. Een land waarin zo’n beetje alle grote steden waren verwoest door de aanhoudende bombardementen van geallieerden. Wat daarna nog overeind stond, had vaak zwaar te lijden onder de verbeten strijd in de eindfase waarin geallieerden en Russen oprukten en de laatsten een spoor van verwoesting trokken. Met name Berlijn heeft dat in de laatste weken van de oorlog moeten ondervinden. Hoe ging het daarna in Duitsland? We kennen de beelden van de Trümmerfrauen die de puinhopen in de steden opruimden, we weten over de processen van Neurenberg maar hoe was nu het dagelijkse leven in Duitsland in die eerste jaren na de verloren Krieg?

De titel van dit boek Wolfstijd roept in eerste instantie wellicht wat bevreemding op maar de ondertitel verklaart veel: Duitsland en de Duitsers 1945 – 1955. Die periode wordt in dit boek belicht. De auteur was hoofdredacteur bij de Berliner Zeitung, is nu verbonden aan de Frankfurter Allgemeine Zeitung en is sinds 2011 bijzonder hoogleraar culturele journalistiek in Berlijn. Wolfstijd is in Duitsland zeer positief ontvangen. De tijd is waarschijnlijk rijp voor een open terugblik op deze naoorlogse jaren die nog zo nauw met een gevoelige periode is verbonden.

In het voorwoord geeft de auteur een scherpe typering van die tijd en legt hij de titel uit: “de mens is voor de mens een wolf”, een Latijnse uitdrukking waaruit blijkt waartoe de mens in staat is. Dat is in de jaren waarin het nazisme heerste wel gebleken en de Duitsers moeten daar nu zelf ook de gevolgen van dragen.

Intrigerend is de wijze waarop men met de gigantische verwoestingen in steden omgaat. Soms worden de ruïnes min of meer verheerlijkt omdat ze ons bepalen bij de essentie van ons bestaan. Er wordt gesproken over “ruïnepracht” en er worden cursussen gegeven hoe men ruïnes kan fotograferen. De overdaad is teruggebracht tot de basis van wonen en bouwen.

De ontreddering in die eerste jaren na de oorlog is van onvoorstelbare omvang: 40 miljoen mensen zijn ontworteld omdat ze krijgsgevangene zijn geweest, door bombardementen hun huis hebben verloren, in gevangenkampen hebben gezeten. De auteur schetst een indringend beeld waarin naar voren komt dat de gevolgen van de oorlog ook voor de Duitsers zelf van onvoorstelbare grote omvang zijn.

De kracht van het boek ligt in de beschrijving van de uiterlijke leefwereld en de wijze waarop mensen proberen te overleven en bezig zijn met het opbouwen van een nieuw bestaan.

Door het inzetten van citaten uit boeken, gedichten en het gebruik van filmtitels weet de auteur op overtuigende wijze de sfeer van de tijd te schetsen. Zo is er in 1945 een marslied dat de toenmalige situatie treffend vertolkt. Wat wij niet zouden verwachten en ons nu ook niet goed kunnen voorstellen is de behoefte aan ontspanning. Het was een psychische ontlading na de spanning en het ondervonden leed, ook al was het leven nog zwaar, primitief en armoedig. “En toch werd er ongelofelijk veel gelachen in die jaren, en gedanst, feestgevierd, geflirt en gevreeën”, pag 126.

Ook concerten werden druk bezocht en er werd weer carnaval gevierd, al was daar ook kritiek op van mensen die vonden dat dit nog niet kon in een tijd waarin velen nauwelijks te eten hadden. Toch was de trend: “De capitulatiemaatschappij ging geleidelijk over in de pretmaatschappij”, pag 150.

Ook op sexueel gebied vond er een ontlading plaats; mensen waren “hongerig naar leven, dorstig naar liefde”. Er was een tekort aan mannen; zo waren er in Berlijn zes vrouwen op één man. Door het tekort aan huisvesting moesten mensen noodgedwongen op allerlei manieren samenleven en de uiterst schaarse woonruimte delen.

Hoe keken de Duitsers tegen hun verloren oorlog aan, hoe beoordeelden zij hun Führer die aanvankelijk werd aanbeden en hoe stond men tegenover de ideologie van het nationaal-socialisme die zovelen met zich had meegesleurd? Die vragen komen zijdelings wel aan de orde maar vragen wellicht om een ander boek dat in dit opzicht meer de diepte ingaat. Het zou ongetwijfeld garant staan voor intrigerende lectuur. De kracht van Wolfstijd is dat het een zeer goed overzicht biedt van alle aspecten van de toenmalige samenleving. Het gaat over plunderingen en distributie van voedsel, kinderen die smokkelen en zwarte markten maar ook de herrijzende auto-industrie en trends in kunst en inrichting van woningen komen ter sprake.

Boeiend is hoe de geallieerden tegen Duitsers aankeken; die was bepaald niet gunstig want men dacht dat iedereen de nazi-ideologie had aangehangen. Alle Duitsers waren daarom schuldig aan de oorlog en de gevolgen daarvan. De Duitsers zagen zichzelf meer als slachtoffer van de oorlog die hen als een soort noodlot was overkomen. Dat andere landen daar anders over dachten en hen als daders beschouwden die onnoemelijk veel teweeg hadden gebracht, drong aanvankelijk niet tot de Duitsers door. In een Amerikaanse richtlijn voor militair personeel in Duitsland wordt hier ook iets over gezegd: “De Duitsers moet duidelijk worden gemaakt dat zij verantwoordelijk zijn voor de Tweede Wereldoorlog, en dat het hen niet vergeven wordt dat ze andere volkeren onder hun heerschappij afschuwelijk hebben onderdrukt”, pag 322.

Dat schuldbesef kwam later wel maar die periode valt buiten de reikwijdte van Wolfstijd. Toen is het Duitse volk op bewonderenswaardige wijze met de zwarte bladzijden uit hun geschiedenis omgegaan en openlijk schuld erkend.

Wolfstijd schetst een goed beeld van de met name uiterlijke omstandigheden waarin het Duitse volk vrijwel geheel opnieuw moest beginnen. Het herstel van de economie, het zogenaamde Wirtschaftswunder, begon zich al na enkele jaren af te tekenen en dat is geen geringe prestatie als men ziet waar land en volk in mei 1945 vandaan kwamen.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Marcel Hulspas

De eerstste tien jaar na WO-II in Duitsland

“Zonder wrok of haat aan de dag te leggen, moet het gedrag van de Amerikanen kille vijandigheid en afkeuring uitdrukken. De Duitsers moet duidelijk worden gemaakt dat zij verantwoordelijk zijn voor de Tweede Wereldoorlog, en dat het hen niet vergeven dat ze andere volkeren onder hun heerschappij afschuwelijk hebben onderdrukt”.

[Recensie] Aldus een richtlijn voor Amerikaans militair personeel, even voor het einde van de oorlog. Verbroedering tussen de overwinnaars en de verslagen Duitsers moest te allen tijde voorkomen worden. Dat was de gulden regel. Een hand geven, snoep uitdelen, gezamenlijk feest vieren – het was allemaal verboden. Want álle Duitsers waren in principe schuldig aan de oorlog. Ze waren militaristisch en autoritair; ze hadden allemaal achter de Führer aangelopen en waren allemaal door het nazisysteem gehersenspoeld.

Ze hadden geen vriendelijk contact verdiend – en dat was misschien nog gevaarlijk ook. Wat dat betreft mochten de Russische soldaten veel meer. De Russische visie op Duitsers was gebaseerd op marxistische theorie. Die stelde dat het Duitse volk van arbeiders en boeren misleid was door de kapitalistische elite. Ze waren onderdrukt – en werden nu door de Russen bevrijd. Reden voor een gezamenlijk feestje!

Het geallieerde beeld van de Duitsers, gebaseerd op de pop psychology die ontstaan was rond de figuren van Hitler en ‘de Duitser’, hield zoals bekend niet lang stand. De Amerikaanse soldaten, die net hun strenge instructies hadden gehad, stonden stomverbaasd over de hartelijke ontvangst die hen overal ten deel viel (en dat terwijl men voor de Russische ‘bevrijders’ op de vlucht sloeg). Overal werden de Amerikanen als helden binnengehaald, en de samenwerking met ambtenaren en ondernemers liep van een leien dakje. Iedereen schakelde probleemloos over van hard werken voor de Führer naar hard werken voor de bezetter. Het Duitse volk had, zo leek het, een wonderbaarlijke transformatie ondergaan.

Die transformatie, die nieuwe start (het beroemde Stunde Null) is het centrale onderwerp van Harald Jähners Wolfstijd. De mythe van de transformatie en de realiteit. Mythe, want de meegaandheid van de onderworpen Duitsers verschilde in wezen niet van hun houding ten tijde van het Derde Rijk. Daaraan lag geen diepe psychologische ommekeer ten grondslag; Jähner laat ook zien dat antisemitisme en raciaal denken doodnormaal bleven, ook ná de val van Hitler. En vrijwel niemand nam daar aanstoot aan. (De échte omslag in het denken zou zich pas in de jaren zestig gaan aftekenen.) En echt schuldig wilden de Duitsers zich ook niet voelen. De realisering dat men schuldig was, dat Duitsland de oorlog was gestart, werd al heel snel verdrongen door het trotse besef dat men de totale verwoesting had meegemaakt en overleefd. Als was de Duitse nederlaag een natuurramp geweest.

Tegelijkertijd beschrijft Harald Jähner hoe de houding van de Duitsers in de laatste oorlogsmaanden radicaal omsloeg. Tot 1942 overheerste de euforie, daarna kroop de angst voor de ondergang naderbij. Vanaf 1944 overheerste het gevoel dat men door moest vechten, wellicht tot het bittere einde – zelfs de heftigste bombardementen konden die vastberadenheid niet breken – maar de zes maanden waarin Duitsland onder de voet werd gelopen, van november 1944 tot mei 1945, vormden het keerpunt. In de populaire geschiedschrijving bestaat de neiging om in één keer over te stappen van het Ardennenoffensief, winter ’44, naar de capitulatie van Berlijn – maar het kostte dus werkelijk zes maanden vechten om die afstand af te leggen. Net zo hadden de Russen zes maanden nodig van de Poolse grens naar de Duitse hoofdstad. En vooral in die regio hebben nog enorme veldslagen plaatsgevonden. Het waren dié maanden waarin niet alleen de nederlaag heel nabij kwam, maar waarin ook het nazibewind zich van zijn zwartste kant liet zien en de eigen bevolking terroriseerde. Toen realiseerde de overgrote meerderheid van de Duitsers zich dat het écht afgelopen was, en dat uit het puin van Hitlers rijk een nieuwe samenleving moest worden opgebouwd.

Letterlijk. Nadat de kanonnen tot zwijgen waren gekomen, hoorde je overal het zachte, driftige geklop van de Trümmerfrauen, de ontelbare vrouwelijke vrijwilligers (de mannen waren weg, ergens, of al dood) die de bergen puin opruimden, emmertje voor emmertje, en de nog gave bakstenen schoon bikten. Oude en jonge vrouwen; rijk en arm. ‘Die emmerketens,’ schrijft Jähner, ‘boden een fantastische metafoor voor de gemeenschapszin waar de ingestorte maatschappij om zat te springen. Wat een contrast: hier de half ingestorte ruïnes, daar de verbondenheid van de emmerketen! Het verleende de wederopbouw een heroïsch-erotisch gezicht waarmee de Duitsers zich dankbaar konden identificeren en waarop ze ondanks de nederlaag trots konden zijn.’

Maar het dagelijks leven bleef drie jaar lang puin ruimen, voortmodderen, armoede aangevuld met honger, betalen met sigaretten of gewoon de Amerikaanse legervoorraden plunderen. De omslag richting het beroemde Wirtschafswunder vond pas plaats in de zomer van 1948, met de geldhervorming. Na maanden van wilde geruchten (waarin winkels regelmatig leeg waren omdat eigenaren van de oude Reichsmarken de bui voelden aankomen), kregen de Duitsers op 19 juni te horen dat ze de dag daarna veertig nieuwe marken konden krijgen in ruil voor zestig oude marken. Om te starten. Die maand zouden bedrijven en banken omschakelen, en half juli konden ze 20 nieuwe marken krijgen voor 20 oude – en daarna was het schluss, daarna waren de opgespaarde Reichsmarken niets meer waard. Daarmee werd in één maand 93 procent van het Reichsmark-spaargeld waardeloos gemaakt. Verzet was er nauwelijks.

De geldhervorming was de opmaat voor de intocht van de Marshallhulp, die op zijn beurt weer voor een bitter noodzakelijke boost van de Duitse economie zorgde. (Verschil moest er zijn: Duitsland was het enige land dat uitsluitend leningen kreeg, geen giften zoals de andere.) Aan arbeiders was geen gebrek; de massale volksverhuizingen van begin 1945 hadden ervoor gezorgd dat er miljoenen migranten waren die dolgraag aan de slag gingen. Een paar jaar van groei later leek de ‘Wolfstijd’ al een ver verleden. Men keek met een zekere nostalgie terug op die rauwe jaren waarin het leven hard was geweest, maar men ook met weinig tevreden was geweest. Zei men, achteraf.

Jähner schetst een caleidoscopisch beeld van tien jaar Duitsland na de oorlog. De puin en de chaos van de eerste jaren, de veranderde positie van de vrouw, de CIA-bemoeienis met de nieuwe Duitse cultuur, de opkomst van het niervormige tafeltje, carnavalsoptochten te midden van het puin, cafés in kelders, het dagelijks honger lijden, een nieuw bestaan opbouwen, de verbroedering met de bezetter, de verdringing van andermans leed, het ontstaan van twee nieuwe Duitse naties die na 1948 onherroepelijk uit elkaar drijven. En dat alles in een superieure, dan weer ironische, dan weer scherp analyserende stijl. Bijna – het enige dat naar mijn bescheiden mening ontbreekt, of slechts in de marge verschijnt, is het ontstaan van een nieuw generatie politici en van de twee politieke systemen. Maar dat mag niet afdoen aan deze prestatie. ‘Wolfstijd’ zet alle onderdelen van een chaotisch tijdperk in scherp perspectief. En wie eraan begint, wordt genadeloos meegesleurd naar het einde. Een hoopvol einde, dat gelukkig wel.

Eerder verschenen op Sargasso

Samenvatting

Dansen tussen de puinhopen: Duitsland na de ‘bevrijding’



‘Zoveel begin was er nog nooit. Zoveel einde ook niet.’ Zo omschrijft Harald Jähner de ‘wolfstijd’ in Duitsland, die begon met het einde van de Tweede Wereldoorlog en tot diep in de jaren vijftig voortduurde. Toen de oorlog voorbij was, stonden de Duitsers voor het grote niets, de Stunde null. De ramp die ze zelf hadden veroorzaakt was ongekend, het aantal doden niet te overzien. De steden lagen in puin, kinderen groeiden op zonder vader, meer dan de helft van de bevolking was op drift. Miljoenen vluchtelingen en ontheemden, ontslagen dwangarbeiders en terugkerende krijgsgevangenen moesten in de chaos een nieuw bestaan zien op te bouwen. Maar te midden van alle armoede, honger en anarchie ontstond ook een niet te onderdrukken levenslust, een verlangen naar dansen, naar welvaart – en naar vergetelheid.



Wolfstijd is een grote naoorlogse mentaliteitsgeschiedenis die de Duitsers in al hun diversiteit toont: van de naamloze verkopers op de zwarte markt, hun zakken volgepropt met pakjes Lucky Strike, tot stijlvolle huisvrouwen, gezeten aan een niervormige designtafel. Van ‘heropvoeder’ Alfred Döblin en de intellectuelen die een cultuur van debat reanimeerden, tot Beate Uhse, die de eerste seksshop ter wereld opende. Jähner schildert het sociale panorama van een decennium dat beslissend was voor de Duitsers en in veel opzichten heel anders was dan we denken.



‘Als sfeerbeeld van de naoorlogse samenleving is dit een grandioos geschreven boek. De sterke formuleringen en scherpe observaties onderscheiden het van andere boeken.’ – Süddeutsche Zeitung



‘Groots panorama van de naoorlogse tijd.’ – Die Zeit

Toon meer Toon minder
€ 34,99

Verwachte leverdatum: dinsdag 19 januari


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789029541121
Verschijningsdatum
oktober 2020
Druk
1
Aantal pagina's
504 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Categorieën

Uitgever
De Arbeiderspers

Vertaald door
Jantsje Post, Anne Folkertsma

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden