Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Oorlogsvlieger

Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Oorlogsvlieger
Oorlogsvlieger

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Ger Leppers
4/5

Abstracte overpeinzingen te midden van het oorlogsgeweld

Op 31 juli 1944 werd het vliegtuig van de 44-jarige Fransman Antoine de Saint-Exupéry voor de kust van Toulon tijdens een verkenningsvlucht neergehaald door een Duitse jager.

“Saint-Ex”, die zijn val in de Middellandse Zee niet overleefde, was piloot in hart en nieren, iemand vol genereuze ridderlijkheid, een avontuurlijk kind van een bewogen tijd. Al voor de oorlog voerde hij in primitieve vliegtuigjes heroïsche vluchten uit boven de Sahara en Patagonië. Daarnaast was hij een bewonderd schrijver. In internationale bestsellers als Nachtvlucht uit 1931 verhaalde hij zijn belevenissen. En bovenal is hij de auteur van één van de beroemdste en (ook onder volwassenen) meest geliefde kinderboeken uit de wereldliteratuur: De Kleine Prins.

Oorlogsvlieger, dat in 1942 verscheen, beschrijft een eerdere verkenningsvlucht, boven Arras in Noord-Frankrijk, tijdens het Duitse offensief van mei 1940. Van dergelijke tochten keerde slechts één op de drie bemanningen levend terug. Maar Saint-Exupéry aanvaardt met moed en fatalisme de risico’s die aan zijn opdracht verbonden zijn, want, zo schrijft hij, “weglopen heeft nog nooit iemand ergens gebracht.”

Maar Oorlogsvlieger is geen oorlogsrelaas zoals er tientallen bestaan, vol avonturen en bloedstollende wendingen. De in het eerste deel van het boek beschreven luchtschermutselingen hebben – afgezien natuurlijk van het steeds aanwezige levensgevaar –  nog wel een hoog ‘Snoopy tegen de Red Baron’-gehalte: vliegeniers kijken over hun schouder of ze achtervolgd worden door vijandelijke jachtvliegers en dekking moeten zoeken in wolkenformaties. De problemen zijn concreet en niet gering: op tien kilometer hoogte bevriezen de mitrailleurs, voortdurend moet daar in die ijle luchtlagen worden gecontroleerd of de bemanningsleden het bewustzijn niet hebben verloren. De boordnavigator oriënteert zich nog op kerktorens en rivierlopen, het vliegtuig moet soms scherp wegdraaien van het luchtafweergeschut. Tijdens het laatste deel van de tocht, op geringe hoogte, wordt het vliegtuig zowel door de Duitsers als door de eigen troepen onder vuur genomen.

Vanaf ongeveer halverwege het boek gaat het verslag van de verkenningsvlucht, dat van het begin af aan al herhaaldelijk werd onderbroken door bespiegelingen, herinneringen en vrije associaties van de schrijver, evenwel steeds meer over in een essay, dat tegen het slot zelfs de allures krijgt van een meditatie over de Mens – met een nadrukkelijke hoofdletter.

Die meer abstracte overpeinzingen van Saint-Exupéry vond ik nog boeiender dan het verslag van de krijgshandelingen. Zij hebben betrekking op nog altijd actuele begrippen als mens-zijn, gemeenschapszin, de absurditeit en de zin van oorlog. Maar ook – het boek is immers van na de Franse capitulatie – op begrippen en emoties die nu misschien minder tot de verbeelding spreken, zoals nederigheid, opoffering, het vaderland, het verwerken van de nederlaag van een beschaafd land tegen een barbaars regime: “Ik begrijp de betekenis van nederigheid. Het is niet jezelf kleineren. Het is de grondslag van ons handelen. Als ik, om mezelf vrij te pleiten, mijn tegenslagen op het noodlot schuif, onderwerp ik me aan het noodlot. Schuif ik ze op verraad, dan onderwerp ik me aan verraad. Maar als ik mijn schuld op me neem, maak ik aanspraak op wat ik als mens vermag. Dan heb ik invloed op hetgeen waartoe ik behoor. Dan maak ik deel uit van de gemeenschap.”

De Nederlandse lezer van nu kan bovendien de laatste vijftig bladzijden van het boek bijna niet anders lezen dan als een waarschuwing, bijna zestig jaar voor dato, tegen het gedachtegoed van de hedendaagse Nederlandse PVV. Die partij heeft Saint-Exupéry natuurlijk nooit gekend, maar de denkwijze die aan haar wereldbeeld ten grondslag ligt, was hem zijn leven lang volstrekt vreemd: “Burgers in mijn samenleving die van mij verschillen krenken me geenszins, ze verrijken me.”

Eerder verschenen in Trouw

Recensie door: Thomas Heij

In het perspectief van de nederlaag worden alle handelingen betekenisloos

[Recensie] Over de hele wereld werd Antoine de Saint-Exupéry bekend met Le Petit Prince. Minder bekend is dat de auteur van een van de meest geliefde kinderboeken ook romans schreef en tijdens de Tweede Wereldoorlog piloot was in het Franse leger. Dat dit – zonder iets af te doen aan de kwaliteiten van Le Petit Prince – zeer onterecht is, daarvan getuigt Pilote de guerre, onlangs naar het Nederlands vertaald door Nele Ysebaert als Oorlogsvlieger. Een kort verhaal over een vlucht van amper twee uur, maar met een enorme rijkdom aan ideeën en een krachtig pleidooi voor een hernieuwd humanisme.

Oorlog zonder clichébeelden
In 1940 wordt de Noord-Franse stad Arras, heropgebouwd na zware schade in de Eerste Wereldoorlog, opnieuw getroffen door een wereldoorlog. Als kapitein Antoine de Saint-Exupéry met luitenant Dutertre en een boordschutter in hun verkenningsvliegtuig op de stad afvliegen, brandt Arras als een rode lont tegen een achtergrond van donkere onweerswolken. Een giftige vlam. Hun missie is laag over Arras te vliegen om foto’s te maken van de Duitse linies. Vanaf het moment dat ze hun orders krijgen, is de kapitein ervan overtuigd dat het een zelfmoordmissie is, die desalniettemin moet worden uitgevoerd. Zoals zijn majoor het hem mededeelt: “Het is verdomd vervelend…”

Van de oorspronkelijk drieëntwintig bemanningen in zijn legeronderdeel, squadron 2/33, zijn er dan al zeventien gesneuveld. “Bemanningen worden geofferd alsof ze glazen water in een bosbrand gooien,” schrijft Saint-Exupéry. Eenzelfde lot lijkt hun bemanning beschoren. De vlakte beneden knettert van de lichtende lonten van snelvuurkanonnen. Het vuur boven Arras verbrandt de bezittingen, herinneringen en fantasie van de inwoners. Het voetenstuur en de gashendels van het vliegtuig bevriezen, de tanks worden lek geschoten en vanuit de hoogte aanschouwt Saint-Exupéry de nederlaag.

In eerste instantie is Oorlogsvlieger een aangrijpend verslag van de Franse nederlaag in de Tweede Wereldoorlog. Een verslag zonder clichébeelden, daarover is Saint-Exupéry streng:

“Ik heb een hekel aan clichébeelden van de oorlog. We zien de geharde krijgsman een traan wegslikken en zijn innerlijke beroering maskeren met een ruwe grap. Dat is onjuist. De geharde krijgsman maskeert niets. Als hij er een grap uit gooit, dan denkt hij aan die grap.

Ook ontwaakt er volgens Saint-Exupéry in penibele situaties geen onvermoede held in ons:

“We zijn wie we zijn. In mezelf heb ik altijd alleen mezelf aangetroffen. (…) Bij de dood van een gewone mijnwerker sterft een gewone mijnwerker. Waar ter wereld wordt de verwilderde paniek aangetroffen die letterkundigen verzinnen om ons te imponeren?”

Zinloosheid van de nederlaag
Als er één ding duidelijk wordt uit zijn verslag, is het de absurditeit en zinloosheid van de nederlaag. Een militair die een brug opblaast creëert een ingestorte brug, zonder de opmars van de vijand te vertragen; militaire bevelen en gevechtsorders zijn al achterhaald bij het uitspreken; en de inlichtingen die squadron 2/33 moet verzamelen halen ook niets uit. In het perspectief van de nederlaag worden alle handelingen betekenisloos. Alleen de overwinning verbindt en in samenhang schuilt betekenis.Maar juist in die absurde, zinloze situatie komt Saint-Exupéry tot diepe inzichten over betekenis, samenhang, gelijkheid, menselijkheid en beschaving. Eenmaal in zijn vliegtuig komen de gedachten op gang. Hij schrijft: ‘In het leven van alledag zien we niet wat voor de hand ligt. Om dat aan het licht te laten treden zijn dit soort urgente situaties nodig.’

Het schijnt Saint-Exupéry toe dat zijn land zijn ingewanden verliest. Achter de evacuaties van steden en dorpen waartoe burgemeesters steevast besluiten zit geen idee. Men trekt weg naar het zuiden, op zoek naar voedsel en onderdak. Tevergeefs, want onderweg is er geen eten en de wegen verstoppen door hooiwagens en vrachtwagens, autobussen en kiepkarren. Voorheen hing alles met elkaar samen, kende ieder zijn omgeving, werk en verplichtingen. Maar als je in een lichaam de maag, lever en nieren verplaatst, houdt het op een organisme te vormen.

Wanneer het verkenningsvliegtuig Arras nadert wordt het beschoten. Saint-Exupéry denkt terug aan zijn kindermeisje Paula – “[ik dacht terug aan mijn kindertijd] om het gevoel van opperste bescherming terug te vinden” – en begint te hopen op een goede afloop. Op wonderbaarlijke wijze weten ze inderdaad te ontsnappen aan Duitse jagers en luchtafweergeschut van beide kampen, en keren ze heelhuids terug.

Het graan
De missie blijkt een voorbereiding op het grandioze slot van Oorlogsvlieger. Tegen het eind van het boek, tijdens een wandeling in het stille dorpje waar het squadron overnacht, openbaren zich nieuwe inzichten aan Saint-Exupéry waarvoor de vlucht over Arras een opmaat was. Het zijn prachtige inzichten over beschaving, gelijkwaardigheid en de Mens.

Grote woorden, maar Saint-Exupéry geeft de begrippen een heldere en eloquente invulling. “Beschaving” is in zijn woorden bijvoorbeeld: “een erfenis van door de eeuwen heen gevormde overtuigingen, gewoontes en inzichten, die soms moeilijk vanuit de logica zijn te rechtvaardigen, maar in zichzelf hun rechtvaardiging vinden, als wegen die ergens heen leiden, omdat ze de mens toegang geven tot zijn innerlijke ruimte.”

De Franse nederlaag is volgens Saint-Exupéry wel te verklaren door ‘individuele fiasco’s’, maar ieder individu maakt deel uit van een cultuur. Waarom heeft onze beschaving het individu dan niet anders gevormd? Omdat een beschaving is als een graanveld: ‘Graan voedt de mens, maar de mens zorgt op zijn beurt voor het behoud van het graan.’ En dat graan wordt door generatie op generatie onderhouden en doorgegeven. Ineens ziet Saint-Exupéry in dat hij wel gebruik heeft gemaakt van het graan – dus van de democratie, vrede, tolerantie en welvaart – maar slechts als parasiet of passagier, zonder er zelf aan bij te dragen.

De kathedraal
Pas wanneer we bereid zijn offers te brengen voor anderen en de problematiek van het individu ontstijgen, houden we ons beschavingsideaal in ere. Voor Saint-Exupéry betekende dat concreet dat zijn squadron bereid was te strijden voor Noorwegen. Hij verduidelijkt het ideaal met de metafoor van de kathedraal. Een hoop stenen is niets meer dan een hoop individuele stenen, maar bouw je er een kathedraal van, dan zijn ze meer dan een verzameling stenen. Zo toont onze beschaving al eeuwenlang de idee van ‘de Mens’ – dat wat ons verbindt en tot meer maakt dan een verzameling individuele mensen.

Saint-Exupéry roept ons op om dat ideaal, dat hijzelf en velen met hem waren vergeten, weer na te streven en “te strijden voor de voorrang van de Mens boven het individu – en voor de voorrang van het universele boven het particuliere.” De noodzaak daartoe blijkt uit de verschrikkingen die hij met eigen ogen zag vanuit de cockpit. Saint-Exupéry’s gedachtestroom geldt evengoed als waarschuwing voor onze tijd, waarin individualisme en nationalisme lijken te winnen van een verbindend humanisme.

Eerder verschenen op Thomas Heij

Samenvatting

Saint-Exupéry is niet de schrijver van één boek, het wereldvermaarde De Kleine Prins, maar van meer. Oorlogsvlieger is een buitengemeen eigenzinnig relaas dat het midden houdt tussen een oorlogsavontuur en een filosofische beschouwing.

€ 13,50

Verwachte leverdatum: dinsdag 19 januari


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789028270237
Verschijningsdatum
juni 2017
Druk
1
Aantal pagina's
pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
302: Vertaalde literaire roman, novelle
Categorieën

Uitgever
Uitgeverij Van Oorschot

Vertaald door
Nele Ysebaert

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden