Bazarow stopt per 25 mei als boekverkoper, maar gaat door als boekenplatform. Lees hier het nieuwsbericht !

Leven en werk van Ludwig Wittgenstein

Auteur(s): Bert Keizer
Taal: Nederlands
0.2/5
2 recensies
Leven en werk van Ludwig Wittgenstein
Leven en werk van Ludwig Wittgenstein

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Karl van Heijster
4/5

Gemankeerd en geniaal

[Recensie] Ludwig Wittgenstein werd geboren op 26 april 1889 als jongste kind van de schatrijke Oostenrijkse industrieel, Karl Wittgenstein. Hij stierf op 29 april 1951 in Cambridge als één van de invloedrijkste filosofen van de twintigste eeuw. 

Wittgenstein publiceerde in zijn leven slechts één boek, de Tractatus Logico-philosophicus (1921/1922), dat hij voor een groot deel schreef aan het front van de Eerste Wereldoorlog. Het is een vreemde combinatie van logica en mystiek, geschreven in een reeks genummerde aforismen die de indruk wekken van een doorwrocht systeem. Na het verschijnen van dit boek, meende Wittgenstein alle filosofische problemen op te hebben gelost, en ging hij aan de slag als leraar op het Oostenrijkse platteland. De omgeving en het werk pasten bepaald niet bij zijn complexe persoonlijkheid. Bovendien begon hij langzaamaan in te zien dat zijn oplossing voor alle filosofische problemen zelf bepaald niet zonder problemen was. Wittgensteins hernieuwde filosofische arbeid culmineerde in de Philosophical Investigations (1953), dat qua vorm én inhoud een enorme ommezwaai was ten opzichte van zijn eerdere werk. 

Het is niet overdreven te stellen dat Wittgenstein niet één maar twee revoluties veroorzaakte in het filosofische denken van zijn tijd. Hij was een belangrijke factor in de zogenaamde talige wending in de filosofie, waarin de oplossing van filosofische problemen werd gezocht in de logische analyse van taal. Later richtte hij zijn aandacht van logica in de enge zin van het woord, naar de logica van de taal van alledag. De linguistic turn verwerd onder zijn handen tot ordinairy language philosophy.

Wie zich interesseert voor filosofie in het algemeen en 20e eeuwse filosofie in het bijzonder, kan gewoonweg niet om Wittgenstein heen – en dat zeg ik niet alléén als liefhebber van zijn werk. Aardige inleidingen in zijn werk zijn er in overvloed, maar Leven en werk van Ludwig Wittgenstein van arts, schrijver en columnist Bert Keizer (1947) verdient bijzondere aandacht. Zijn korte, toegankelijke biografie is met enthousiasme geschreven dat het zijn functie van loutere informatieoverdracht met gemak overstijgt. Het boek is in informele stijl geschreven. Het gebrek aan academische strengheid wordt fantastisch gecompenseerd door de passage waarin Keizer zijn eigen humoristische licht op de zaak laat schijnen. Een voorbeeld:

“Ik was altijd een beetje bang voor de Tractatus. Je leest het boek in éen avond uit, maar je doet er nog jaren over om er iets meer van te begrijpen. Als dweperige filosofiestudent ben ik er in eerbiedige wanhoop wel eens voor neergeknield met de vraag: ‘Heeft iemand dit ooit begrepen?’ Waarop mijn (zeer Britse) mentor zei: ‘Don’t be silly.'”

Keizers doel is geen uitputtende opsomming te geven van Wittgensteins werk of leven. Hij poogt zijn lezer te enthousiasmeren en daagt hem uit om, met de ideeën van de filosoof in de hand, zelf na te denken over de vragen waar Wittgenstein mee worstelde. Het is een uitgangspunt dat de Wittgensteins eigen methode respecteert, want ook hij gaf maar zelden pasklare antwoorden op vragen. Filosofie was in zijn ogen immers niet de bezigheid van het beantwoorden van filosofische vragen, maar tot inzicht komen waarom de filosofische vraag onjuist is. Dat is een bezigheid die minstens zoveel van de lezer vraagt als van de schrijver.

Voor een deel zit daar ook de moeilijkheid in van zijn werk. Hoe begenadigd Wittgenstein als denker ook was, het goed en wel overbrengen van zijn ideeën bleef zijn hele leven een uitdaging, waarbij ik in het midden zal laten of dat door zijn gemankeerde of geniale persoonlijkheidstrekken lag. Desondanks weet Keizer met name de ontoegankelijke Tractatus behapbaar te maken voor de geïnteresseerde leek. Hij heeft veel aandacht voor Wittgensteins afbeeldingstheorie van de taal, uiteraard, maar hij verliest nooit de mystieke kanten van zijn werk uit het oog – al geeft hij ruiterlijk toe dat Wittgenstein er nooit helemaal bevredigend in is geslaagd beide draden in de Tractatus bevredigend aaneen te knopen. 

In de inleiding van de Tractatus schreef Wittgenstein: “Dit boek zal misschien alleen door diegene worden begrepen die de gedachten die erin zijn uitgedrukt – of in ieder geval daarop lijkende gedachten – zelf al eens gedacht heeft.” In de Investigations heet het: “Dat het dit povere werk beschoren zou zijn in deze duistere tijd licht te werpen in enkele breinen is niet onmogelijk; maar eigenlijk niet waarschijnlijk.” Keizer is aanmerkelijk optimistischer: “Ik heb het echt helemaal goed gedaan als u halverwege mijn uiteenzetting zegt: ‘Nou bedankt, ik lees hem verder zelf wel.'” Laat ik het zo zeggen: ten minste één van die twee is glansrijk in zijn missie geslaagd!

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Tanny Dobbelaar
4/5

Een bedrukte denker

De auteur

[Recensie] Trouw-columnist Bert Keizer (1947) is specialist ouderengeneeskunde en filosoof. Hij kreeg in 1994 bekendheid met Het refrein is Hein. Daarna volgden vele publicaties, vaak op het snijvlak van filosofie en geneeskunde, waaronder het essay Waar blijft de ziel? (2012), Tumult bij de uitgang (2013) en Reis om de dood; van as tot ziel (2019).

Het boek

Leven en werk van Ludwig Wittgenstein bevat drie biografische hoofdstukken die worden afgewisseld met hoofdstukken over achtereenvolgens de Tractatus Logicus-Philosophicus, de Filosofische Onderzoekingen en Over zekerheid. Van de Tractatus, inmiddels honderd jaar oud, zijn onlangs twee nieuwe Nederlandse vertalingen verschenen (bij uitgeverijen Boom en Octavo). Keizers boek werd 22 jaar geleden al een keer uitgegeven en is nu afgestoft en bijgewerkt.

Onze problemen zijn opgelost

De Eerste Wereldoorlog is nog in volle gang wanneer Ludwig Wittgenstein (1889-1951) de Tractatus schrijft. Hij is ook vrijwilliger in het leger, eerst in een reparatiewerkplaats, later aan het front. In de herfst van 1918 belandt hij als krijgsgevangene in Italië. De Tractatus is dan voltooid. Hij schrijft aan zijn leermeester Bertrand Russell: ‘Ik geloof dat ik onze problemen heb opgelost’.

Wat waren die problemen dan? Bert Keizer legt het zelf veel beter uit, maar in een notendop: wat kunnen we zinvol over de wereld beweren? In zeven stellingen (met daarbij vele substellingen) poneert Wittgenstein wat een bewering zinvol maakt. Wie dat weet, begrijpt dat het onuitsprekelijke zich slechts toont. Zie de vaak geciteerde stelling 7: ‘Waarvan men niet kan spreken, daarover moet men zwijgen’.

Problemen opgelost! Die overmoed en stelligheid gingen bij Wittgenstein gepaard met diepe depressies. Hij werd geboren in Wenen, als jongste van acht kinderen, waarvan twee zonen zelfmoord pleegden. Zijn vader had fortuin gemaakt in de staalindustrie. De Joodse familie hoorde tot de hoogste culturele elite van Wenen.

Ludwig worstelde zijn hele leven met de vraag of hij wel een goed mens was, misschien ook vanwege zijn homoseksualiteit. Hij schonk zijn fortuin weg aan zijn zus, werd vrijwilliger in het leger, en werd na de oorlog onderwijzer op het platteland. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij een tijd hulpje in een Londense ziekenhuisapotheek. Zijn broer en zussen zaten nog steeds in Wenen. Om deportatie te voorkomen betaalden zij miljoenen aan de nazi’s.

Wittgensteins Filosofische Onderzoekingen kwamen tijdens de Tweede Wereldoorlog tot stand. Hij was toen al hoogleraar in Cambridge, maar de academische wereld beviel hem slecht. ‘Er is hier geen zuurstof.’ Hij bleef zijn leven lang spelen met het idee geneeskunde te gaan studeren.

In de onderzoekingen ontmaskert Wittgenstein eveneens illusies die ontstaan door taal. Zoals het idee dat we een geest hebben. Of dat we intenties hebben. Of dat woorden strikt verwijzen naar de dingen. Nee, de betekenis van woorden toont zich slechts in hun gebruik.

Citaat

“Bij ‘betekenis’ denken we trouwens te vaak alleen aan woorden. Wat betekent een zakdoek? Nou, als je er kribbig eentje overhandigd krijgt betekent het dat je je neus moet snuiten. Als iemand je er heel voorzichtig eentje aanbiedt, betekent het dat ze je verdriet begrijpt. Maar de betekenis van zomaar een zakdoek valt niet te verzinnen door hem te bestuderen. Hij moet het leven in, er moet een tafereel omheen, anders blijft hij niks.’’

Reden om dit boek niet te lezen

Kenners van Wittgensteins werk ontdekken niet veel nieuws. Sommigen zullen het jammer vinden dat Keizer het leven en werk van Wittgenstein apart van elkaar behandelt. Juist die verweving is zo interessant! Wittgenstein schreef zijn Tractatus immers in een Weense cultuur waarin ook de architectuur, schilderkunst, psychoanalyse en muziek kritiek leverden op de versluierende tierelantijntjes van de Weense burgerlijke cultuur.

Reden om dit boek wel te lezen

Deze kritiek is wat flauw. Keizer waarschuwt immers al in het voorwoord: “Dit boek is slechts een pad door Wittgenstein, het biedt geen panorama”. Op dat pad vind je verrassende, vaak grappige formuleringen, in een nuchtere, gelukkig weinig eerbiedige stijl. Keizer biedt een heerlijke introductie op het leven en werk van deze getroebleerde filosoof.

Eerder verschenen in Trouw en op Tanny Dobbelaar

Samenvatting

Niemand dacht oorspronkelijker, speelser en scherper dan Ludwig Wittgenstein, en hij wist het. Van de kristallijnen helderheid in de Tractatus tot de alledaagse onoverzichtelijkheid van de Filosofische onderzoekingen blijft zijn denken één lange worsteling tegen de betovering van ons intellect door de schier eindeloze variatie van vermommingen waarin taal de gedachte aan het oog onttrekt.

Wittgenstein wist dat hij een bijzonder talent had, en zijn visie op zichzelf is zeker zo boeiend als zijn kijk op de wereld. In zijn brieven en dagboeken treedt een geniale, lastige, komische en ontroerende man naar voren die in leven en in sterven een onuitwisbare indruk maakte op de mensen die hem kenden.

Bert Keizer biedt een heldere en toegankelijke introductie in leven en werk van Wittgenstein. Hij bespreekt diens brieven, dagboeken en belangrijkste werken: de Tractatus, de Filosofische onderzoekingen en Over zekerheid. Dat doet hij gedreven en enthousiast, zonder belerend te worden.

‘Keizers enthousiasme spat van de pagina’s af. Hij slaagt erin iets van de grootsheid van Wittgenstein over te brengen, en ook van de vreugde die daaraan te beleven valt.’ – Hans Achterhuis in de Volkskrant

Bert Keizer (1947) is schrijver en filosoof. Hij was zijn leven lang verpleeghuisarts en is nu verbonden aan het Expertisecentrum Euthanasie. Eerder publiceerde hij de bestsellers Het refrein is Hein, Tumult bij de uitgang en Reis om de dood.

Toon meer Toon minder
€ 20,00

Verwachte leverdatum: vrijdag 10 juni


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789024443819
Verschijningsdatum
januari 2022
Druk
1
Aantal pagina's
160 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
  • Biografie: algemeen
  • Biografie: filosofie en sociologie
Categorieën

Auteur
Uitgever
Boom

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden