Cliënt E. Busken

Auteur(s): Jeroen Brouwers
Taal: Nederlands
0,2125/5
2 recensies
Cliënt E. Busken
Cliënt E. Busken
Cliënt E. Busken

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Jan Koster
4,5/5

Cynisch, grimmige humor en taalgegoochel van hoog niveau

[Recensie] Zou dit het laatste boek zijn van Jeroen Brouwers, één van de grootste Nederlandse schrijvers van de laatste tijd? Het lijkt er alleszins op, al was het maar omdat hij al aardig op leeftijd is, hij is geboren in 1940. Als Cliënt E. Busken inderdaad zijn slotakkoord zou zijn dan is het wel geheel in stijl. Enkele van zijn bekende thema’s komen erin terug, dat voelt vertrouwd, maar de manier waarop hij met taal goochelt is zelfs voor hem van ongekend niveau.

Cliënt E. Busken is een lange innerlijke monoloog. De oude en in vele opzichten, lichamelijk en geestelijk, versleten hoofdpersoon is opgenomen in een verzorgingshuis, “Huize Madeleine, voor ouden van daapsen”, en heeft besloten zich vanaf het allereerste moment doofstom te houden. Het is zijn vorm van protest tegen de gedwongen opname. Iets anders was evenwel niet mogelijk. Hij was gevallen na overmatig drankgebruik, het huis was een bende. Busken was slecht ter been en had last van geheugenverlies. Hij zit vastgesnoerd in een rolstoel om erger te voorkomen.
Zijn protest uit hij ook op andere manieren. Als het hem niet uitkomt weigert hij het fluitje te gebruiken dat het personeel attendeert op zijn aandrang. Hij laat het gewoon lopen wat de verzorgers, die toch al last hebben van tijdgebrek, onnodig extra werk bezorgt. Het kan hem niet schelen. Busken wil nog maar één ding: doodgaan.

In zijn monoloog heeft hij commentaar op alles en iedereen. Niemand en niets ontziet hij, Busken is cynisch tot op het bot:

“Van het gewone personeelsvolk valt soms alleen uit de voornaam af te leiden welk geslachtskenmerk in eenieders broek en elders aanwezig is. Neem de harpij van psychiatrie met haar soldatenkop, die heet Carola.”

Dit is nog relatief mild.

Tussen de bedrijven door komen herinneringen bovendrijven. Zijn vader heeft hij nooit gekend, die was voor zijn geboorte al uit beeld. Zijn moeder wilde geen kinderen, al helemaal geen jongen. Tot zijn achtste moest hij meisjeskleren dragen. En toch: toen zij eenmaal verzorging nodig had nam Busken dat wel op zich. Er zijn ook herinneringen aan zijn loopbaan. Hij is een man van aanzien geweest en heeft in de allerhoogste kringen verkeerd.

Het lijkt alsof er niet veel gebeurt, alsof het alleen maar één lange mopperpartij is. Het tegendeel is waar. Natuurlijk is het een onophoudelijke uiting van onvrede, maar toch krijg je door de flarden van herinneringen een heel aardig beeld van hoe zijn leven eruit heeft gezien. In grote lijnen weliswaar, met weinig details maar die zijn dan wel weer veelzeggend.

De stijl is wel heel consequent. Elke episode begint lukraak middenin een gedachte, je hebt dan geen idee hoe die is ontstaan en wat eraan vooraf is gegaan. Logica ontbreekt, warrigheid troef, het gaat alle kanten op.
Taalkundig is Brouwers geweldig op dreef. Enkele voorbeelden:

“Soms noemt ze me Eetje. Omdat er E op mijn kamerdeur staat. Waar staat die E voor, wilde ze eens weten. Die staat voor Busken.”

“Asperger? Vergrotende trap van asperge. Asperge: groente, asperger: groenter”

“ik heb alleen maar zaagsel, potloodslijpsel en stront in mijn hoofd, straatveger, vuilnisophaler ja, als je daar ook niet te dement voor bent, of bordenwasser, of strasenbaanknotenpunkthinundwiedersjieber, dit zegt Babet, schuimsel als witte larfjes rondom haar tanden die ze voor zich op de tafel legt, giesegassegoese ronflonfloese taterateraa.”

Op elke bladzijde zijn wel taalvondsten, prachtige zinnen, mooie observaties te vinden. Het is triest, het cynisme is bijtend, maar het is ook vaak op een grimmige manier bijzonder humoristisch. Het maakt van Cliënt E. Busken een boek om meermaals te herlezen.
Het is een prachtige toevoeging aan het toch al niet misselijke oeuvre van Brouwers.  

Eerder verschenen op jkleest.nl

Recensie door: Nico Voskamp
4/5

Hendrik Groen met een Kalasjnikov

[Recensie] Het is lastig te pinpointen waar de charme van dit door cliënt E. Busken op papier geslingerde schotschrift precies in schuilt. Zit het in de compromisloze opzet: een oude man die rolstoelgebonden zijn laatste dagen in een sterfhuis slijt en dat op papier zet? Of in de taal: een eruptionele stroom om zich heen bijtende woorden, geregen tot snerpende zinnen, achter elkaar gezet tot een achtbaanverhaal? Of de allesdoorrijgende woede over het hulpbehoevende bestaan als kwijlende seniel-in-een-rolstoel? Of gewoon de kracht van woorden, uitermate welgekozen woorden?

Dat zou de stille kracht hier weleens kunnen zijn: de woorden. De mysterieuze Busken spant de taal bruusk voor zijn chariot om zijn punten te maken. Dat doet hij in barokke zinnen, half af soms, vol elkaar verdringende woorden, associatieve lettergroepen, onomatopeeën of soms alleen klanken. Het zijn uitstootsels van taal die de tekst iets rococo’s meegeven, iets ongrijpbaars maar tegelijk in één oogopslag de bedoeling van de schrijver weergevend.

Die bedoeling varieert sterk per zin maar kan getypeerd worden als niet vrolijk. De cliënt is ongelukkig met zijn huidige toestand. Hij kan alleen nog zijn zinnen metselen, die soms vermomd zijn als achteloos maar in werkelijkheid dodelijk venijnig uitpakken, zoals wanneer E. vanaf het gazon observeert:

“Daar liep een werkman de vijverborder met gif te vernevelen, de doos met Zyklon B als een bochel op zijn nek, aan de doos zat een slang en aan het eind daarvan een douchesproeier.”

Of als E. zit te kijken naar de ingang van het gesticht, zoals hij het zelf noemt:

“De poort gaat geluidloos open. Als ik mijn lichaam kon gebruiken als in mijn godentijd zou ik nu proberen naar buiten te sprinten, de vrijheid in.”

De hele geschiedenis van een afgetakeld lichaam in één woord: godentijd. Of de frustratie van het tot onzelfstandige rolstoelonbekwame gemaakt zijn, als E. een voortgangsgesprek heeft met mevrouw Carola:

“Door haar zit ik hier, in dit zogeheten zorgcentrum of hoe het wordt genoemd, in deze wielstoel, in deze riemen met een fluitje aan de hartkant van mijn overhemd. We houden u een poosje hier, meneer Busken. Het is onverantwoord u weer naar huis te laten gaan. Voor uw eigen welbevinden, uw eigen blaatblaat kokkelkokkel. O ja godverdomme? brulde ik haar in d’r gezicht, dat zullen we nog weleens zien. Wat denk jij wel wiewat je bent, geblutste mafklapper, en tegen wie je het hebt. Weet jij wel wie ik ben. Ik ga zelf over mijn welbevinden en daar heb jij met je lurpse blauwe gepenkop geen spleet mee te maken of iemand anders hier lazer op.”

De taal die Brouwers uitslaat bij monde van de voornaamloos blijvende E. geeft de helse gedachtewereld van een tegen wil en dank in een verpleegtehuis verblijvende oudere weer. Dat thema is niet bepaald nieuw, denk aan De 100-jarige man die uit het raam klom en verdween of Het dagboek van Hendrik Groen, maar nog maar zelden met zo’n vuurspuwende kracht uitgevoerd. De oude meester is het miraculeuze spel met de woorden nog niet verleerd.

Ook gepubliceerd op Nico’s recensies

Samenvatting

In ‘Cliënt E. Busken’ van Jeroen Brouwers zit de hoofdpersoon vastgegord in zijn rolstoel op de gesloten afdeling van een instelling waar hij tegen zijn zin verblijft en denkt, piekert, maalt en bedoelt. Hij zegt niets en misschien is er iets mis met zijn gehoor, maar van wat om hem heen gebeurt blijft hij een scherp waarnemer en inwendig voorziet hij zijn medebewoners en het personeel van snerpend commentaar. Ongericht wentelen zijn gedachten door elkaar en bewegen zich van verontwaardiging en machteloos verzet tegen zijn situatie via troebele herinneringen naar megalomanie. ‘Cliënt E. Busken’ beschrijft een dag van zijn verblijf in de psychiatrische instelling. Navrant en hilarisch openbaart zich een warrig geestesuniversum.

Toon meer Toon minder
€ 21,99

Verwachte leverdatum: zaterdag 11 juli


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789025455941
Verschijningsdatum
februari 2020
Druk
1
Aantal pagina's
264 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
301: Literaire roman, novelle
Thema's
  • Fictie
  • Fictie: algemeen en literair
  • Moderne en hedendaagse fictie
Categorieën

Uitgever
Atlas Contact

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden