Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Ten oosten van Eden

Auteur(s): John Steinbeck
Taal: Nederlands
0,2375/5
2 recensies
Ten oosten van Eden
Ten oosten van Eden

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Roeland Dobbelaer
4,5/5

De vrouwen van John Steinbeck

[Column] Mijn eerste bewegingen op het pad van de liefde ernstig zijn beïnvloed door de vele negentiende-eeuwse Russische romans die ik tussen mijn vijftiende en vijfentwintigste las. Mijn vrouw- én manbeeld uit die tijd heb ik te danken aan Fjodor Dostojevski en Lev Tolstoj. Vrouwen waren er om te beminnen, maar een feest was dat nooit, zo leerde ik uit hun boeken. Want vrouwen zijn irrationeel, snappen kun je ze niet en doorgaans zijn ze zwak van lijf en leden en dus ziekelijk of tenminste hysterisch. Daarnaast is nog een categorie vrouwen die je zeker niet wil kennen, zeker niet als jonge en naïeve man, namelijk de aan lagerwal geraakt dames die er alleen maar op uit zijn om mannen te verleiden en naar beneden te halen. Nee, de vrouwen in de Russische literatuur waren zeker niet zowel madonna én hoer, er was een strikte scheiding.

Met dit verwrongen beeld begaf ik me op de markt van de liefde, en mijn redelijk beschermde en nogal conservatieve katholieke opvoeding hielp ook al niet. Terugkijkend was er helemaal niets mis met mijn eerste vriendinnetjes van destijds, met mij des te meer. Het duurde zeker een jaar of tien voor dat ik door had dat ik er behoorlijk naast zat. De boeken van onder andere Michel Foucault en Simone de Beauvoir waren mij daarin tot steun.

Achteraf ben ik blij dat pas recent de romans van John Steinbeck op mijn pad kwamen. Prachtige romans over Amerika eind van de negentiende en begin twintigste eeuw. Maar zeker niet goed voor het vrouwbeeld van jongemannen van rond de zeventien jaar. Steinbecks boeken gaan over de strijd van eenvoudige mensen die opboksen tegen machthebbers, tegen de natuurelementen, tegen elkaar. De druiven der gramschap is wel Steinbecks absolute meesterwerk, zijn grote roman over de Great Depression geschreven vanuit het perspectief van de allerarmsten. Prachtig en verdrietig tegelijkertijd. Deze zomer las ik Steinbecks andere grote roman, het 600 pagina’s dikke Ten Oosten van Eden. Ook weer weergaloos geschreven, en wat een thematiek, een soort De Gebroeders Karamazow deel twee, over de relatie tussen broers. Steinbeck heeft het vaak over de relatie tussen broers en mannen. In Muizen en mensen gaat over gemankeerde vriendschap tussen een domme en een geslepen man. In Aan een onbekende god voert Steinbeck Joseph Wayne en zijn 3 broers ten tonele en beschrijft hun levens en hun conflicten. In Ten oosten van Eden gaat het ook over broers. Hier hervertelt tweemaal het Bijbelse verhaal van Kaïn en Abel. Eerst zijn er de broers Adam en Charles Trask die opgroeien onder erbarmelijke omstandigheden maar zich eruit weten te vechten. De ene broer is een dromer en zacht, de andere is stuurs en wreed. Charles is zich bewust van zijn slechte karakter, vecht ertegen, maar het kost hem blijvend moeite om het goede te doen. Adam wordt verliefd en krijgt ook twee zonen, Aron en Caleb, en ook hier ontstaat een broedertwist rond dezelfde thema’s van goed en kwaad.

Natuurlijk herkennen we ons het meest in de karakters van Charles en Caleb, want wie is er zonder zonden? En ook Ten oosten van Eden speelt zich weer af in het Amerika van een eeuw en meer geleden dat ontgonnen, ontwikkeld en verbouwd moet worden. Het is een natie in wording en daar hoort ploeteren en afzien bij. Wie wil weten hoe de VS is geworden tot wat het is krijgt er van Steinbeck nog telkens even een lesje geschiedenis bij.

Bij zijn eerdere romans die ik las viel het me nog niet zo op, maar bij Ten oosten van Edenbegon me het te irriteren: de vrouwen van Steinbeck. Ook hier zie je eigenlijk die negentiende-eeuwse tweedeling terug. Een aantal van Steinbecks vrouwen zijn halve of hele heiligen, vroom, streng protestants, alles geven voor God, man en gezin. De vrouw van Joseph uit Aan een onbekende god, het liefje van Aron in Ten oosten van Eden, de moeder van het gezin uit van De druiven der gramschap, voortreffelijke vrouwen in alle opzichten. In tegenstelling tot de adellijke dames van de Russische schrijvers weten ze van wel aanpakken, want anders wordt er hongergeleden, maar deugen doen ze. Ook de sloeries ontbreken niet bij Steinbeck. In al zijn boeken voert hij ontaarde vrouwen op die de mannen in het verderf storten. Het ligt altijd aan de vrouwen, lijkt het. In Ten oosten van Eden gaat Steinbeck het meest over de top. Zitten in Steinbecks eerdere boeken nog wel geloofwaardige dames, in Ten Oosten van Eden is er eigenlijk geen normale vrouw te vinden. Ook de ‘goede’ vrouwen zijn gestoord, godsdienstwaanzinnig, onthouden de mannen hun pleziertjes of zijn gewoon saai. Het meest extreem is het karakter Cathy Ames, de vrouw van Adam Trask en de moeder van zijn zonen. Cathy is een vrouw zonder enige vorm van empathie en moraal.  Steinbeck had een duivel nodig in het boek en dat werd uiteraard een vrouw. Het is zondermeer duidelijk dat Steinbeck veel plezier had aan het neerzetten van deze slechte vrouw, pagina na pagina wijdt hij aan haar misdaden. Waar Steinbeck van zijn mannen, mensen van vlees en bloed maakt en hen schildert in vele lagen en diepten, maakt hij van zijn vrouwen karikaturen. Tegenwoordig zou je dat seksisme noemen.

Nu kunnen we bijna honderd jaar nadat Steinbeck zijn boeken schreef gemakkelijk deze boeken en van velen anderen schrijvers uit het verleden op de schroothoop gooien omdat sommige onderdelen ons niet aanstaan. Ik pleit ervoor om dat vooral niet te doen. Veel oudere boeken blijven prachtige boeken, ondanks seksistische, racistische of antisemietische ideeën en karakters. Ja, dat kan. Ten oosten van Eden blijft een meesterwerk. Zo goed geschreven, zoveel lagen en zoveel inzichten… Nee, ik voel veel meer voor de aanpak enkele weken geleden van Fleur Speet, Jannah Loontjens en Manon Uphoff die pleitten voor het verbreden van de canon. Zorg ervoor dat in de boekenlijsten genoeg variatie zit en zorg ervoor dat alle stemmen gehoord worden, niet alleen die van de oudere boeken, maar ook van recente boeken. Zorg dat jongeren niet alleen Steinbeck en Dostojevski krijgen aangereikt of uit Nederland Louis Couperus, maar ook boeken van vrouwelijke auteurs uit die tijd, ook Charlotte Brontë (lees haar prachtige Villette, over vrouwenbeelden uit de 19de eeuw gesproken) of Virginia Woolf en uit Nederland Carry van Bruggen.

Waarom dat belangrijk is? Heel eenvoudig. Omdat er nu ook nog steeds genoeg jongeren zijn die de worstelen met wie ze willen zijn en hoe ze relaties kunnen aanknopen met anderen. Literatuur kan daarbij helpen, goede literatuur wel te verstaan. Als ik rond mijn zeventiende bijvoorbeeld Virginia Woolfs Orlando had gelezen, het was een wereld van verschil geweest.

En hoe het met mij en de liefde is afgelopen? Laat ik dit zeggen: u hoeft zich geen zorgen te maken. Uiteindelijk werd ik verliefd op Anna Odintseva het liefje van Bazarow uit Vaders en van Zonen van Iwan Toergenjew. Het is allemaal goed gekomen. Maar daarover een andere keer meer.

Eerder verschenen in Bazarow Magazine

Recensie door: Jan Koster
5/5

Groots en meeslepend

[Recensie] Ten oosten van Eden van John Steinbeck is een uitstekend voorbeeld van een roman die de tand des tijds probleemloos heeft weten te doorstaan. Het verhaal is meeslepend, de thematiek is van alle tijden. Het bevat personages die een onuitwisbare indruk maken en de stijl voelt modern. Mogelijk is de kwaliteit van de vertaler, Peter Bergsma, daar mede debet aan.

Het is bijna niet mogelijk om het verhaal in een notendop samen te vatten. Toch een poging. De kern van Ten oosten van Eden gaat over twee geschiedenissen van twee broers. Het begint met Charles en Adam, zoons van een strenge vader die hen drilt als soldaten. Die vader is oorlogsinvalide, hoewel daaraan kan worden getwijfeld. De broers kunnen meestal goed met elkaar overweg maar als zij ouder worden ontbrandt er een strijd over vaderliefde. Dat gaat er soms bijzonder heftig aan toe.

Dan komt een splijtzwam hun leven binnenkruipen, Cathy, een vrouw met een flinke voorgeschiedenis. Over haar zegt de verteller:

“Ik geloof dat er op deze wereld monsters worden geboren uit menselijke ouders.”

Het komt tot een kort en ongelukkig huwelijk tussen Adam en Cathy. Het laatste wat zij gezamenlijk meemaken is de moeizame geboorte van een tweeling. Vlak daarna verlaat zij het huis met het nodige rumoer en laat vervolgens niets meer van zich horen. De kinderen zijn twee jongens die later Caleb en Aron als naam krijgen. Ook tussen hen zal een strijd ontbranden die in de kern gaat over wie er het best op staat bij hun vader.

In de uitwerking is deze Cathy telkens een verbindende en verscheurende factor.

De manier waarop Steinbeck deze geschiedenissen vertelt is heel interessant. De hoofdpersonen komen zelf afwisselend aan bod, tot zover niets bijzonders. De manier waarop je kunt volgen hoe de strijd tussen de broers zich ontwikkelt is dat wel, met name die tussen het duo Caleb en Aron. 
Van nabij kun je het volgen via Li, de huisknecht en vertrouweling van vader Adam. Hij is een prachtig personage, die op zichzelf het boek al van grote waarde maakt. Li heeft een goed oog voor het karakter van mensen en hun onderlinge verhoudingen. Een wijs mens.

Iets verder weg is Samuel Hamilton. In eerste instantie lijkt het ook over hem te gaan, maar eigenlijk is hij minder relevant. Je krijgt via hem wel een mooi beeld van het leven in dat dorre deel van Amerika, heel boeiend. Maar toch is zijn persoonlijke leven bijzaak, ook al geeft Steinbeck heel wat aandacht aan zijn vrouw en hun negen nakomelingen. Deze Samuel heeft een goede band met Adam, vooral uit zakelijk oogpunt. Op die manier hoort en ziet hij genoeg om er het zijne van te denken en de lezer daar deelgenoot van te maken.
Eén van de mooiste passages is die waarin Li en Samuel, afgezonderd van de rest van de wereld, een diepgaand gesprek hebben.

Boven alle partijen is de stem van de verteller nadrukkelijk aanwezig. Deze plaatst het hele gebeuren in een historische, sociale en economische context. Steinbeck doet dat door af en toe wat afstand te nemen en daarna het verhaal te vervolgen.

De twee belangrijkste thema’s zijn broederstrijd en de strijd tussen goed en kwaad. Het eerste is een moderne variant van het bijbelverhaal over Kaïn en Abel. Dat ligt er duimendik bovenop en dat benadrukt Steinbeck door de broers namen te geven met dezelfde eerste letter als Cain en Abel, C en A.
De strijd tussen goed en kwaad gaat is een altijd terugkerend en eeuwigdurend verhaal. Eén hoofdstuk, dat misschien wel de kern van dit boek is, begint als volgt:

“Een kind kan vragen: Waar gaat het verhaal van de wereld over?””

Het hoofdstuk eindigt hiermee:

“Wij hebben slechts één verhaal. Alle romans, alle gedichten zijn gebouwd op onze nooit eindigende innerlijke strijd tussen goed en kwaad. En ik heb het idee dat het kwaad zich voortdurend moet reproduceren terwijl het goede, terwijl de deugd onsterfelijk is. De ondeugd heeft altijd een nieuw fris jong gezicht, terwijl de deugd eerbiedwaardiger is dan wat ook ter wereld.”

Die strijd tussen goed en kwaad is er niet alleen tussen verschillende personen. Die is er ook op individueel niveau, in het bijzonder in de persoon van Caleb. Hij beseft dat hij trekjes van beide in zich heeft en hij worstelt daarmee. Het indrukwekkende slot van Ten oosten van Eden gaat vooral over die worsteling, bijzonder mooi beschreven!

Een ander belangrijk onderwerp, hoewel enigszins ondergeschikt aan die andere twee, is dat van de grote Amerikaanse droom. Niets is onbereikbaar als je maar goed genoeg je best doet. Hoewel het minder centraal staat werkt Steinbeck ook dit thema goed uit, met pakkende voorbeelden.

Je zou als kritiek kunnen hebben dat Steinbeck mannen en vrouwen verschillend benadert. Vrouwen spelen overwegend een ondersteunende en dienende rol, figuurlijk en vaak letterlijk. Ze zijn moeder, dienstbaar aan het gezin en streng in de leer. Als ze dat niet zijn dan zijn zij het tegengestelde daarvan. Heilige of hoer, dienend of alleen maar op eigenbelang gericht. Meer smaken zijn er niet.

Toch is dat niet vreemd als je bedenkt dat Het Kaïn en Abel motief zo belangrijk is. Dat zijn nu eenmaal mannelijke figuren en dan is het begrijpelijk dat de rol van de mannen overheersend is. De mannelijke personages kennen veel meer kleurschakeringen dan de vrouwelijke, maar het stoort mij in dit geval niet.

Ondanks dat speelt een vrouw de sleutelrol. Dat is Cathy. Als kind was zij al in staat om feilloos de zwakke plek bij andere mensen, en dan met name mannen, te vinden. Deze eigenschap heeft zij in de loop van haar leven geperfectioneerd, tot schade van velen en tot schande van sommigen. Zij is een manipulatief, gewetenloos en gevoelloos kreng dat maar één belang kent, dat van haarzelf. Een slang die desnoods jaren een prooi kan beloeren om op het juiste moment toe te happen. Een donkerder personage is nauwelijks voorstelbaar.

Ten oosten van Eden is één van die zeldzame boeken waar geen zwak punt aan valt te ontdekken. Het verhaal is meeslepend, de thematiek is interessant en is bijzonder sterk uitgewerkt. De vertelwijze is interessant, sommige personages zijn onvergetelijk, psychologisch sterk. Wat mij betreft een literair meesterwerk!

Eerder verschenen op JKleest.nl

Samenvatting

Adam en Charles Trask zijn verwikkeld in een broederstrijd zoals die van Kaïn en Abel in de Bijbel. Adams tweelingzoons, Aron en Caleb, zetten dezelfde strijd later in verhevigde vorm voort. Steen des aanstoots is de dunne scheidslijn tussen geliefd en onbemind zijn. Waar eerst Charles en daarna Caleb snakt naar de liefde van zijn vader, is het eerst Adam en later Aron die zich moeiteloos van die liefde weet te verzekeren.

De Trasks delen de Salinasvallei in Californië met de familie Hamilton, en hun lot is aan dat van hen verbonden. Stukken van de vallei zijn vruchtbaar, maar de landerijen van de Hamiltons zijn dor en kaal. Ook de weelderige ranch van de Trasks is een bedrieglijke Hof van Eden: de akkers, boomgaarden en bloementuinen verwilderen en het oude huis brokkelt af tot een ruïne.

Ten oosten van Eden is een typisch voorbeeld van een ‘Great American Novel’. Een verhaal over goed en kwaad, dat zich uitstrekt van Californië tot Connecticut, over de lotgevallen van verschillende generaties handelt én een moderne hervertelling is van het Bijbelboek Genesis.

Toon meer Toon minder
€ 32,50

Verwachte leverdatum: vrijdag 16 april


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789028293229
Verschijningsdatum
januari 2020
Druk
1
Aantal pagina's
608 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
302: Vertaalde literaire roman, novelle
Categorieën

Uitgever
Uitgeverij Van Oorschot

Vertaald door
Peter Bergsma

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden