Als een vos

Machiavelli's levenslange zoektocht naar vrijheid

Auteur(s): Erica Benner
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Als een vos
Als een vos

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Han van Ruler

Over het goed besturen en verdedigen van de stad

[Recensie] Niccolò Machiavelli is altijd een beetje een ongrijpbare figuur geweest. Voor sommigen is hij een moreel onverschillige duivel in de geschiedenis van het denken over politiek; voor anderen is hij de politieke denker die met zijn scherpe oog voor realisme nu eens eindelijk zei waar het in menselijke verhoudingen werkelijk op staat.

Met de onlangs in soepel Nederlands vertaalde biografie van Erica Benner is Machiavelli een stuk begrijpelijker en dus minder ongrijpbaar geworden. Benner betrekt elk bekend detail van Machiavelli’s leven in haar verhaal en bewijst daarmee opnieuw dat voor de politieke filosofie nog meer dan voor andere gebieden geldt dat alleen de historische en persoonlijke context duidelijk kan maken waar het een schrijver nu werkelijk om ging. Haar biografie biedt aan specialisten overvloedig materiaal voor nieuwe interpretaties en niemand die in Machiavelli geïnteresseerd is, kan om deze biografie heen. Toch is het vooral een geschiedenisboek geworden dat uiteindelijk niet toekomt aan waar het Benner oorspronkelijk om te doen was: Machiavelli voor eens en voor altijd te duiden als politiek filosoof.

Een sterk element in Als een vos, is dat Benner de levensbeschrijving van de denker uit Florence begint met een karakterschets van zijn vader. Hoewel gediplomeerd als advocaat, lijkt Bernardo Machiavelli zich als gezinshoofd in de tweede helft van de vijftiende eeuw vooral te hebben beziggehouden met het runnen van enkele door hemzelf verpachte boerderijen in de streek. De familie bestond al generaties lang uit landeigenaren, maar bestuurlijke macht was de Machiavelli’s in Bernardo’s tijd niet meer gegeven, omdat er langlopende belastingschulden waren opgebouwd. Bernardo vulde zijn tijd verder met het bestuderen van auteurs uit de klassieke oudheid en met wat we een kleine praktijk van sociale en financiële mediation zouden kunnen noemen.

De beperkte politieke macht, de intellectuele interesse in antieke historieschrijvers en de geschiktheid om face to face onderhandelingen tot een goed einde te brengen, zijn elementen in het leven van Niccolò’s vader die een nuttig uitgangspunt bieden voor het begrijpen van zijn zoon. Ook Niccolò zelf zocht praktische oplossingen voor puur locale aangelegenheden en deelde met zijn vader een belangstelling voor antieke geschiedenis.

Oudheid en lokale politiek lieten zich gemakkelijk combineren. Als centrum van de Italiaanse Renaissance had Florence in Machiavelli’s tijd in zekere zin de plaats ingenomen van het oude Rome. Benners boek neemt alle wisselvalligheden in het politieke bestuur van Florence (de opkomst en neergang van de monnik Savanorola, de terugkeer van de Medici’s, de vele samenzweringen) mee in het verhaal, net als alle wisselvalligheden in het politieke lot van de rijke stad ten tijde van de Franse inval in Italië, de strooptochten van Cesare Borgia in opdracht van de Paus en de dreiging dat de Spaanse furie op een gegeven moment ook Florence zou treffen. Het verhaal maakt nog eens duidelijk dat het een wonder mag heten dat Florence nooit geplunderd is zoals Rome uiteindelijk geplunderd zou worden door de troepen van Karel V in 1527.

De wisselvalligheden van Machiavelli’s ambtelijke en diplomatieke loopbaan (van gespreksgenoot van Cesare Borgia tot gefolterde gevangene in een Florentijnse cel) lopen als een rode draad door die geschiedenis heen. Maar wat zeggen ze over Machiavelli als politiek denker?

Meestal wordt Machiavelli gezien als een ‘realist’, die een scherp contrast vormt met de ‘idealist’ Erasmus, een tijdgenoot die zijn hoofd eerder in de wolken had in plaats van op de grond. Toch is die tegenstelling misleidend. Aangezien wij vandaag de dag de idealen van Erasmus (eerlijk bestuur, goede voorzieningen etc., meer algemeen gezegd: the rule of law) prefereren boven de schijnbare idealen van Machiavelli (overleven in de context van de successie-oorlogen tussen adellijke families), zegt zo’n tegenstelling tussen idealisme en realisme uiteindelijk niet zo veel. Het idealisme van Erasmus is historisch realistischer gebleken dan wat er tegenover stond. Bovendien zag Machiavelli zichzelf (zoals Benner terecht aangeeft; pp. 341-342) op een gegeven moment eerder als opvolger van idealistische filosofen als Plato en Aristoteles, dan als opvolger van realistische historici als Livius en Tacitus.

De kracht van Machiavelli zit hem niet in een filosofie van realisme, maar in zijn oog voor de psychologische motivering van mensen en de relevantie daarvan voor de politiek. Machiavelli’s zogenaamde realisme is vaak niets anders dan een cynische reactie op de neiging van zowel bevolking als bestuurders om politieke situaties totaal verkeerd in te schatten en geen rekening te houden met kinkklare voorbeelden uit de oude of eigentijdse geschiedenis. Machiavelli’s standpunten vormen altijd een mengeling van herinneringen uit de verre of de lokale geschiedenis. Piero Soderini, de leider van de Florentijnse republiek onder wiens bewind Machiavelli van 1502 tot 1512 carrière maakte, had zichzelf niet genoeg wettelijke middelen gegeven om streng te kunnen optreden tegen staatsondermijnende activiteiten. In de oudheid had Brutus niet voor niets zijn eigen zoons laten doden omwille van de staat, terwijl ad hoc beslissingen in Florence al vaker tot een situatie van politieke chaos en blijvende dreiging hadden geleid.

Typisch voor Machiavelli is het dat het hem niet zozeer ging om strenge straffen als wel om wettelijke middelen. Uiteindelijk ging het hem om de politieke stabiliteit en de vrijheid van zijn stad, en in het kader daarvan om de vrijheid van haar burgers – en dus om een ideaal van fatsoenlijk bestuur. De ondertitel van de Nederlandse uitgave van Benners boek verwijst daar terecht naar. Machiavelli wilde zijn medeburgers en bestuurders van niets zozeer overtuigen als van het idee van een gezamenlijke missie: het goed runnen en verdedigen van de stad.

Benners boek geeft een gedetailleerd beeld van de persoon Machiavelli, die naast schrijver van politieke geschriften ook toneelschrijver was, en wiens levensopdracht het eerder is geweest een goede burgermilitie voor zijn stad op te zetten (en daarmee het idee van de dienstplicht ingang te doen vinden) dan een plaats te verwerven in de geschiedenis van de politieke theorie.

Toch raakt de vraag die Benner zich aan het begin stelt, namelijk hoe we het werk van Machiavelli moeten begrijpen wanneer er zo verschillend op hem wordt gereageerd, uiteindelijk op de achtergrond. Benner weet op een ingenieuze manier citaten uit Machiavelli’s werk in haar beschrijving van zijn persoonlijk geschiedenis te verweven. We begrijpen individuele passages uit boeken als De vorst en de Discorsi beter als ze worden gekoppeld aan Machiavelli’s eerdere ervaringen in de bewogen geschiedenis van Florence. Maar als intellectuele biografie was het naar mijn smaak beter andersom geweest: dat we Machiavelli’s uitspraken niet als verfraaiing van zijn leven kregen opgediend, maar zijn leven ons een beeld zou geven van wat hij met die uitspraken bedoelde. Machiavelli’s ideeën passeren tegen het einde van het boek nog even de revue bij de beschrijving van zijn intellectuele gesprekken in de Orti Oricellari. Maar op die manier lijken het slechts vrijblijvende hypothesen te zijn geworden; meningen die iedereen wel had kunnen verzinnen – alsof niet juist bij Machiavelli elk standpunt een heel duidelijke en concrete achtergrond had in wat hij over politieke geschiedenis had gelezen en in wat hij zelf had meegemaakt. De verweving van leven en denken heeft bij Benner met andere woorden eerder een spannend boek over Florence opgeleverd, dan een spannend boek over de oorspronkelijke betekenis van ‘machiavellisme’.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Prof.dr. J.A. (Han) van Ruler is Honorary Professor of Intellectual History of the Renaissance and the Baroque at the Faculty of Philosophy of Erasmus University Rotterdam.

Recensie door: Tanny Dobbelaar
4/5

Machiavelli spreekt met een geslepen dubbele tong

De Schrijver
[Recensie] Politiek filosoof Erica Benner publiceerde al twee boeken over de filosofie van de Italiaan Nicollò Machiavelli (1469-1527). In Als een vos beschrijft ze zijn leven als diplomaat, filosoof, toneelschrijver, vader, en als een republikein die in roerige tijden vocht tegen tirannie en corruptie.

De opzet
Een man met vele maskers, maar geen kameleon.

Wie nadenkt over filosofie, gaat vaak in discussie met de doden. Je bestudeert ideeën van bijvoorbeeld Plato, Kant of De Beauvoir zonder rekening te houden met de tijd waarin ze opgeschreven zijn. Deze biografie kiest per definitie voor een historische benadering die leven en werk van Machiavelli met elkaar verbindt.

De inhoud
De titel van deze biografie – Als een vos – vat het leven van Machiavelli goed samen. Hoewel geboren in een gezin dat te minvermogend is om voor politieke functies in aanmerking te komen, weet hij zich op te werken tot Tweede Kanselier van de Florentijnse Republiek. Die positie dankt hij aan zijn scherpzinnige persoonlijkheid: hij weet op de juiste momenten te zwijgen of te praten. In die zin is hij een vos zoals je die in de natuur aantreft, zegt Benner: hij kan valstrikken herkennen en toont een lenig verstand.

Als ambtenaar met een relatief lage rang – hij klaagt vaak over zijn salaris – reist Machiavelli door Italië en naar Frankrijk, op zoek naar bondgenoten voor Florence. Zo ontmoet hij ook de man die model staat voor De heerser, Machiavelli’s bekendste boek. Dat is Cesare Borgia, die bezig is met een opmars in Italië. Deze zoon van de paus heeft een wrede, ‘duivelse reputatie’. Ook een vos, maar dan zoals veel mensen een vos zien, vindt Benner, want hij is sluw, achterbaks en agressief.

Nauwkeurig beschrijft Benner de politieke conflicten waarin Machiavelli verzeild raakt. Hij blijkt een hartstochtelijk pleitbezorger van een democratische republiek met een eigen leger. Een man met vele maskers, maar geen kameleon. Als de autocratische Medici in 1513 opnieuw aan de macht komen, wordt Machiavelli beschuldigd van een samenzwering. Hij belandt in de gevangenis, wordt gemarteld en verbannen uit de stad. Later weet hij toch weer een rol te spelen in de Florentijnse politiek.

Benner schenkt ook aandacht aan ander werk van Machiavelli, waaronder de Discorsi, het politieke spotgedicht De ezel en een blijspel dat volgens de biografe veel details over zijn eigen (liefdes)leven verraadt. En aan de Florentijnse geschiedenissen waarvoor hij extra werd beloond door paus Clemens de Medici. Desalniettemin: in 1557 werd al zijn werk door de paus op de index van verboden boeken geplaatst.

De strekking
Deze beschrijving van Machiavelli’s leven werpt een ander licht op zijn werk. Machiavelli blijkt helemaal niet de cynicus waar hij vaak voor versleten wordt. Vooral in De heerser spreekt hij volgens Benner met ‘een geslepen dubbele tong’. Want hoewel hij dictators adviseert hoe ze zonder scrupules aan de macht kunnen komen, ondergraaft hij die adviezen op ironische wijze. Wie immers met list en bedrog de macht verovert, behoudt die niet. Op de lange termijn duldt een volk alleen leiders die uitzicht bieden op vrijheid en stabiliteit.

Redenen om dit boek niet te lezen
Wie uitgedaagd wil worden in denken over politiek en macht, kan misschien beter terecht bij Benners systematische boeken over de filosofie en ethiek van Machiavelli. Daarvoor is deze knappe reconstructie aan de hand van historische bronnen toch minder geschikt. Die opzet heeft ook nog een ander nadeel. Benner voert enorm veel personen op die ze soms bij de voornaam, dan weer bij de achternaam noemt. Gelukkig staat vooraan een lijst met ‘dramatis personae’.

Redenen om dit boek wel te lezen
Nu Trump, Erdogan, Poetin en Xi Jingping het wereldtoneel domineren, is het erg leerzaam om je te verdiepen in plaatsen en tijden waar politiek minstens zo’n hardvochtig spel was. Je krijgt een goed beeld van de conflicten waarin Florence in de vijftiende en zestiende eeuw verwikkeld was. Dat een van de belangrijkste politiek denkers uit de westerse filosofie daarin niet zo’n cynische positie innam als vaak gedacht wordt, is de tweede verrassing van deze biografie.

Eerder verschenen in Trouw en op Tanny Dobbelaar

Zie eveneens twee andere recensies van Als een Vos, geschreven door Han van Ruler en Niklas Anderberg.

Samenvatting

Niccolò Machiavelli leefde in een wereld van moordende concurrentie.

Een wereld waarin het grote geld, glasharde leugenaars en

schaamteloze strebers er met alle prijzen vandoor leken te gaan. In

de republiek Florence stonden hij en zijn tijdgenoten voor de keuze:

moesten ze zich voegen naar de nieuwe machthebbers – superrijke

dynastieën als de Medici, militaire krachtpatsers als Cesare Borgia –

of vechten voor de democratische vrijheden van hun stad?

In Als een vos kijken we met Machiavelli mee tijdens zijn dramatische

zoektocht naar politieke en menselijke vrijheid. Op meesterlijke

wijze verbindt Erica Benner zijn woorden met die van zijn vrienden

en vijanden. Zo brengt ze zijn scherpe, geestige en vaak verrassende

visie op de gebeurtenissen van zijn tijd tot leven. Machiavelli blijkt

niet de cynische handlanger van de macht te zijn geweest waarvoor

hij vaak wordt aangezien. Integendeel, hij komt naar voren als een

diepzinnig ethicus die onverkort vasthield aan zijn idealen. Maar

soms vond hij het beter om zijn overtuigingen voor zich te houden.

Daardoor krijgt hij iets ongrijpbaars, als een vos in gevaar.

Toon meer Toon minder
€ 29,99

Verwachte leverdatum: dinsdag 10 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789025308148
Verschijningsdatum
maart 2018
Druk
1
Aantal pagina's
432 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
Categorieën

Auteur
Uitgever
Atheneaeum - Polak & van Gennep

Vertaald door
Arian Verheij

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden