Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Meer dan de mens alleen

Filosofie van het verlangen

Auteur(s): André Nusselder
Taal: Nederlands
0.15/5
3 recensies
Meer dan de mens alleen
Meer dan de mens alleen
Meer dan de mens alleen

Recensie

Aantal recensies: 3

Recensie door: Evert van der Veen
3/5

Filosofie van het verlangen

[Recensie] Ieder mens kent van tijd een soms wat ondefinieerbaar gevoel van heimwee naar wat was of heeft wensdromen die zich uitstrekken naar de toekomst. Verlangen ontstaat dan ook wanneer een mens iets mist in z’n leven en wanneer dit ontbreken zó belangrijk en aanhoudend van aard is, groeit er een gevoel van  – soms rusteloos – verlangen.

Het lijkt erop dat veel hedendaagse mensen in de westerse samenleving leven met een zeker verlangen. Uiterlijk ontbreekt het hen aan – vrijwel – niets en zeker aan de primaire levensbehoeften is meestal ruimschoots voldaan. Er zijn daarom geen verlangens meer over zou je denken. Maar juist in deze situatie ontstaat een gevoel van onbehagen dat soms iets ook deprimerends in zich heeft.

Niets meer te wensen en toch niet gelukkig zoals destijds de boektitel luidde van de Amerikaanse rabbijn Harold Kushner. Het typeert de mens in de welvaartsmaatschappij die het aan niets ontbreekt en die toch het belangrijkste lijkt te missen. Wat dat is? Een innerlijk gevoel van vervulling, dankbaarheid, tevreden zijn met het bestaan zoals zich dat aan je voordoet.

Het liedje Het dorp van Wim Sonneveld vertolkt dat ook in de taal van de jaren ’60. De beelden zijn wat gedateerd maar de onderliggende toon van nostalgisch verlangen is nog steeds herkenbaar. Daarom is het liedje nog steeds geliefd omdat het uiting geeft aan een heimwee naar vervlogen tijden die qua geborgenheid en verbondenheid goed waren. De huidige belangstelling voor lokale geschiedenis is misschien ook een uiting van dat verlangen om verbinding te zoeken met je eigen omgeving.

Religieus getint verlangen is er ook in onze geseculariseerde tijd. Traditionele godsdienst en kerken spelen daarin een beperkte(re) rol maar daarbuiten zijn mensen ‘ongeneeslijk religieus’ om met de theoloog Harry Kuitert te spreken die in de jaren 60 en 70 nogal spraakmakend was in de toenmalige Gereformeerde Kerken, nu opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland.

Verlangens in allerlei opzichten horen bij de mens en deze zijn vervuld van hopen, wensen, dromen, peinzen en onstuitbare gedachten. In het boek Meer dan de mens alleen speelt met name Vincent van Gogh een belangrijke rol. Hij is het toonbeeld van een romanticus die uiteindelijk bezwijkt aan zijn zoektocht naar diepere vervulling in zijn rusteloze leven.

Mensen vol verlangen zijn voortdurend op zoek naar zin, bezieling, liefde, geluk. Zij hopen door andere mensen, door natuur, werk of een woonplaats, door God het ware leven te vinden om daarvan ultiem te kunnen genieten. Verlangen is dan ook “… een ontvankelijkheid voor meer-dan-zijn” (p. 90).

André Nusselder verkent in dit boek de verlangende mens in relatie tot alles waar zijn verlangen naar kan uitgaan. Zo blijft verlangen “… een opgave, om terug te keren naar wie je boven al deze verleidingen eigenlijk bent: het is worden wie je bent” (p. 189).

Meer dan de mens alleen is geen strak geschreven betoog maar meer verhalend en associërend geschreven; daardoor leest het gemakkelijk.

André Nusselder is filosoof en docent ethiek en design aan het Science Park in Amsterdam.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Robin Hurkens

Ontsnappen aan het dagelijkse verlangen

[Recensie] Elke filosofie is een zelfbekentenis van zijn schepper, schreef Nietzsche 135 jaar geleden al. Dit oordeel impliceert geenszins een diskwalificatie, integendeel. Het ging Nietzsche namelijk alleen om elke filosofie die deze naam ook verdient. De feitelijke levenskiem waaruit deze – soms – overweldigende plant is gegroeid, zo zou ik Nietzsche’s idee hierover samenvatten, wordt niet zozeer gevormd door een of ander willekeurig individu.
Dan zou het enkel gaan om een inwisselbaar subjectivistisch standpunt. Nee de levenskiem van elke filosofie is een specifieke ethiek die volgens Nietzsche weer voortkomt uit een diep doorvoelde aandrift. André Nusselder, de filosoof wiens nieuwste boek ik hier zal bespreken, zou zeggen: een diep doorvoeld verlangen, en daarover precies gaat zijn boek Meer dan de mens alleen. Het is zijn eerste boek in het Nederlands, hiervoor schreef Nusselder Interface Fantasy (2009) en The Surface Effect (2012).

Meer dan de mens alleen is een inspirerend, bevlogen en goed geschreven filosofisch essay van 225 pagina’s dat begint met een tragisch biografisch detail uit het leven van Vincent van Gogh en eindigt met een analyse wat volgens Nusselder de ware tragiek is van zijn leven. Deze analyse vloeit zeer organisch en daardoor volkomen vanzelfsprekend voort uit hetgeen wat Nusselder in zijn boek betoogt. Heel mooi qua opbouw. Goed geschreven ook, vooral omdat Nusselder keer op keer bepaalde gedachten en uitspraken herneemt en deze zo in een nieuw licht plaatst.

Nusselder is gepromoveerd filosoof en dat is te merken. Hoewel het leven van Van Gogh als een rode draad door zijn boek loopt, wordt ook een beroep gedaan op denkers als Plato, Freud, Lacan, Hegel, Nietzsche, de mythekenner Joseph Campbell, de godsdienstwetenschapper Mircea Eliade en de befaamde criticus van het postmodernisme Alain Badiou. Hoewel hun thematiek iedereen aangaat, is het wellicht toch moeilijke stof voor de leek, te meer omdat Nusselder er niet helemaal aan ontkomt om academisch jargon te gebruiken.
Nusselder is op zijn sterkst wanneer hij zich concentreert op zijn ‘helden’, mensen die zich laten leiden door hun diepste verlangen: Vincent van Gogh, Jezus, Paulus, Gauguin en ook – heel verrassend: Rémi, de hoofdpersoon uit het kinderboek Alleen op de wereld van Hector Malot. Deze ‘helden’ trekken er op uit, zij gaan op zoek naar – wat Nusselder noemt – de waarheid van hun diepste verlangen, hun ‘eigenlijke ik’. Zij staan in groot contrast met degenen tegen wie Nusselder zich verzet: de naïeve oppervlakkige mens die
de wereld eenvoudigweg neemt zoals die is. Deze oppervlakkige mens met zijn materialistische en egocentrische pleziertjes is volgens Nusselder gemakzuchtig en onverschillig. Het doel van zijn ‘ethiek van het verlangen’ is dan ook om hieraan te ontsnappen. Dit laatste is niet eenvoudig, erkent ook Nusselder. Ik parafraseer:

“In de naïeve verhouding tot de wereld zijn de dingen gewoon zoals ze zijn. Tijdens het zoeken wordt alles op zijn kop gezet, maar met hernieuwd inzicht zijn de dingen later weer opnieuw wat ze zijn, maar dan in een ander licht. Alles is veranderd terwijl er
ogenschijnlijk niets is veranderd. Alles is nog steeds hetzelfde. Wat veranderd is, is de verhouding van een persoon tot alle dingen om haar heen. Daardoor bewoont zij een andere wereld, wat hetzelfde is als zeggen dat zij dezelfde wereld bewoont, maar vanuit een andere houding, waardoor de dingen een andere betekenis krijgen. Dit is de weg van
zelftransformatie. Het is een raadselachtige weg, omdat hij veelal niet duidelijk zichtbaar is. De transformatie is alleen te zien in andere waarderingen: wat vindt iemand belangrijk?
Waar draait het voor haar om? Waar gaat iemand voor en waar steekt ze haar energie in?
Wat ziet iemand ergens in? Dan gaat het uiteindelijk om waarde.”

Tot zo ver kan ik volledig met Nusselder meegaan. Dat deze schrijver zelf ook de nodige transformaties heeft afgelegd, is ook duidelijk; zijn hele boek is een groot pleidooi voor meer diepgang en dat het verlangen gericht moet zijn op het goede. Maar wat precies getuigt van diepgang? Wat is waardevol en wat niet? Wat precies is het goede? Nusselder is daar zelf heel duidelijk in: materiële zaken boeien hem niet, hij is geïnteresseerd in kunst, de extase en het belang van sublimatie. Keer op keer benadrukt hij het verschil tussen fantasie als overbodig verzinsel en een diepgaand fantasma. Hij erkent weliswaar dat de idee van Het Goede gepaard kan gaan met verblinding, dat de lijn tussen krankzinnigheid en genialiteit flinterdun is, dat wie zijn leven wijdt aan een ‘hogere zaak’ zich zowel kan richten op hulp aan armen, de redding van het milieu of aan de ISISheilstaat.
Maar hoe maak je die scheidslijn? Hoe weet je dat je op de juiste weg zit?
Spinoza schreef het al: men verlangt niet naar iets omdat het waardevol is, maar men noemt iets waardevol omdat men ernaar verlangt. Met Nusselder zit het wel goed, daarvan getuigt zijn inspirerende boek, maar er zijn ook talloze minder prettige mensen die zeer oprecht naar iets verlangen.

En zo zijn er nog wel meer discussiepunten aan te geven in dit boek, maar dat maakt het juist ook interessant, heel geschikt voor boekenclubs. Of gewoon voor jezelf: om er je eigen gedachten aan te toetsen – en te transformeren. Meer dan de mens alleen is een inspirerend en plezierig leesbaar boek voor intelligente mensen die meer willen in het
leven dan alles wat vanzelf spreekt. Het is een boek voor mensen die echt iets willen ervaren bij een kunstwerk en niet zomaar plaatjes willen kijken. Het is een boek voor mensen die geïnteresseerd zijn in het psychoanalytisch gedachtegoed, willen weten wat een groots verlangen vermag en wat gedichten kunnen behelsen. Over al deze zaken geeft André Nusselder diepe en verfrissende inzichten.

Eerder verschenen op Robin Hurkens

Recensie door: Tanny Dobbelaar
3/5

Helden als Van Gogh hebben niet genoeg aan de bestaande orde

De auteur

[Recensie] André Nusselder (1969) studeerde in Nijmegen af in de filosofie, promoveerde in Rotterdam en doceerde ethiek en design in Amsterdam. Eerder publiceerde hij Interface Fantasy. A Lacanian Cyborg Ontology (2009) en The Surface Effect (2012).

Het boek

Lang probeerde Vincent van Gogh predikant te worden, net als zijn vader, maar het beviel hem allerminst. Kunsthandelaar, zoals zijn broer Theo, werd hij ook al niet. Zoals bekend leidde hij een moeizaam, instabiel leven. Had Van Gogh het zichzelf niet wat makkelijker kunnen maken?

Nee, antwoordt André Nusselder. Van Gogh moest zijn verlangen volgen, een verlangen dat groter was dan hemzelf. Hij moest zijn eigen weg gaan, ondanks tegenslag, depressies en wanhoop.

Van Gogh is het hoofdpersonage in Nusselders versie van de freudiaanse en vooral lacaniaanse psychoanalyse. Andere personages zijn Rémi uit Alleen op de wereld, die zijn moeder noodgedwongen moest verlaten, en Gauguin, die droomde van Tahiti dat hij in werkelijkheid vies en chaotisch vond, waarna hij zijn dromen ging schilderen.

Ook Paulus wordt opgevoerd, de christenjager die zijn levensvisie 180 graden liet draaien door zich te bekeren tot het christendom. En Nusselder zelf, de boerenzoon uit de Achterhoek die een breuk in zijn leven ervoer door zijn vertrek naar de universitaire wereld.

In deze personages ziet Nusselder het idee van de archetypische held zoals Joseph Campbell die beschreven heeft. Helden hebben niet genoeg aan de bestaande orde. Ze moeten, hoe angstaanjagend dat ook is, hun eigen weg gaan en tegenstand overwinnen.

De psychoanalyse definieert mensen in de eerste plaats als verlangende wezens. Verlangen ontstaat uit een gemis, vaak beschreven als het resultaat van een val uit het paradijs of de scheiding met de Moeder. Mensen sublimeren dat gemis met hulp van hun verbeelding. Ze geven zo op authentieke wijze betekenis aan hun leven.

Nu hoeft dit proces niet met zoveel pijn gepaard te gaan als bij Van Gogh, stelt Nusselder. De kunst is om op een diepe manier ‘ja’ te zeggen tegen het leven en jezelf niet voortdurend te veroordelen voor alles wat mislukt.

Je moet je feilen en het noodlot volledig omarmen, net als Nietzsches Übermensch dat doet.

Citaat

“Oneigenlijk verlangen we wanneer we ons verschuilen voor de moeilijke opgave en kiezen voor gemak, lust en comfort. Dat lijkt een makkelijkere en comfortabelere weg, maar tegelijk wringt er iets: we voelen ons desondanks ontevreden, onrustig, onbehaaglijk.”

Redenen om dit boek niet te lezen

Waarom gebruikt Nusselder steevast de ‘wij-vorm’? Die maakt zijn betoog nogal didactisch en ook normatief. Zo zoeken “wij” naar “heilsverlangen”, naar iets wat “voorbijgaat aan een lekkere maaltijd, een mooie vrouw, een goede daad of een interessante ontdekking”.

Een andere vraag: is de strijdende held echt de enige mal voor een zinvol leven? Die mal is nogal individualistisch, romantisch ook en, ik schrijf dit met enige aarzeling, nogal clichématig mannelijk.

Verlangende vrouwen komen in dit betoog amper voor. ‘Vrouw’ (met hoofdletter) staat namelijk voor waarheid. Concreter worden vrouwen hier niet.

Eén keer verwijst Nusselder naar ‘het meisje’ dat verlangt naar de prins op een wit paard. Dit naamloze meisje staat in een rijtje van mannen die hun verlangens vormgeven door de kunsten, ­variërend van Nietzsche tot Rien Poortvliet die zijn onttoverde wereld vulde met kaboutertjes.

Wie zijn die ‘wij’ nu precies?

Redenen om dit boek wel te lezen

Dat verlangen de motor is van menselijk handelen, maar dat de werkelijkheid nooit kan bieden wat de mens ervan verlangt, is zo’n interessant thema!

Dit boek is een zeldzaam heldere en vooral ook originele introductie op de psychoanalyse. Sterk punt zijn de vele uiteenlopende voorbeelden. Daaronder de tv-serie Ik vertrek die laat zien dat dromen van een ander leven in de kern niet draait om een andere woonplek.

Het biedt zo een mooi tegenwicht tegen verhalen waarin je hart volgen automatisch leidt tot een gelukkig leven. Dat is zeer, zeer nuttig.

Eerder verschenen in Trouw

Samenvatting

Fascinerende analyse van het verlangen in de hedendaagse cultuur als tegenwicht tegen de zielloosheid van de moderne tijd.

De mens heeft altijd verlangd naar meer. Vroeger kwam dit vooral tot uiting in de grote verhalen van godsdienst, politiek en vooruitgang. Deze grote verhalen zijn inmiddels ontmanteld, maar het verlangen blijft onverminderd bepalend voor de hedendaagse mens in een seculiere en individualistische samenleving. Sterker nog: het is wezenlijk voor wie we zijn en wat we doen. Wij worden gedreven door verlangens waarop wij meestal geen zicht hebben, en creëren onbewust allerlei kleine mythes en rituelen om uitdrukking te geven aan wat het alledaagse te boven gaat.

Puttend uit de continentale filosofie en de freudiaanse psychoanalyse neemt filosoof André Nusselder ons mee in een hedendaagse verkenning van het verlangen die de diepere lagen van de menselijke ziel blootlegt. Aan de hand van het leven van Vincent van Gogh toont hij hoe gevaarlijk het verlangen kan zijn, maar ook hoeveel schoonheid het kan opleveren. In onze tijden van nostalgische en totalitaire hunkeringen, zielloosheid en vervreemding is Meer dan de mens alleen een onmisbaar boek in de zoektocht naar spirituele betekenis.

André Nusselder (1969) is filosoof, docent (ethiek design) en auteur. Hij publiceerde eerder Interface Fantasy (onder redactie van Slavoj Žižek bij MIT Press) en The Surface Effect. The Screen of Fantasy in Psychoanalysis (Routledge). Meer dan de mens alleen is zijn eerste boek in het Nederlands.

‘Het wezen van mens-zijn is gemis en het daaruit voortvloeiende verlangen naar vervulling. Hoezeer de denktradities gebaseerd op Plato (met een nadruk op de geest) en Freud (met een nadruk op de driften) ook van elkaar verschillen, op dat punt zijn ze het met elkaar eens. Met het verlangen raken we aan de ziel van het menselijk bestaan.’

Toon meer Toon minder
€ 24,90

Verwachte leverdatum: vrijdag 21 januari


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789024435296
Verschijningsdatum
juni 2021
Druk
1
Aantal pagina's
240 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Categorieën

Uitgever
Boom

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden