Voor 23:00 besteld, overmorgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Retour San Sebastian

opgroeien met een vaderland in de verte

Auteur(s): Sarah de Mul
Taal: Nederlands
2 recensies
Retour San Sebastian
Retour San Sebastian
Retour San Sebastian

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Ger Groot

Tussen sceptische nieuwsgierigheid en verkokerd partijgangerschap

[Recensie] Retour San Sebastian, Opgroeien met een vaderland in de verte, heet het boek dat literatuurwetenschapster Sarah de Mul schreef over haar gecompliceerde relatie met Baskenland – en eigenlijk is dat vreemd. Niet omdat in die naam het accent op de laatste a ontbreekt, maar omdat De Mul de stad in haar boek consequent ‘Donostia’ noemt. Zo heet zij in het Baskisch en de cultuur, aard, geschiedenis en taal van die gekwelde streek probeert de schrijfster in dit boek zo goed mogelijk te peilen.

Zij heeft daar een goede persoonlijke reden voor. De dochter die zij kreeg met haar Baskische levenspartner leerde in hun Antwerpse bestaan weliswaar de nodige Baskische woorden, maar die helft van haar afkomst bleef uiteindelijk een ‘vaderland in de verte’. Een langduriger verblijf van het gezin bij de (groot)ouders in ‘Donostia’ moest dat gemis verhelpen. Ook De Mul zelf hoopte er tot beter begrip te komen voor het land, dat bij haar aanvankelijk voornamelijk associaties opriep met geweld en terrorisme.

Robin Hood

Vreemd is dat niet. Een halve eeuw lang is Baskenland geteisterd geweest door een gewapende strijd voor een onafhankelijkheid die inmiddels nog maar nauwelijks twintig procent van de Baskische bevolking wenselijk acht. Ook in de hoogtijdagen van het conflict bleef de onafhankelijkheidswens altijd een kwestie van een (zij het soms grote) minderheid. De ondergrondse groepen die aanslagen pleegden, mensen voor losgeld ontvoerden, ‘revolutionaire belasting’ afpersten en een klimaat zaaiden van angst en achterdocht genoten bij velen echter wel een soort Robin Hood-status – terwijl Baskenland zelf intussen politiek en sociaal verloederde.

Terecht beperkt De Mul haar focus niet tot deze smartelijke geschiedenis. Haar boek is opgebouwd rond de kennismaking van haar dochtertje met een haar vreemde omgeving, cultuur, gewoonten en taal – want in de praktijk blijkt het Baskisch aanvankelijk lastig. In aansprekende scènes roept zij het leven op van een kind dat tweetalig opgroeit en met vallen en opstaan leert laveren tussen het ene en het andere vaderland. Dat moet wennen aan andere gewoonten, ander eten en zelfs een andere familie – en daarbij soms koppig de kont tegen de krib gooit.

Die gebeurtenissen halen bredere thema’s aan. Terecht schrijft De Mul omstandig over de Baskische keuken, die de beste van Spanje en misschien wel de hele wereld is, en de traditionele eet- en kookcultuur die daarbij hoort. Over de verhouding tussen de geslachten waarin Baskenland zich veeleer van zijn behoudzuchtige kant laat zien. Over het even beruchte als beroemde stierenrennen van San Fermín in Pamplona. En over de ondoorgrondelijke Baskische taal die een eeuw geleden alleen op het platteland nog gesproken werd, tot ze door (veelal grootstedelijke) nationalisten werd geünificeerd en tot een moderne taal werd omgesmeed.

Pinochet

Maar steeds speelt daar het gewelddadige jonge verleden doorheen. De Mul doet zichtbaar moeite beide kanten van het conflict te laten zien, maar slaagt daar uiteindelijk niet in. Aanvankelijk valt vooral op wat zij níet vertelt. De in Spanje zeer bekende onderzoeksrechter Baltasar Garzón is bij haar degene die juridisch ten strijde trok tegen de ETA en de persorganen die zich tot haar woordvoerder maakten. In binnen- en buitenland genoot hij echter vooral aanzien omdat hij er bijna in geslaagd was de Chileense oud-dictator Augusto Pinochet achter de tralies te krijgen. Terwijl hij bij De Mul een exponent wordt van het kwaadaardige Spanje dat het steeds maar weer op Baskenland gemunt lijkt te hebben, was hij in werkelijkheid een superster van ‘links’: een benaming die De Mul vrijwel exclusief voor de Baskische onafhankelijkheidsstrijd reserveert.

Niet dat ‘links’ in de rest van Spanje het met het ETA-terrorisme niet moeilijk had. Terecht maakt De Mul zich boos over de vuile oorlog die onder de socialistische premier González tegen het Baskisch terrorisme werd ingezet – al zou je bij haar niet vermoeden dat die, na het bekend worden ervan, in héél Spanje verontwaardiging wekte. Onvermeld blijft wel dat die campagne in het verlengde lag van de militaire staatsgreep die in februari 1980 ternauwernood verijdeld werd – al kon dat uiteraard nooit een rechtvaardiging zijn voor tegenterreur door de staat.

Dat je veel sympathie wekt door je te verzetten tegen een dictatuur had de ETA al gemerkt toen ze in 1973 admiraal Carrero Blanco, de tweede man van het Franco-regime in zijn nadagen, in hartje Madrid had opgeblazen. Maar tijdens de overgang naar de democratie was, zoals De Mul met kennelijke instemming schrijft, “ETA actiever dan ooit” geweest. En zo vermeldt zij wel dat 1980 met 92 doden een buitengewoon moorddadig jaar voor de beweging werd, maar verzwijgt dat ETA bij een militaire verharding van het conflict alleen maar garen kon spinnen.

Voor het gewapende Baskische nationalisme was niet alleen de Spaanse democratie de vijand, maar ook de democratie in Baskenland zelf. Met grove intimidaties werden kandidaten van ongewenste partijen onder druk gezet om zich terug te trekken. Een snoephandelaar die onverkiesbaar op de lijst van de rechtse Partido Popular had gestaan maar daardoor uiteindelijk als lijsttrekker was overgebleven, moest het met de dood bekopen. In Madrid werd de alom gerespecteerde jurist Tomás y Valiente, drijvende kracht achter de democratische grondwet van Spanje, in zijn bureau aan de universiteit door een ETA-militant vermoord.

Veel heldhaftigs viel er aan de onafhankelijkheidsstrijd toen al lang niet meer te ontwaren. En dat werd er niet beter op naarmate de beweging verder verzwakte en haar toevlucht zocht tot straatterreur van jongeren die in de naargeestige Baskische omstandigheden geen toekomst meer zagen. Vandaag de dag worden in Europa vanuit zo’n sfeer de ‘strijders’ van IS gerecruteerd – en dat werpt ook op de koers van de ETA, die voor die naargeestigheid grotendeels verantwoordelijk was, een akelig licht. De Mul beschrijft dat straatgeweld en openlijke vandalisme wel, maar zonder in te gaan op de ergste uitwassen daarvan: de grafschendingen die ETA-slachtoffers bijna routinematig te beurt vielen, of de spreekkoren waarop getroffenen werden onthaald die ten einde raad om vrede smeekten: “ETA, maak ze af!”

Gaandeweg zie je in Retour San Sebastian het perspectief verschuiven van een sceptische nieuwsgierigheid naar een verkokerd partijgangerschap. De veroordeelden die wegens betrokkenheid bij het ETA-geweld in de Spaanse detentiecentra zitten worden bij De Mul dan zonder voorbehoud “politieke gevangenen”. En wanneer zij in Brussel tenslotte het getuigenis hoort van een Spaanse politica wier broer en schoonzus door ETA werden vermoord, meent ze evenwicht in de zaak te kunnen brengen door te wijzen op de “honderden gevangenen en ballingen die in Baskenland eveneens werden gemist.” Met het cynisme van een dergelijke gelijkstelling overschrijdt dit boek een morele grens en gaat het definitief fout. Spijtig is dat wel. De complexiteit van de recente Baskische geschiedenis verdient beter.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Marijke Laurense

Vaderland in de verte

Interview met Sarah De Mul (1978), docente Cultuurwetenschappen en schrijfster van Retour San Sebastian. Opgroeien met een vaderland in de verte.

“Ik ben als docent Cultuurwetenschappen veel bezig met kwesties als culturele identiteit, de multiculturele samenleving en diversiteit, iets dat ook heel hard in mijn gezin speelt. Mijn partner Nikolas komt uit Baskenland en bij ons thuis in Antwerpen spreken we drie talen door elkaar heen: ik spreek Nederlands met ons dochtertje Lide, Nikolas spreekt Baskisch met haar en Nikolas en ik spreken onderling Engels.

Op school leert Lide natuurlijk Nederlands en over de geschiedenis van België en de gewoontes van hier, maar we zijn ook heel hard bezig om haar ook de Baskische taal en een aantal culturele gewoontes van daar bij te brengen. Zo gaan wij elk jaar naar Baskenland, om de familiebanden te behouden en om Lides Baskisch bij te spijkeren. Retour San Sebastian speelt in de zomer van 2014, toen Lide vier jaar was, en gaat over onze zoektocht naar hoe je die verschillende talen en culturele gewoontes combineert en wat het betekent om ergens thuis te zijn.

Opgroeien met een vaderland in de verte treft momenteel veel gezinnen: in de grote steden in België en Nederland groeien tegenwoordig zeven op de tien kinderen op met minstens één niet-Belgische of niet-Nederlandse ouder. Cultuurvermenging en meertaligheid zijn vandaag de dag heel normaal en geen uitzondering. Veel dan deze ouders willen hun eigen moedertaal en cultuur overdragen aan hun kinderen, omdat ze vanzelfsprekend willen dat die ook een band kunnen opbouwen met de oma en opa die op afstand wonen. Maar doorgaans wordt er over meertaligheid negatief gesproken, dikwijls in termen van een achterstand, een afwijking en een probleem. Je hoort er bijna nooit over dat het toch ook een rijkdom is dat die kinderen zich kunnen uitdrukken in minstens twee talen.

Een andere belangrijke reden voor dit boek was dat er in België en Nederland heel weinig geweten is over Baskenland, over de geschiedenis, de cultuur en het conflict dat daar speelt. Veel mensen denken bij Baskenland alleen maar aan de afscheidingsbeweging ETA en aan terreur. Mijn dochter zal op school natuurlijk nooit veel leren over de Basken, dus ik dacht: als ik beschrijf hoe mijn dochter kennis maakt met haar tweede vaderland, dan kan dat ook leerrijk zijn voor een breder publiek.

Het is waar: ook Vlaanderen heeft een lange geschiedenis van onafhankelijkheidsstreven, maar dat is een andere kwestie. Ik vind dat iedereen het recht moet hebben om zijn eigen taal en cultuur vrijuit te beleven. In de geschiedenis in Baskenland is dat niet altijd het geval geweest, en in Vlaanderen ook niet, maar daar is het Nederlands nu als meerderheidstaal institutioneel verankerd, terwijl het Baskisch in Baskenland nog altijd een minderheidstaal is. Ik heb mijn eigen taal nooit onderdrukt gezien, eerder integendeel. Ik heb dit boek ook geschreven omdat ik vind dat er vaak zo hard nadruk wordt gelegd op een soort van Vlaamse identiteit of cultuur, waardoor andere minderheden en talen uit het oog worden verloren.

Wat typisch Baskisch is? Een stoofschotel als marmitako? De kerstman Olentzero? Als je echt dieper gaat graven, is geen enkele cultuur een verzameling van gedeelde overtuigingen, gewoontes of kenmerken. Cultureel erfgoed is veranderlijk en soms heel tegenstrijdig; het is eerder een aantal gedeelde discussieonderwerpen en verhalen en het verlangen om samen een gemeenschap te vormen.

Zo omarmen de Basken de zee om over zichzelf te vertellen dat ze vroeger grote zeevaarders waren. Het is een weemoedig verhaaltje voor het slapen gaan, als troost om te vergeten dat de Spaanse marine vandaag de dag de Baskische kusten controleert. Maar het is tegelijkertijd ook een enorm krachtig verhaal. Er zijn Basken die al generaties lang in de diaspora wonen, bij voorbeeld in Argentinië, die allang de taal niet meer spreken en bijna nooit meer naar Baskenland gaan, maar die zich nog altijd Baskisch voelen en er trots op zijn dat de Basken het oudste volk met de oudste taal van Europa zijn. Dat weet elke Bask!”

Eerder verschenen in Trouw en op http://marijkelaurense.nl/

Samenvatting

Lide groeit op in België met Baskische roots. In Retour San Sebastian reist Sarah De Mul met haar familie naar Donostia-San Sebastián, op zoek naar de culturele erfenis van haar dochter. Wat blijft er over van het standaardbeeld van Baskenland als brandhaard van radicalisering en terrorisme?

Via alledaagse ontmoetingen raakt De Mul algauw verstrikt in het verhalenlabyrint van de Baskische cultuur – over een oude eikenboom in Gernika, walvisjagers, koks met de status van volkshelden en clowns die kinderen zouden indoctrineren om met de afscheidingsbeweging ETA te sympathiseren. Ze raakt steeds meer gefascineerd door de emotionele kracht waarmee deze verhalen mensen begeesteren, uiteendrijven, maar ook samenbrengen.

Tegen de achtergrond van de betwiste grenzen van Baskenland beantwoordt Retour San Sebastian brandend actuele vragen over de verdelende en verbindende kracht van cultuur. Het schetst een aangrijpend portret van een kind dat opgroeit in het grensgebied van talen en culturen en spiegelt ons in deze onzekere tijd een toekomst voor.

Toon meer Toon minder
€ 22,99

Verwachte leverdatum: vrijdag 03 december

Niet bestelbaar

Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789023494782
Verschijningsdatum
mei 2016
Druk
1
Aantal pagina's
224 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
Categorieën

Auteur
Uitgever
Bezige Bij b.v., Uitgeverij De

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden