Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Na Europa

Auteur(s): Ivan Krastev
Taal: Nederlands
2 recensies
Na Europa
Na Europa

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Florian Jacobs

En nu?

[Recensie] Europa is in crisis, dat valt volgens Ivan Krastev niet langer te betwisten. Maar wat zal er volgen op die crisis: een gelouterd Europa? Een ineengezakt Europa? Of iets ertussenin? Krastev geeft weinig antwoorden, al schetst hij wel meerdere scenario’s en geeft hij andere perspectieven dan we in het Nederlandse nieuws gewend zijn. Na Europa, een fris boek.

Laten we eerst eens Ivan Krastev introduceren. De politicoloog en filosoof is geboren in 1965 in Loekovit, Bulgarije, en “zat in het laatste jaar van zijn studie filosofie aan de Universiteit van Sofia toen de wereld in 1989 op haar kop kwam te staan” (p. 25). Tegenwoordig is hij lid van aardig wat Europese denk-tanks en publiceert hij regelmatige in vooraanstaande dagbladen als The Guardian. Een publieke intellectueel dus, met kennis van zaken. 

Na Europa is, zo vertelt menige bron, het hoofdwerk van Krastev. Dat klinkt veelbelovend, een man in het midden van de  materie die zijn belangrijkste werk tot dusver aan Europa wijdt. Legt hier dan misschien iemand eens fijntjes uit in wat voor crisis we wel niet zijn beland en wat we eraan kunnen doen? Niet helemaal. Dat blijkt een al te hoge verwachting. Krastev heeft geen vergezichten, soepel overzicht of overtuigend oordeel in petto. Veeleer analyseert hij recente gebeurtenissen – zoals de terugkeer van het nationalisme, opkomende antidemocratische stromingen en natuurlijk de Brexit – vanuit een veelvoud van perspectieven. Hij slaat steeds meerdere bronnen erop na, citeert volop uit literatuur, allerlei kranten en websites, en geeft zodoende een rijk palet van invalshoeken. Een te billijken aanpak: de Europese Unie is een dermate complex verschijnsel dat vele blikken tezamen iets wat op waarheid lijkt weten te benaderen. 

Gedoemd?
Is het boek dan slechts een samenraapsel van perspectieven, zoals een bundel die door meerdere auteurs is gefabriceerd? Nee hoor, Krastev geeft heus wel een eigen mening over de toekomst van de Europese Unie. Alleen is die een weinig opbeurende. Ik citeer enige opmerkingen: “Is de Europese Unie gedoemd uiteen te vallen zoals het Habsburgse Rijk uiteenviel?” (p. 16) “De Europese Unie is een uiterst riskante gok dat de mensheid zich zal ontwikkelen in de richting van een meer democratische en tolerante samenleving.” (p. 32) Een boek met een boodschap in mineur, laat dat duidelijk zijn. Voor wie weleens een opbeurend verhaal over Europa wil lezen, verwijst Krastev naar het werk van Ulrike Guérot, schrijver van Waarom Europa een republiek moet worden.

Krastev zelf behoort tot de sceptici. Een scepticus met een scherpe blik, dat wel. Krastevs uitleg van de migratiecrisis in hoofdstuk 1 is het beste deel van het boek. Hij betoogt twee zaken: 1) dat de verdragen waarop we ons migratierecht baseren achterhaald zijn en 2) dat de migratiecrisis het liberalisme dat ons groot heeft gemaakt confronteert met zijn tekortkomingen. Wie in Duitsland geboren wordt, heeft het domweg beter dan wie een Afghaans burgerschap in de schoot krijgt geworpen. Het grote verschil met 50 jaar geleden? Nu wéét iedere Afghaan met internet dat het beter is in Duitsland. “De globalisering heeft de wereld in een dorp veranderd, maar dan wel een dorp onder een soort dictatuur – de dictatuur van de wereldwijde vergelijkingen.” (p. 43) Alstublieft: de Gini-coëfficient, een statische maatstaf die de ongelijkheid binnen een land aangeeft, is internationaal geworden. Een messcherpe, onontkoombare analyse.

Een wervelwind van gedachten
Zo schijnt Krastev op wel meer actuele politieke kwesties een helder licht. De strijd tussen Clinton en Trump was er een “tussen mensen die denken in termen van ruimte en mensen die denken in termen van plaats.” (p. 46) Het nieuwe populisme “geeft mensen een stem zonder dat ze een gezamenlijk project hebben.” (p. 48) Dit is wat mij betreft knappe politieke filosofie: woorden die een wervelwind in onze gedachten over de staat van de wereld laten ontstaan. Dan vergeef je Krastev zijn soms al te suggestieve argumentatie en zijn rommelige, ietwat postmoderne opbouw. Voeg hieraan toe dat dit boek een broodnodig perspectief op het Europa-debat levert – dat van iemand die de val van een sovjetrepubliek zelf heeft meegemaakt en daarmee het existentiële belang van een Verenigd Europa niet alleen goed begrijpt maar ook volop voelt – en ik kan dit boek niet anders dan aanraden aan wie zich in Europa en de huidige wereld wil verdiepen.

Volgens de overlevering moet iedere Let aan wie wordt gevraagd of zijn hoofdstad, Riga, af is, antwoorden met een welgemeend ‘nee’. Zodra de stad zich voltooid noemt, zou zij in de rivier zinken. Europa is ook nooit af. Daarbij dienen we ons er bovendien van te vergewissen dat “vooruitgang uitsluitend lineair is in slechte geschiedenisboeken.” (p. 120) Aan de slag!

Eerder verschenen in iFilosofie

Lees eveneens de twee andere recensies van Na Europa:

Recensie door: Marcel Hulspas

Wie zal voor Europa in de bres springen?

[Recensie] Migratie is de nieuwe revolutie, constateert Ivan Krastev:

“Voor veel verworpenen der aarde van vandaag de dag betekent verandering naar een ander land trekken, in plaats van de regering in je eigen land veranderen en blijven waar je bent.”

De moderne media zorgen ervoor dat iedere wereldburger weet hoe het leven elders is, en hij of zij kan op zijn vingers natellen wat verstandiger is: blijven, of je laatste geleende geld gebruiken om te vertrekken.

Dat is in veel opzichten een schadelijk besluit. Corrupte regimes komen van hun meest ongedurige burgers af, terwijl de landen waar ze naartoe trekken te kampen krijgen met een vluchtelingenstroom die voor enorme interne spanningen zorgt. De enige oplossingen zijn de grenzen dicht gooien of pogen om de stroom al in de thuislanden (de corrupte, leeglopende thuislanden) onder controle te krijgen. Voorlopig ziet het ernaar uit dat zowel de VS als de EU kiezen voor de eerste optie. Maar daarmee, aldus Krastev, verdwijnt een van de fundamenten onder het Europese Idee.

Ivan Krastev geldt als “een van de belangrijkste denkers van Europa”. (Het staat twéé keer op de achterkant van dit boekje.) Maar ook hij weet niet hoe het met Europa zal aflopen. Zijn probleem is dat de wortels van de Europese eenwording diep zoekt. De Europese eenwording was oorspronkelijk een Amerikaans project, opgelegd om een derde wereldoorlog aldaar te voorkomen. Maar Krastev ziet zijn wortels doorlopen tot in de Verlichting.

Niet ten onrechte, natuurlijk. De VS is een kind van de Verlichting. De eenwording was van meet af aan gebaseerd op de idee dat begrippen als ‘vooruitgang’, ‘voorspoed’ en ‘vrijheid’ onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Europa moest, net als de VS, een baken worden voor de rest van de wereld.

En het werd uiteindelijk een spectaculair succes. Er volgden dertig jaar van stevige economische groei (‘les trentes glorieuses’). En na de val van de Muur volgde een spectaculaire uitbreiding oostwaarts. En iedereen dacht dat die nieuwe leden gewoon méér van hetzelfde was; dat die nieuwe lidstaten zich zouden voegen in het westerse model. De handboeken lagen klaar, er was controle, er waren examens.

Maar het lichtende baken werd een krachtige magneet voor de verworpenen der aarde. En daarmee werden genegeerde verschillen plots pijnlijk zichtbaar. Uiteraard die tussen de bevolking en de Europese elite. Een serie referenda maakte die kloof pijnlijk duidelijk. Maar ook de kloof tussen de lidstaten van zuid, oost en west. De zuidelijke lidstaten werden opgescheept met massa’s vluchtelingen, en de oostelijke lidstaten weigerden mee te werken aan een eerlijke verdeling van de last. (Wat de westelijke lidstaten stiekem wel goed uitkwam.)

Krastev, zelf een Bulgaar, wijst haarscherp op de achterliggende oorzaken. Midden-Europa heeft geen historische banden met Afrika. Er is geen interesse, geen verantwoordelijkheidsgevoel, geen schuldgevoel. Het heeft geen ervaring met arbeidsmigratie uit verre streken, en geen ervaring met integratie. De natiestaten aldaar zijn veel jonger dan die in het westen en zijn ontstaan door keiharde ingrepen – door segregatie, uitstoting, moord en gedwongen verhuizing. Minderheden worden beschouwd als historische relicten. Men vindt gewoon dat ze hun biezen moeten pakken. En dat geldt ook voor de zigeuners, die nergens naartoe kunnen. Integreren is onzin, onhaalbaar.

Krastev wijst op nóg een factor die in het Westen te gemakkelijk over het hoofd wordt gezien: de ‘autochtone’ bevolking in die landen krimpt. Zijn eigen Bulgarije is nog het ergste voorbeeld. Wie de kans krijgt, vertrekt naar het Westen. De Bulgaarse schoonmaakster; de Roemeense aspergesteker – voor de achterblijvers zijn het symptomen van westerse dominantie en van een bedreigde natie. En dan vraagt datzelfde Westen of ze alsjeblieft duizenden vluchtelingen willen opnemen.

Zolang het goed ging, hoefde het Westen zich niet te verdiepen in de vraag wat ze met die uitbreiding naar het oosten nu eigenlijk in huis haalde. De vluchtelingencrisis heeft de kloven zichtbaar gemaakt. En ook al zijn de aantallen vluchtelingen de laatste jaren fors gedaald (met behulp van een aantal onmenselijke maatregelen en verzuimen, waar de EU het liever niet te veel over heeft), wie naar de lange termijn kijkt, weet dat dit probleem de komende eeuw alleen maar groter zal worden. De bevolking van Afrika zal de komende dertig jaar verdubbelen. Als één procent daarvan besluit om naar Europa te vertrekken, hebben we het over zo’n 2,5 miljoen vluchtelingen.

Na Europa heet dit essay. Maar zoals gezegd, Krastev weet ook niet hoe het met Europa zal aflopen. Nu de vluchtelingenstroom gedempt lijkt, zijn de Russische agressie en de Brexit de voornaamste pijnpunten. Die eerste factor drijft Midden-Europa westwaarts. En het Britse vertrek betekent dat de macht weer ligt bij de as Parijs-Berlijn. Door dit alles lijkt EU de laatste tijd over een nieuw élan te beschikken. Macron en Merkel zijn vast van plan nieuwe stappen voorwaarts te maken. Maar de oude wortels zijn onbruikbaar geworden. De naïeve idealen van weleer moeten worden ingeruild voor een lastige balans tussen waarden die ooit zo goed samen leken te gaan: hoeveel vrijheid tegenover hoeveel gelijkheid en broederschap?

Zal die balans mogelijk zijn? Of zullen de neoconservatieve straks doorbreken en Europa uiteen halen? Krastev durft niks te voorspellen maar hij wijst erop dat de verdedigers van Europa uit onverwachte hoek kunnen komen. Toen de Spaanse kolonel Tejero het Parlement bestormde, en zijn geweer leegde in het plafond, waren er drie parlementsleden die niet angstig onder hun bankje wegkropen: premier Suarez, ooit een meeloper van het Franco-regime, de communist Santiago Carrillo, en de oude generaal en  communistenjager, Gutierrez Mellado. Die drie hadden totaal verschillende redenen om Tejero te weerstaan. En omdat zij overeind bleven (en Tejero niet de lef had hen te executeren), mislukte de staatsgreep en was de Spaanse democratie gered. Zo weet je ook maar nooit, besluit hij, wie op het cruciale moment voor Europa in de bres zal springen.


Eerder verschenen op Sargasso

Samenvatting

In dit provocatieve werk analyseert vermaard intellectueel Ivan Krastev de toekomst van het Europese project.

Ivan Krastev bespreekt de huidige staat van Europa aan de hand van twee problemen: de vluchtelingencrisis, die leidt tot een hernieuwde opkomst van nationale sentimenten en een mogelijke desintegratie van de Europese Unie, en het populisme en de daaruit voortvloeiende anti-Europese sentimenten. Zijn conclusie: het Europese project staat er behoorlijk slecht voor. Toch ziet Krastev hoop, juist in de verschillende crises, die paradoxaal genoeg het gevoel versterken dat wij allen deel uitmaken van één Europa. Hij pleit voor een flexibele omgang met de verschillende vormen van tegenstand. We moeten bijvoorbeeld niet proberen het populisme te doen verdwijnen, maar een antwoord bieden op de problemen waarop het een reactie is.

Toon meer Toon minder
€ 19,90

Verwachte leverdatum: vrijdag 25 september


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789024422616
Verschijningsdatum
september 2018
Druk
1
Aantal pagina's
128 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Categorieën

Auteur
Uitgever
Boom

Vertaald door
Huub Stegeman

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen