Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Intimiteit & onthechting

Levenskunst tussen Oost en West

Auteur(s): Michel Dijkstra
Taal: Nederlands
0,1/5
1 recensie
Intimiteit & onthechting
Intimiteit & onthechting
Intimiteit & onthechting

Recensie

Aantal recensies: 1

Recensie door: Tanny Dobbelaar
2/5

Levenskunst tussen oost en west

De auteur

[Recensie] Michel Dijkstra (1982) promoveerde op een vergelijking tussen twee dertiende-eeuwse filosofen, Meister Eckhart en de zenmeester Dōgen. Een publieksversie verscheen in 2019 onder de titel In alle dingen heb ik rust gezocht. Met Simone Bassie publiceerde hij dit jaar Wu Wei, Ubuntu, Buen Vivir. Levenskunsten uit de hele wereld.

Dauwdruppel

Kun je jezelf intens verbonden voelen met een ander, met de wereld, de kosmos desnoods, zonder jezelf te verliezen? De dertiende-eeuwse Zenmeester Dōgen loste dit dilemma op met het beeld van de maan die ‘rust’ in een druppel dauw. Hoe groot ook, de maan heeft geen invloed op de druppel. En hoe klein de druppel ook is, hij omvat wel mooi de gehele maan.

Volgens Michel Dijkstra staat deze metafoor voor ‘de persoon die zich oefent in ontvankelijkheid voor de wereld’. Die ontvankelijkheid creëert zowel nabijheid als distantie. “Maan en dauwdruppel zijn in dit beeld volledig intiem: ze kunnen niet dichter bij elkaar zijn. Tegelijkertijd blijft de afstand onmetelijk.”

Brandpunten

De spanning tussen intimiteit en onthechting is de grootste uitdaging voor de levenskunst, stelt Dijkstra. Daarom introduceert hij vier naoorlogse kunstenaars, drie Europeanen en één Braziliaan, als ‘vier brandpunten van levenskunst’, omdat ze zelf in leven en werk met de balans tussen afstand en nabijheid hebben geworsteld.

Deze vier beoefenden niet alleen verschillende disciplines, ze belichaamden volgens Dijkstra ook verschillende deugden, te weten herbronning (dichter Paul Celan), compassie (componist Claude Vivier), vrijgevigheid (schrijfster Claire Lispector) en succesvol falen (beeldhouwer en schilder Alberto Giacometti).

Dijkstra: “Tezamen vormen deze deugden een levenskunstige filosofie die geënt is op inzichten uit oost en west en die tussen intimiteit en onthechting oscilleert.” Dat is een complexe zin met daarin het opmerkelijke woord ‘levenskunstig’. Als ik het goed begrijp, verenigen deze deugden één filosofie. ‘Inzichten uit oost en west’ zijn daar de inspiratiebron van.

In zijn opstel over Paul Celan (1920-1970) werkt Dijkstra het thema van afstand en nabijheid het meest concreet uit. Hij wijst op de invloed van Meister Eckharts mystiek in Celans werk. En hij trekt een ‘hedendaagse les’ uit de bespreking van Celans gedichten: “Hoe meer je een ander een ander laat zijn, hoe meer jij jezelf paradoxaal genoeg met de ander kunt verbinden.”

Redenen om dit boek niet te lezen

Dijkstra associeert het werk van de vier kunstenaars met onder meer taoïsme, zenboeddhisme en confucianisme, stromingen die hij even losjes en onproblematisch samenvat onder ‘het oosten’. (Leestip: Orientalism waarin Edward Zaid het begrip ‘oosters’ ontmaskert als een westerse constructie).

Die associaties gaan bijvoorbeeld zo: de verering van Vivier voor zijn leermeester Stockhausen ‘herinnert’ aan oosterse modellen van de verhouding tussen leerling en meester. Viviers concept van de interval als eeuwig moment ‘sluit aan’ bij Dōgens gedachtengoed. Als Giagometti’s model klaagt over rugpijn en het afdrijven van zijn gedachten, ‘doet dat denken’ aan ervaringen bij zenmeditatie.

Fragmenten van Claire Lispector ‘resoneren’ met het taoïsme. Aanwijzingen dat ze zich ooit verdiept heeft in oosterse filosofie zijn er niet, aldus Benjamin Moser in zijn veelgeprezen biografie over Lispector. Haar door de Shoah getekende familiegeschiedenis wijst eerder op invloed van Joodse mystiek.

Kortom: Dijkstra poneert hoogst particuliere, niet te verifiëren associaties tussen het werk van deze kunstenaars en ‘oosterse filosofieën’, om daarna overeenkomsten en verschillen tussen die twee te beschrijven. Dat verheldert weinig. Dijkstra’s associaties benemen eerder het zicht op het fantastische werk van deze kunstenaars.

Redenen om dit boek wel te lezen

Dankzij dit aantrekkelijk vormgegeven boek heb ik de wonderlijke muziek van Claude Vivier leren kennen, de Canadese componist die te vondeling werd gelegd en uiteindelijk door een escortjongen werd vermoord. Ook raakte ik geïntrigeerd door Isaku Yanaihara, een Hegelkenner die 227 keer voor Giacometti heeft geposeerd. Steeds stelde deze Japanner zijn reis naar huis uit, omdat Giacometti wanhopig werd over zijn onvermogen hem goed te portretteren. Dijkstra legt daarbij de associatie met Zen. Ik zie er eerder een diepgaande, liefdevolle vriendschap in.

Eerder verschenen in Trouw.nl

Samenvatting

Artistiek-filosofische verkenning van afstand en nabijheid, het terra incognita tussen het zelf en de ander.

Leef je voor jezelf of voor de ander? Waar ligt de grens tussen overgave en ongebondenheid? Zowel de oosterse als de westerse filosofie thematiseert deze spanning tussen intimiteit en onthechting. Beide denktradities raden ons doorgaans aan om minder op onszelf te letten, want zo kunnen wij ons werkelijk met de wereld verbinden. Het gevaar van dergelijke intimiteit is echter zelfverlies. Al te grote onthechting kan dan weer leiden tot isolatie. Zo moeten we steeds de balans vinden tussen verbinding met de ander en verheerlijking van ‘het dikke ik’.

Intimiteit en onthechting toont dit evenwicht via vier toonaangevende en radicale (levens)kunstenaars uit de twintigste eeuw: dichter Paul Celan, componist Claude Vivier, schrijfster Clarice Lispector en beeldend kunstenaar Alberto Giacometti. Zij belichamen vier mogelijke levenswegen of moderne deugden: herbronning, compassie, vrijgevigheid en succesvol falen. Een levenskunst tussen ‘ik’ en ‘ander’.

Michel Dijkstra (1982) is docent en publicist op het gebied van oosterse filosofie en westerse mystiek. In 2019 verscheen In alle dingen heb ik rust gezocht. De weg naar eenheid van Meister Eckhart en zenmeester Dōgen. Eerder publiceerde hij onder meer Zenboeddhisme (2010), Inleiding taoïstische filosofie (redactie, 2015) en Basisboek oosterse filosofie (2016).

‘Mystieke en poëtische teksten over de verbinding tussen mens en wereld laten vaak alleen het tot uiterste verfijning gerijpte eindstadium van de zoektocht naar de balans tussen zelfverlies en zelfbevestiging zien. Dat wij niet aan dit ideaalbeeld kunnen voldoen, hoeft volgens mij niet te leiden tot defaitisme. Met dit soort utopische vergezichten in je achterhoofd kun je zelf, bij wijze van spreken elke dag opnieuw, een levenskunst tussen intimiteit en onthechting vormgeven. Hierbij kunnen voorbeelden uit de wereld van de kunst behulpzaam zijn. In de levens en werken van sommige kunstenaars zijn de ideeën over een volmaakte balans tussen zelfverlies en zelfbevestiging aanwezig. Mislukking, verstarring, dwaling en allerlei vormen van obstructie worden door deze artistieke figuren niet toegedekt, maar zijn onlosmakelijk verbonden met hun levenskunstige wegen.’

Toon meer Toon minder
€ 20,00

Verwachte leverdatum: dinsdag 26 oktober


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789024433957
Verschijningsdatum
juni 2021
Druk
1
Aantal pagina's
pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Categorieën

Uitgever
Boom

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden