Er is geen daar daar

Auteur(s): Tommy Orange
Taal: Nederlands
0,25/5
2 recensies
Er is geen daar daar
Er is geen daar daar
Er is geen daar daar

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Istvan Kops
5/5

Een stem voor de natives

[Recensie] De Verenigde Staten van Amerika zijn altijd geframed als de plek van de onbegrensde mogelijkheden. Als een plek waar je alles kunt bereiken ongeacht je herkomst als je er maar genoeg je best voor doet. De roman Er is geen daar daar begint met een bijzonder sterk en indrukwekkend essay waarin korte metten wordt gemaakt met dit beeld. In het essay lezen we hoe de native american vanaf het allereerste begin dat het nieuwe continent werd gekoloniseerd, door Europeanen werd onderdrukt, vervolgd en weg gemarginaliseerd tot aan de dag van vandaag toe. Ondertussen zijn de natives bijna helemaal afgesneden van hun oorspronkelijke gronden en vervreemd geraakt in een stedelijke samenleving die niet de hunne is en die hen niet wil hebben en kennen. En toch lukt het hen op de één of andere manier te overleven, want het indiaanse bloed kruipt waar het niet gaan kan. Een prachtige passage in het essay maakt dit maar al te duidelijk: “Het geluid van de snelweg is ons bekender dan dat van een rivier, het gehuil van een trein in de verte bekender dan wolvengehuil, de geur van benzine en natgeregend asfalt, de geur van rubber is ons bekender dan die van cederhout of salie (…). Alles is nieuw en is tot ondergang gedoemd. We rijden in bussen, treinen en auto’s op, over en onder vlakten van beton. Terugkeer naar het land is nooit de essentie van de indiaan geweest. Het land is overal of nergens.”

In Er is geen daar daar volgen we twaalf native americans, die allen direct of zijdelings iets met elkaar te maken hebben. Allen zijn onderweg naar de Big Oakland Powwow. De powwow is een indiaanse traditie, een feestelijke ceremonie waarbij indianen bijeenkomen om te dansen en zingen en om muziek te maken. Het doel van de powwow is om de indiaanse tradities te bewaren en door te geven aan volgende generaties. Dat doorgeven gebeurt vooral door het vertellen van verhalen. Meerdere malen in het boek wordt door verschillende personages aangegeven hoe belangrijk die verhalen zijn. De moeder van één van de natives die we volgen, brengt dit prachtig onder woorden:

“Ze zei dat we alleen maar kunnen doen wat we kunnen, en dat het monster, namelijk de machine die de overheid was, niet van plan was zich even de tijd te gunnen om terug te kijken naar wat er was gebeurd. Om iets recht te zetten. En dat het enige dat we konden doen, alles te maken had met begrip: we moesten begrijpen waar we vandaan kwamen, wat er met onze mensen was gebeurd, hun nagedachtenis eren door goed te leven, door onze verhalen te vertellen.”

Dat doorgeven van verhalen is precies wat Dene Oxendene, één van de natives in het boek, zich ten doel heeft gesteld. Hij is op zoek naar de verhalen van andere natives die hij op video vastlegt. Als hij voor een commissie staat om een financiering voor zijn project te krijgen, geeft hij de leden van die commissie onder andere het volgende ter overweging mee: “We hebben het verhaal van de stedelijke indiaan nog niet gezien. Het enige wat we hebben gezien is één groot cliché, wat er de oorzaak van is dat er sowieso niemand interesse meer heeft voor het inheemse verhaal en dat is zo verdrietig, het is verdrietig dat dat verhaal niet eens meer weet te boeien, maar wat nog belangrijker is: het verhaal wordt zo gebracht dat het zielig wordt, en wij houden dat in stand.” Tommy Orange heeft deze boodschap van zijn personage zelf goed ter harte genomen, want met Er is geen daar daar heeft hij een bijzonder boeiende mozaïek van verhalen geschreven die zowel compromisloos als liefdevol is.

De titel van het boek komt voor het eerst ter sprake als één van de personages refereert aan de autobiografie van Alice B. Toklas van Gertrude Stein, waarin ze onder meer beschrijft dat de plek in Oakland waar ze opgroeide zo veranderd was en dat er zo veel gesloopt en nieuw gebouwd was dat het ‘daar’ van haar kindertijd, het ‘daar daar’ er niet meer is. Dit is precies van toepassing op het leven van de meeste natives, die het contact zijn kwijtgeraakt met hun tradities en die constant op zoek zijn naar hun plaats in de hedendaagse urbane maatschappij. Dat dit gebeurt met vallen en opstaan is een groot understatement. In Er is geen daar daar is het vooral somberheid troef. Drankmisbruik, huiselijk geweld, criminaliteit en ontbrekende ouders vormen de rode draad van de levens van de personages die we een tijdje mogen volgen. Alsof ze het al niet moeilijk genoeg hebben worden ze ook nog eens constant verkeerd begrepen door hun omgeving en wordt er constant een verkeerd beeld van ze neergezet. Veelzeggend is een referentie van één van de natives naar One Flew Over the Cukoo’s Nest. Hij was dol op het boek, maar toen de  film uitkwam was hij pisnijdig. De film die destijds met Oscars overladen werd gaf de native, de verteller van het boek, de rol van een zwijgende en stoïcijnse idioot. Het is precies het beeld dat Dene Oxendene probeert te bestrijden.

Er is geen daar daar kent een einde dat zowel schrijnend als hoopvol is en dat is een bijzonder knappe prestatie van de auteur. Hij weet het lot van zoveel vergeten mensen op een prachtige manier op de kaart te zetten. Er is geen daar daar is dan ook een belangrijke roman die het verdient door een breed publiek gelezen te worden.

Voor het eerst verschenen op De Leesclub Van Alles

Recensie door: Marjon Nooij
5/5

Altijd maar die verentooi

[Recensie] Het gebeurt soms dat een boek me compleet van de sokken blaast. In dit geval viel de eer te beurt aan Er is geen daar daar. Al vrij in het begin greep het me bij de lurven en dat gevoel werd nog even versterkt in de laatste hoofdstukken.

De titel heeft iets troosteloos, iets ontluisterends; er is altijd een daar. Van een geromantiseerd indianenverhaal is niets terug te vinden. Geen Kevin Costner in Dances with wolves, maar Native Americans in Oakland, California.

De auteur heeft de titel, – wat meteen ook het overkoepelende thema van het boek is –  ontleend aan een citaat uit Gertrude Steins Autobiografie van Alice B. Toklas.

 “ze beschrijft dat de plek in Oakland waar ze opgroeide zo veranderd was, dat er zo veel was gesloopt en nieuw gebouwd dat het ‘daar’ van haar kindertijd, het ‘daar daar’, er niet meer is, er was daar geen daar meer.”

Tommy Orange (1982), zelf ook geboren in Oakland, heeft Indiaanse roots van Cheyenne en Arapaho-stammen en dat is precies waar het hier om draait. Als opmaat wordt in de proloog de toon direct gezet met de volgende inleiding;

“Tot laat in de jaren zeventig zonden ze in Amerika op tv nadat alle programma’s waren afgelopen een indianenhoofd uit, het hoofd van een indiaan, een afbeelding, een tekening van het hoofd van een langharige indiaan met verentooi, ontworpen door een onbekende tekenaar in 1939: het testbeeld met het indianenhoofd. Liet je de tv aanstaan, dan hoorde je een piep op 440 hertz – de toonhoogte waarop instrumenten worden gestemd – en zag je die indiaan, omringd door cirkels die leken op een geweervizier. In het midden van het scherm was iets als een roos, met cijfers als coördinaten. Het indianenhoofd bevond zich vlak boven de roos, alsof je met slechts een opwaarts instemmend knikje het doel in het vizier kon krijgen. Het was maar een test.”

Twaalf personages voert hij op. Dat is een gedurfde, maar geen onoverkomelijke hoeveelheid. In aparte hoofdstukken worden de hoofdrolspelers één voor één ten tonele gebracht en naarmate het boek vordert grijpt alles steeds meer in elkaar.

Alle personages zijn Native American, mensen van Indiaanse afkomst, allen woonachtig in Oakland. “Stedelijke indianen zijn de generatie die in de stad geboren is.” Allemaal torsen ze de littekens van rassenhaat, slachtpartijen, vervolging en minachting met zich mee, om uiteindelijk te eindigen als een totem, een veralgemeend beeld. Mede hierdoor en het gevoel minderwaardig te zijn, wordt het idee er nooit helemaal bij te horen van generatie op generatie doorgegeven. En dan zijn deze gebeurtenissen nog helemaal niet van zo lang geleden.

“En zo heb je ook de indiaan die huilt om een vervuild Amerika, in het reclamespotje (eveneens Iron Eyes Cody), de geesteszieke indiaan die met een wastafel gooit en Jack Nicholson redt, de verteller, de stem in de roman One Flew Over the Cuckoo’s Nest. En al die logo’s en mascottes. De kopie van een kopie van een afbeelding van een indiaan in een schoolboek. Van het uiterste noorden van Canada, het uiterste noorden van Alaska tot helemaal onder in Zuid-Amerika werden de indianen eerst verwijderd en vervolgens gereduceerd tot een gevederde afbeelding.”

Orange maakt gebruik van meerdere vertelperspectieven en wisselt regelmatig tussen ik-, jij- en hij, afhankelijk van het personage dat wordt belicht. Deze wisselingen van perspectief maken het geheel spannend, omdat tevens de betrouwbaarheid van de personages wisselt.

Een klein gedeelte van de personages:

Tony Loneman draagt de gevolgen met zich mee van een aan alcohol verslaafde moeder. Op school wordt hij zich er op zijn zesde ineens van bewust, wanneer zijn vriendje hem vraagt waarom hij zo’n vreemd gezicht heeft. Zijn ogen hangen slap, zijn mond hangt steeds open en de proporties zijn nou niet wat we noemen standaard. Als eenentwintigjarige loopt hij geestelijk wat achter. Hij heeft foetaal alcohol-syndroom, wordt hem door oma verteld.

“Het enige wat ik hoorde was ‘Droom’, en daar zat ik, voor de tv die uitstond, en staarde ernaar. Mijn gezicht breeduit op het scherm. De Droom. Ik probeerde van het gezicht dat ik daar zag weer mijn eigen gezicht te maken, maar dat lukte niet. […] de Droom. Mijn kracht en mijn vloek.”

Met een 3D-geprint, plastic pistool weet zijn vriend Octavio indruk op hem te maken en worden er plannen gesmeed om het in te zetten bij een beroving om daarmee schulden in te kunnen lossen.

Dene Oxedene stelt zich ten doel om de klus van zijn overleden oom af te maken, door de verhalen van indianen in Oakland voor de camera te krijgen, zodat deze worden doorgegeven en hopelijk de native ook voor vol wordt aangezien.

Opal Viola Victoria Bear Shield en Jacquie Red Feather zijn zusjes, maar beiden van een andere vader. Met hun moeder verhuizen ze naar Alcatraz, waar Harvey bij hen intrekt en Jacquie zwanger maakt, nadat hun moeder is overleden. De baby wordt ter adoptie afgestaan. De internetverslaafde Edwin Black, wordt alsmaar dikker, kampt met een voortdurende constipatie, is bijna 24/7 online en op Second life doet hij zichzelf beter, slanker en actiever voor dan hij in werkelijkheid is.

Stuk voor stuk zijn het geen optimistische verhalen. Elk huisje heeft zijn kruisje, maar de kruizen zijn zwaar om te dragen; drugs, drank, criminaliteit, mishandeling, psychische problematieken en in acht maanden tijd zijn er zeventien zelfmoorden te betreuren. En dat alles door een voortdurende strijd met het zoeken naar een eigen identiteit.

In het midden van het boek komt Orange met een Intermezzo, een rustpunt waarin hij het feest Powwow verklaart en uitleg geeft over het ontstaan van hun achternamen. Na dit informatieve stukje komt Orange goed op stoom en zet de eerder geïntroduceerde personages snel achter elkaar in, verweeft hun verhalen met elkaar door in steeds kortere hoofdstukken naar het einde toe te werken. Dit laat hij mooi gelijk opgaan met de spanning die de natives voelen in aanloop op het feest waar ze naar uitkijken.

De jaarlijkse Big Oakland Powwow is het evenement waar alle natives naar uitkijken en naartoe werken. Dat is ook de plek waar de twaalf personages onafhankelijk van elkaar samen zullen komen en hun verhalen zich met elkaar versmelten in een verpletterende apotheose.

Dit caleidoscopische verhaal is rauw, schokkend, keihard, maar glashelder. De auteur geeft de lezer geen afgerond einde en laat je nog even kauwen. Dit past echter geheel in het verhaal van de Native American, want ook hún verhaal is nog lang niet afgerond.
De originele opzet van de verhaallijnen lijkt misschien complex, maar dit is literatuur, een debuut dat staat als een huis.

Eerder verschenen op Metdeneusindeboeken

Samenvatting

‘De noodzaak bij de schrijver om dit verhaal te vertellen is voelbaar op iedere pagina. Een intrigerend boek. […] Knap geconstrueerd.’ Trouw

Alle twaalf hebben ze hun eigen redenen om naar de Big Oakland Powwow te komen, hét evenement van het jaar. Jacquie Red Feather is onlangs gestopt met drinken en probeert een weg terug te vinden naar de familie die ze achterliet in schande. Dene Oxendene probeert zijn leven op een rijtje te krijgen na de dood van zijn oom, wiens nagedachtenis hij in ere wil houden. Opal Viola Victoria Bear Shield komt naar het eerste optreden van haar neefje Orvil kijken, die zichzelf een traditionele Indiaanse dans heeft aangeleerd door te kijken naar YouTube-video’s. Hun stemmen schetsen een mozaïek van verlangens, verwijten en verwachtingen.

De powwow wordt een glorieus samenzijn, een spektakel van heilige tradities en vertoon. Maar het wordt ook een dag van opoffering, heldenmoed en verlies.

De pers over Er is geen daar daar

‘Er is geen daar daar is niet zomaar een roman over hedendaagse indianen, het is een roman over het belang van mythes, over tradities en de soms verstikkende werking daarvan, over het leven in het huidige Amerika en hoe dat huidige Amerika gevormd is.’ De Groene Amsterdammer

‘Wat in Er is geen daar daar verteld wordt (en, vooral: dat het verteld wordt) heeft zoveel maatschappelijke urgentie, dat hoe het verteld wordt bijzaak lijkt.’ NRC Handelsblad

‘In zijn debuutroman laat Orange stemmen aan het woord die normaliter nauwelijks worden gehoord. In de proloog schetst hij een beknopt maar schrijnend beeld van het huiveringwekkende lot van de Amerikaanse indianen als gevolg van de blanke kolonisatie.’ de Volkskrant

‘Orange opent zijn roman met een vlammend essay waarin hij niet-wetenden of een-beetje-wetenden of misschien-wel-een-beetje-wetenden meteen de ogen opent.’ Het Parool

‘Een groot schrijver aan het werk.’ Nederlands Dagblad

Toon meer Toon minder
€ 19,99

Verwachte leverdatum: vrijdag 15 november


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789029091619
Verschijningsdatum
februari 2019
Druk
1
Aantal pagina's
320 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
302: Vertaalde literaire roman, novelle
Thema's
  • Fictie
  • Fictie: algemeen en literair
Categorieën

Auteur
Uitgever
J.M. Meulenhoff

Vertaald door
Jetty Huisman

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden