Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Dostojevski en de liefde

Een intiem portret van de beroemde Russische schrijver

Auteur(s): Alex Christofi
Taal: Nederlands
2 recensies
Dostojevski en de liefde
Dostojevski en de liefde
Dostojevski en de liefde

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Karl van Heijster

Dostojevski’s leven is een Dostojevskiaanse roman

[Recensie] Het is moeilijk, misschien zelfs onmogelijk, om één schrijver aan te wijzen als Grootste Auteur Allertijden. Maar als je het zou proberen, zou Fjodor Michajlovitsj Dostojevski (1821-1881) een goede kanshebber zijn. Romans als Misdaad en straf (1866), De idioot (1869), Duivels (1872) en De gebroeders Karamazov (1880) behoren tot de absolute top van de wereldliteratuur. En zijn bij het grote publiek minder bekende werken, zoals De vernederden en vertrapten (1861), Aantekeningen uit het dodenhuis (1862), en Aantekeningen uit het ondergrondse (1864) doen daar in kwaliteit nauwelijks voor onder.

Dostojevski’s personages zijn vaak ziekelijke, gekwelde mannen en vrouwen met heftige emotionele uitbarstingen. Zijn psychologisch inzicht is ongeëvenaard. Beroemd zijn bovendien hun filosofische overpeinzingen en de consequenties die hij hen daaraan laat verbinden. Raskolnikov, de hoofdpersoon uit Misdaad en straf, vermoordt een woekeraarster onder invloed van het idee van de übermensch. En wat te denken van het onvergetelijke “Als God dood is, is alles geoorloofd” uit De gebroeders Karamazov?

In zekere zin hoeft het niet te verbazen dat Dostojevski zelf rechtstreeks uit één van zijn romans weg lijkt te zijn gelopen. Hij was gokverslaafd, spilziek, epileptisch en bevond zich meermaals aan de rand van de geestelijke en financiële afgrond. Er bestaat een innige band tussen het leven van de schrijver en zijn werk. Biograaf Alex Christofi neemt dat idee serieus, en lardeert zijn Dostoevsky in Love (door Catalien van Paassen vertaald als Dostojevski en de liefde) met citaten uit diens werk. Het verschaft de lezer een opmerkelijk intieme blik op het leven van de schrijver.

Dostojevski werd geboren in Moskou, 1821. Op 24-jarige leeftijd brak hij door met zijn roman Arme mensen (1845). Enkele jaren later werd hij opgepakt en ter dood veroordeeld voor revolutionaire activiteiten. Vlak voor zijn executie kreeg hij gratie en werd hij veroordeeld tot dwangarbeid in Siberië. Eenmaal vrijgekomen, nam zijn leven helaas nauwelijks een gelukkiger wending. Hij ging een ongelukkig huwelijk aan, had heftige epileptische aanvallen, richtte een tijdschrift op dat hem financieel aan de grond bracht, en raakte verslaafd aan gokken in de hoop zijn schulden af te lossen. Dat deze verslaving een averechts effect had, hoeft natuurlijk niemand te verbazen.

Om zijn schuldeisers te kunnen betalen, gaat de schrijver een onwaarschijnlijk slechte deal aan met een louche uitgever. In ruil voor een schijntje verschaft hij hem de uitgeefrechten van zijn werk. Bovendien moet hij een nieuwe roman schrijven, wil hij die rechten niet voor eeuwig verliezen. Maar het leven en Dostojevski’s persoonlijkheid verhinderen hem de juiste keuzes te maken. Wanneer de deadline nog geen maand in de toekomst ligt, heeft hij nog geen letter op papier. Een kunstgreep is nodig om hem te redden. Die komt in de vorm van stenografe Anna Snitkina. Met haar hulp – hij dicteert, zij stenografeert en werkt haar aantekeningen de dag erop uit – weet hij de roman De speler (1867) twee uur vóór de deadline in te leveren.

Hun nauwe samenwerking heeft een diepe band gesmeed. Ze trouwen niet lang daarna. Dat een scheiding onmiddellijk volgt, is volledig te wijten aan Anna’s engelachtige geduld. Het ongeluk blijft Dostojevski achtervolgen in de vorm van zijn gokverslaving, zijn ziekte en in de dood van twee van hun kinderen. Dat hun leven uiteindelijk een positiever wending neemt, is voor een groot deel te wijten aan Anna’s zakelijk inzicht. Ze geeft zijn immens populaire Aantekeningen van een schrijver in eigen beheer uit, waarmee ze eindelijk van hun financiële zorgen verlost zijn. Maar Dostojevski’s gezondheid blijft wankel. Niet lang na het voltooien van zijn meesterwerk De gebroeders Karamazov overlijdt hij, en wordt haast als heilige begraven.

Dostojevski’s leven leest als een roman, vol spannende en onverwachte wendingen. Maar het is de vlotte pen van Alex Christofi die ervoor zorgt dat het een roman is om in één ruk uit te lezen. De biograaf schrijft met vaart en focust zich op de persoon en zijn gedachten, minder op zijn tijd of werk. Het kloppend hart van het boek is – de titel geeft het al weg – Dostojevski’s verhouding tot de vrouwen in zijn leven. De citaten waar Christofi zijn vertelling mee afwisselt, nemen de lezer mee in het perspectief van zijn hoofdpersoon.

Daarmee begaat de biograaf een academische zonde, geeft hij in de inleiding toe. Het is een principiële faux pas om de handelingen en gedachten van romanpersonages toe te schrijven aan een auteur. Maar, werpt Christofi tegen, het is niet onredelijk om te stellen dat de ervaringen van de auteur de bouwblokken vormden waarmee deze zijn roman vormgaf. Bovendien is het schrijven van een academische biografie nooit het uitgangspunt geweest van Dostojevski en de liefde. Het boek is eerder een mengeling van biografie en roman. En belangrijker nog: het werkt. Een goede biografie nodigt de lezer uit zich verder te willen verdiepen in het leven van haar onderwerp. Wie dit boek uit kan lezen zonder onmiddellijk een van Dostojevski’s fenomenale romans tot zich te nemen, is een idioot of een duivel.


Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Pauline Weseman

Christofi vult het levensverhaal van Dostojevski aan met romanfragmenten

[Recensie] Ach ja! Dostojevski! De idioot! We waren zeventien en lazen hem stuk, al lag dat ook aan de lijm in het rugwerk van de voor scholieren betaalbare Amstelpaperbacks. En het was bepaald geen ontspanningslectuur: het duurde even voor je begreep dat met Ganja Adraliónovitsj, ­Gavríla en Ivólgin één en dezelfde persoon bedoeld werd en dus maakten we lijstjes van de voor-, vaders-, achter- en eventuele koosnaam van alle personages.

Inmiddels durf ik wel te bekennen dat ik indertijd ‘de psychologie’ van het wijdlopige verhaal niet altijd kon volgen, met al die wispelturige, meedogenloze dan wel gekwelde dames en heren, die zo onverstandig waren om op de verkeerde (want niet wederzijds) verliefd te worden en dan maar met een ander besloten te trouwen of toch maar weer niet.

En dan al die felle emoties en uitroep­tekens! Maar duidelijk was wel: het leven was lijden en Dostojevski had daar kijk op, want die had een schijnexecutie en vier jaar Siberisch strafkamp overleefd. Ook schreef hij, begrepen we, uit eigen ervaring als het over bittere armoede, epilepsie en gokverslaving ging. Maar waar de grens tussen feit en fictie precies lag, was moeilijk te zeggen in een tijd dat je voor meer biografische informatie naar een universiteitsbibliotheek moest en niet even internet op kon.

Biografisch lezen was zo goed als taboe

Toen ik me definitief overgaf aan mijn leesverslaving en letterkunde studeerde, werd ik daar weinig wijzer over. Biografisch lezen was rond 1980 zo goed als taboe: wij leerden tekststructuren doorgronden en het subtiele onderscheid maken tussen teken, betekenis, betekenaar en het betekende. Het leven was inderdaad soms een beetje lijden. Maar inmiddels bloeit de literaire biografie, naar het lijkt, als nooit tevoren.

Voor de meeste lezers is er weinig meer mis met de gedachte dat er een verband is tussen leven en werk van een schrijver: natuurlijk put die ook uit z’n eigen, niet zelden traumatische ervaringen. En dan is de tweehonderdste verjaardag van de grondlegger van de psychologische roman zelf, Fjodor Michajlovitsj Dostojesvki (1821-1881) natuurlijk een mooie aanleiding voor een lekker leesbaar, niet al te academisch boek over zijn leven. Aldus verscheen onlangs de Nederlandse vertaling van Dostoevsky in Love van de Engelse romancier en publicist Alex Christofi.

Dostojevski heeft enorm veel geschreven, maar aan zijn memoires is hij nooit toegekomen: hij had het aan het eind van zijn leven in Petersburg veel te druk met het maatschappelijke succes dat hem eindelijk was toegevallen: diner hier, salon daar, op de thee bij de tsaar. Daarnaast: ook z’n geheugen liet het door zijn epilepsie vaak afweten. Nu, die achterstallige klus heeft Christofi met liefde en lef voor hem geklaard. In Dostojevski en de liefde hinkelt hij onbekommerd heen en weer over de ooit zo strenge grens tussen feit en fictie, tussen schrijver en personages.

Christofi vult het levensverhaal aan met romanfragmenten

De basis van de biografie is een vlot geschreven, mild en tamelijk braaf verhaal over wat er aan feitelijks bekend is over Dostojesvki’s leven; de originaliteit ervan zit vooral in hoe Christofi dat verhaal aanvult met cursief afgedrukte romanfragmenten, die je kunt lezen als Dostojevski’s eigen herinneringen of gevoelsimpressies van de vaak heftige gebeurtenissen uit zijn ‘echte’ leven. En die synthese heeft inderdaad een verrassend intiem en autobiografisch effect.

Met als rode lijn de vele gezichten van de liefde. Om te beginnen de liefde (of het gebrek daaraan) tussen ouders en (onschuldige) kinderen. Over hoe Fjodor op z’n vijftiende al zijn moeder verloor aan tbc en hoe hij daarna zo snel mogelijk zijn drankzuchtige en gewelddadige vader ontvluchtte. Dostojevski zelf lijkt vooral een zorgzame, toegeeflijke en speelse vader te zijn geweest: de passages over het enorme verdriet na de dood van twee van zijn nog jonge kinderen hakken er dan ook flink in.

Aan bod komt natuurlijk ook Dostojesvki’s beroemde liefde voor de lijdende naaste: hoe hij zich van socialist ontwikkelt tot diepgelovige Russisch-orthodox christen, die ook weet heeft van mystiek, zo kun je afleiden uit wat hij vorst Mysjkin, de Christusachtige figuur uit De idioot, over epilepsie laat vertellen.

Het gaat toch vooral over de drie belangrijkste vrouwen in zijn leven

Maar Dostojevski en de liefde gaat toch vooral over de drie belangrijkste vrouwen in zijn ­leven. Over hoe hij in Siberië bezeten raakt van de (ook al!) tuberculeuze Maria Isajeva, die helaas wel getrouwd is met een (ook al!) alcoholistische ex-douanier – een amateur-psychologisch verband is al gauw gelegd. Maar Maria, eenmaal weduwe, ziet een tijdlang toch meer in een degelijke schoolmeester. En als ze dan eindelijk toch maar wel met Dostojevski trouwt, knapt ze al tijdens hun huwelijksnacht voorgoed op hem af als hij een epileptische aanval krijgt.

Ook zijn tweede grote liefde, de vrij­gevochten activiste Polina Soeslova, is een en al lijden en vernedering. Ze zit maandenlang in Parijs op hem te wachten, terwijl hij zijn geld vergokt in Duitse casino’s en is, als hij dan eindelijk komt, ondertussen uitzichtloos verliefd op een onverschillige Spanjaard – Dostojevski laat zich nog aan het lijntje houden.

Beantwoorde liefde vindt hij pas na z’n veertigste bij de 22 jaar jongere stenografe Anna Snitkina, met wie hij vier jaar door ­Europa zal zwerven, op de vlucht voor schuldeisers en hebberige familieleden. Ze is behept met een onwaarschijnlijk engelen­geduld, verdraagt armoe en honger voor hem en maakt hem zelfs geen verwijten als hij zijn trouwring verpandt om maar weer te kunnen gokken.

Christofi had zich mogen inhouden bij zijn psychologische oordeel van de vrouwen

Ja, dan ga je toch meer snappen van al die verknipte drie- en vierhoeksverhoudingen, doortrapte pandjes­bazen en opofferingsgezinde zielen uit Dostojevski’s romans, al had Christofi zich meer mogen inhouden bij de psychologische beoordeling van de vrouwen die Dostojevski zo wreed versmaadden. Maar ja, dat krijg je als je als (auto)biograaf ongelukkige liefdes­geschiedenissen vanuit de afgewezen partij beschrijft.

“Wat is een verhaal anders dan een uitnodiging in de privévertrekken van de geest?”, vraagt iemand in dit boek (ik gok op Christofi zelf) zich retorisch af. Zou dat echt altijd waar zijn? Voor Christofi’s Dostojevski lijkt het wel op te gaan. En het is in elk geval een prima stimulans om gauw De gebroeders Karamazov te herlezen. Of De speler. Of ­Arme mensen. Of toch maar gewoon weer eens aan De idioot beginnen?

Eerder verschenen in Trouw

Samenvatting

Het meeslepende levensverhaal van een van de grootste Russische schrijvers aller tijden, gepubliceerd ter gelegenheid van zijn tweehonderdste geboortejaarDe grote Russische schrijver Fjodor Dostojevski was gokverslaafd, epileptisch, spilziek en bevond zich soms aan de rand van de geestelijke en financiële afgrond. Te midden van dit alles schreef hij romans zoals Misdaad en straf, De idioot en De broers Karamazov, die behoren tot de hoogte punten van de wereldliteratuur.In Dostojevski en de liefde wordt de lezer ondergedompeld in de wereld van Dostojevski: van het Siberische gevangenkamp tot de gokhallen van Europa, van de vochtige gevangeniscellen van het fort van de tsaar tot de verfijnde salons van Sint-Petersburg. En we maken kennis met de drie vrouwen wier levens zo nauw verweven waren met dat van Dostojevski: de spilzieke weduwe Maria, de onstuimige Polina die visioenen had van het vermoorden van de tsaar, en de trouwe stenograaf Anna, die alles deed om zijn literaire nalatenschap veilig te stellen.Alex Christofi geeft ons een fascinerend en meeslepend portret van de schrijver zoals we hem nog niet kenden.In de pers‘Je krijgt een volbloed Dostojevski te zien, verscheurd en vol innerlijke tegenspraak, liefdevol en larmoyant.’ ****NRC Handelsblad
‘Alex Christofi beschrijft het leven van Dostojevski met liefde en lef.’ Trouw
'Deze sprankelende roman brengt Dostojevski en zijn vrouwen niet alleen tot leven maar geeft ook een boeiend tijdsbeeld van een rijk dat afstevende op een bloederige revolutie'. ZIN
‘Het portret is het eigen verhaal van Christofi, maar dat verhaal wordt ook het eigen verhaal van Dostojevski, omdat Christofi hem op essentiële momenten citeert.’ het Parool
‘Turbulente liefdesperikelen.’ AD
‘Een even onorthodoxe als geslaagde biografische schets.’ VPRO-gids
‘Alleraardigst, vermakelijk en informatief.’ De nieuwe koers‘Deze boeiende biografie verlegt op briljante wijze de grenzen van wat het is om het verhaal van iemands leven na te vertellen.’ The Bookseller, Editor’s Choice‘De Dostojevski die door deze pagina’s raast, bezit een directheid en een echtheid die bijna griezelig is.’ Chris Power, auteur en literair recensent van The Guardian‘Briljant. Iedereen die van zijn romans houdt, zal gefascineerd worden door dit boek.’ Sue Prideaux, auteur van Ik ben dynamiet. Het leven van Nietzsche‘Het leven van Dostojevski fantastisch verteld. Een meeslepend verhaal.’ Tom Holland, auteur van onder andere Heerschappij en Dynastie

Toon meer Toon minder
€ 22,99

Verwachte leverdatum: woensdag 27 oktober


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789029094610
Verschijningsdatum
augustus 2021
Druk
1
Aantal pagina's
304 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
  • Biografie: algemeen
  • Biografie: literair
Categorieën

Uitgever
J.M. Meulenhoff

Vertaald door
Catalien van Paassen

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden