Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

The Polymath

A Cultural History from Leonardo da Vinci to Susan Sontag

Auteur(s): Burke, Peter
Taal: Engels
1 recensie
The Polymath

Recensie

Aantal recensies: 1

Recensie door: Maarten Doorman

De slimste mensen uit de wereldgeschiedenis

Cultuurgeschiedenis. In zijn nieuwe boek beschrijft Peter Burke het verschijnsel ‘de polymath’, de geleerde krachtpatser. De levens van honderden wetenschappers trekken voorbij.

Alexander von Humboldt (1769-1859) was de laatste mens die alles wist. In zijn vijfdelige boek Kosmos meende de geleerde ontdekkingsreiziger alle kennis van de wereld te kunnen vastleggen, van de verre nevelslierten in het heelal tot al het nietige leven op aarde, van mens, plant en dier. Hij was meteoroloog, natuurkundige, kunsthistoricus, geoloog, archeoloog, geograaf, bioloog, literatuurwetenschapper en antropoloog en wist zijn talloze ontdekkingen ook nog eens voor een groot publiek meeslepend te beschrijven, inclusief door hemzelf gemaakte tekeningen.

Zo’n heroïsche krachtpatser heet in het Engels een polymath. Dat is een lastig te vertalen woord, het gaat om een veelzijdige wetenschapper, een geleerde in het kwadraat, een uomo universale. Zo iemand is in de geschiedenis niet makkelijk onder één hoedje te vangen, ook niet wanneer je je tot het Westen beperkt en pas bij de Renaissance begint. De Britse cultuurhistoricus Peter Burke (1937) doet daarom in zijn boek over dit verschijnsel een beroep op Isaiah Berlins beroemde onderscheid tussen de egel en de vos. De laatste scharrelt overal rond en weet van veel dingen iets, ‘maar de egel weet één groot iets.’

Burke laat honderden geleerden de revue passeren. Behalve vossen en egels maakt hij verschil tussen serial polymaths en genieën die de meest uiteenlopende dingen tegelijk doen. En tussen het veel weten van de passieven en het toepassen van actieven als Leonardo da Vinci of de genoemde Von Humboldt. In een appendix presenteert hij tenslotte een lijst van vijfhonderd veelzijdige geleerden waarin de ook in astronomie, volkenrecht en antropologie uitblinkende filosoof Immanuel Kant ontbreekt, terwijl onwaarschijnlijke namen opduiken als die van mediagoeroe Marshall McLuhan en de beperkte historicus Daniel Boorstin. Zelf is Peter Burke onmiskenbaar een vos.

Vergeten vrouwen

In het huidige tijdsgewricht hangen onvermijdelijk twee vragen boven dit boek – als roofvogels boven een vallei in de avondzon. Komen er vrouwen in voor en in hoeverre spelen andere culturen dan de westerse een rol bij het verschijnsel polymath?

Het is inmiddels een open deur dat vrouwen in de geschiedenis van de wetenschap zelden de mogelijkheid kregen zich te ontplooien, laat staan dat ze een boek konden publiceren. En als dit al lukte werden ze wel weer uit de geschiedenis weggeschreven. Het moet gezegd dat Burke er in slaagt een aantal vergeten vrouwen in zijn barokke canon terug te brengen.

Hij begint met Christine de Pizan (1364 – ca. 1430), filosoof, dichter, biograaf, vertaler, theoloog en feminist avant la lettre en soms heeft hij ook oog voor de beperkingen waar vrouwen mee worstelden. Zo volgde de geniale humanist Anna Maria van Schurman aan de Universiteit van Utrecht in de zeventiende eeuw college van achter een scherm, opdat haar aanwezigheid de mannelijke studenten niet af zou leiden. Margaret Cavendish, hertogin van Newcastle, studeerde in die tijd anatomie maar kon als vrouw geen secties doen. De even briljante als veelzijdige Maria Gaetana Agnesi zag in de achttiende eeuw toch maar af van een leerstoel wiskunde aan de Universiteit van Bologna om zich aan liefdadigheid en theologie te wijden.

Ondanks zulke goed bedoelde pogingen had Burke er best over kunnen schrijven waarom de vrouw in de negentiende eeuw weer bijna helemaal van het toneel verdween, temeer daar hij in zijn top vijfhonderd maar twintig vrouwen opneemt. En al besteedt hij in zijn eerste hoofdstuk nog enkele bladzijden aan China en islamitische wetenschap, de complexe kennisuitwisseling met de rest van de wereld na de Renaissance blijft verder onbesproken. Daarvoor had hij meer moeten nadenken over wat geleerdheid in de loop van de eeuwen was, zoals een egel zich op het ene richt en de veelheid als illustratie bij dat ene verhaal begrijpt.

Op zichzelf snuffelt hij genoeg materiaal bij elkaar. In de achttiende eeuw zien we bijvoorbeeld hoe verlichte denkers kennis tot publiek eigendom proberen te maken. Joseph Addison schrijft in het eerste nummer van The Spectator hoe hij al deze kennis uit de bibliotheken en universiteiten wil halen om die in ‘Clubs and Assemblies’ te laten huizen, en ‘at Tea-tables, and in Coffee houses.’ Hier ontwaren we de geboorte van de wetenschapsbijlage van de krant.

Professionalisering

In de negentiende eeuw ontstaat minachting voor de dilettant en de amateur, al zijn deze woorden zelf afgeleid van plezier hebben (dilettare) en zelfs liefhebben (amare). Met de professionalisering van het kennisbedrijf aan universiteiten en later aan onderzoeksinstituten verdwijnt er iets van de oorspronkelijke luister van de polymath. Vooral de vergaande specialisatie is daar debet aan, meent Burke. Die zorgt voor fragmentatie van kennis waarover volgens hem al in de zeventiende eeuw wordt geklaagd door dichters als John Donne: “Tis all in pieces, all coherence gone.”

Het is de vraag in hoeverre dit klopt. In de geesteswetenschappen, en ook bij veel sociale wetenschap is het overschrijden van de grenzen van de eigen discipline inmiddels staande praktijk. En in de exacte wetenschappen sluit specialisatie evenmin uit dat disciplines steeds meer samenwerken, zoals allerlei onderzoek naar de huidige pandemie rijkelijk illustreert. Zijn er echter nog veelzijdige geleerden die greep hebben op het geheel?

Waarschijnlijk niet, alleen was dat vroeger misschien evenmin het geval. Renaissance-geleerden met een alomvattend wereldbeeld, dat vanuit de verte op Aristoteles leek te zijn gebaseerd, combineerden zo veel tegenstrijdige bronnen en autoriteiten dat filosofen als Descartes of Francis Bacon besloten dan maar helemaal opnieuw te beginnen.

Ook voor het heden worstelt Burke met de vraag naar samenhang. Hij ziet in de Coda aan het einde van zijn boek de komst van internet als een probleem en niet als een stap vooruit, hij spreekt zelfs van een nieuwe kenniscrisis.

Natuurlijk is het belangrijk om greep te houden op wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen. Alleen zul je dat overzicht eerder in het publieke debat moeten zoeken dan bij een handvol geleerde mannen aan wie we ons zouden moeten optrekken. Generalisten zijn van levensbelang, ook aan de universiteit, maar de tijd van Leonardo da Vinci en Alexander von Humboldt is definitief voorbij.

Eerder verschenen in de NRC en op Maarten Doorman

Samenvatting

The remarkable story of Western polymaths from the fifteenth century to the present day

€ 28,95

Verwachte leverdatum: Onbekend

Niet bestelbaar

Taal
Engels
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9780300250022
Verschijningsdatum
mei 2020
Druk
1
Aantal pagina's
352 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
641: Biografieen van kunstenaars
Categorieën

Auteur
Uitgever
Yale University Press

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden