Voor 23:00 besteld, overmorgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

De Spaanse griep

Hoe de pandemie van 1918 de wereld veranderde

Auteur(s): Laura Spinney
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
De Spaanse griep
De Spaanse griep
De Spaanse griep

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Marnix Verplancke
4/5

Bij een pandemie heb je alleen maar verliezers

“Kinderen moeten verplicht gevaccineerd worden”

Laura Spinney schreef een ontnuchterend boek over wat misschien wel de dodelijkste ziekte was die de mensheid ooit trof, de Spaanse griep. Op twee jaar tijd maakte die honderd miljoen slachtoffers. “Natuurlijk zou het weer kunnen gebeuren,” aldus Spinney, “de kans wordt zelfs met de dag groter, want onze laksheid is fenomenaal.”

[Interview] Het begon met de symptomen van een gewone griep: koorts, hoofd- en spierpijn en een zere keel. Al gauw verscheen er een blauw-paarse schijn op je jukbeenderen die erop wees dat je longen moeite hadden voldoende zuurstof binnen te krijgen. Dat blauw werd na korte tijd zwart, de kleur die uiteindelijk ook je vingers en tenen zouden aannemen. Die waren toen al niet meer te redden, en van genezing was überhaupt geen sprake meer. Het zwart kroop genadeloos verder over je ledematen naar je romp toe. Daarna begonnen de bloedingen, uit je neus en je mond. Het was het teken dat je longen vol bloed zaten, en dat je niet veel tijd meer restte voor je zou verdrinken in je eigen lichaamsvocht.

Tussen 1918 en 1920 werden vijfhonderd miljoen mensen getroffen door de Spaanse griep. Zo’n vijftig tot honderd miljoen overleefden het niet. In India vielen de meeste slachtoffers, 18 miljoen wellicht, wat meer is dan de hele WO I bij elkaar. Over die oorlog zijn nochtans hele bibliotheken bij elkaar geschreven, terwijl tot voor kort praktisch niemand zich de details van de Spaanse griep herinnerde. Maar daar komt verandering in, onder meer door iemand als Laura Spinney, die in De Spaanse griep naadloos uit de doeken doet waar de griep vandaan kwam, wat de gevolgen ervan waren op politiek, wetenschappelijk en cultureel vlak en waarom we hem nooit mogen vergeten.

“In feite stierf je niet aan de griep,” verbetert ze mijn verhaal, “maar wel aan je eigen immuunsysteem. Het eerste wat het menselijk immuunsysteem doet wanneer een virus het lichaam binnendringt is er interferon op afsturen om het onschadelijk te maken. Wanneer dat niet lukt, stuurt het antilichamen en immuuncellen die de toevoer van bloed stimuleren. Het gevolg is zwelling, warmte en roodheid, wat we een ontsteking noemen. In het geval van de Spaanse griep zat de ontsteking in de longen en ging de toevloed van bloed door tot de dood erop volgde. Dat is dus ook de reden waarom vooral jonge, sterke mensen door de Spaanse griep werden geveld, en niet de kinderen en ouderen die normaal het slachtoffer zijn van de griep.”

Waarom is de Spaanse griep zo onbekend?

“Dat ligt volledig aan WO I. Het verschil tussen die twee gebeurtenissen is dat de griep niet in ons collectief geheugen terecht is gekomen. Een oorlog levert altijd een winnaar op. Die herdenkt zijn overwinning graag. Bij een pandemie heb je alleen maar verliezers. De griep ontsnapte ook aan de aandacht door die oorlog. Mensen beseften niet hoe ernstig en wereldwijd die was geweest. Het was moeilijk om een idee te krijgen van het juiste aantal slachtoffers en eens de oorlog voorbij wou men vooral beginnen met de heropbouw. Wat ook meespeelde was dat men niet wist wat het precies was. Sommigen zeiden dat dit geen griep was, maar iets anders. Anderen dachten dat het een bacteriële aandoening was in plaats van een virale. De wetenschappelijke bagage om het te beschrijven hadden ze nog niet. Pas in 1943, na de uitvinding van de elektronenmicroscoop, kon men voor het eerst een virus zien. In 1918 wist men dus niet wat het was of hoe het te behandelen. En dat is misschien nog een reden waarom we de Spaanse griep vergeten zijn, omdat dokters niet graag hun falen toegaven en er nadien ook niet meer over praatten.”

Waarom was die griep “Spaans”?

“Alvast niet omdat hij voor het eerst in Spanje opdook. Een paar maanden eerder was hij al bekend in de V.S. en een paar weken eerder waren in Frankrijk al doden gevallen. Maar die landen waren in oorlog. Zij censureerden hun pers en wilden absoluut niet dat geweten was dat een derde van de bevolking, en dus ook van het leger, griep had. Spanje was neutraal tijdens WO I, waardoor er vrijelijk over de griep bericht kon worden toen de eerste zieken zich in mei 1918 aandienden. Toen ook de koning en een aantal ministers ziek werden, schreef natuurlijk heel Europa erover. De naam sloeg aan, want iedereen zag de griep liever van ergens anders komen. In Spanje zelf noemden ze hem ‘de Napolitaanse soldaat’ en de Polen hadden het over ‘de bolsjewistische ziekte’.

Waar kwam die griep vandaan? Zo’n griep valt toch niet uit de lucht?

“We denken dat de pandemische stam van de Spaanse griep ontstaan is uit de ontmoeting van een paar bestaande stammen, waarbij genetisch materiaal werd uitgewisseld. De Spaanse griep kwam in drie golven, waarvan de tweede de ergste was. Waarom precies in 1918, is een irrelevante vraag omdat het griepvirus heel labiel is en constant verandert. Bij het ontstaan van een nieuwe stam speelt toeval een grote rol. Die griep was er dus ooit toch wel gekomen. Dat hij zo’n grote impact had, kwam wellicht door de oorlog. Heel veel mensen waren daardoor in beweging, wat maakte dat de griep zich razendsnel verspreidde, de gezondheidszorg was nog niet goed uitgebouwd, en velen leden honger waardoor zij kwetsbaarder waren. Even ter vergelijking, de Russische griep van de jaren 1890 maakte ongeveer een miljoen doden en de drie grieppandemieën die we sinds de Spaanse griep hebben gekend maakten niet meer dan drie of vier miljoen slachtoffers.”

Waarom werden sommige regio’s harder getroffen dan andere? In Alaska stierf bijvoorbeeld 40% van de bevolking. In sommige dorpen was na vijf dagen griep 90% van de mensen dood.

“Dat is inderdaad een interessante vaststelling die we in het oog moeten houden wanneer we in de toekomst gelijkaardige rampen willen voorkomen. Vandaag focussen we vooral op het virus en op het beschermen van risicogroepen door middel van vaccins. Wat 1918 echter toont is dat sociale ongelijkheid een enorme invloed heeft op een pandemie. Arme mensen kregen het harder te verduren dan rijke. Ook geografische isolatie speelde een rol, zoals we in Alaska zagen. De mensen daar hadden in het verleden minder griepstammen over zich heen gekregen en waren daardoor kwetsbaarder. Meestal gaan geografische isolatie en armoede trouwens hand in hand. En dan is er nog de genetische component. Sommigen zijn ontvankelijker op basis van hun genen.”

Hoe reageerde de bevolking op al die zieken en doden? Werd zij sociaal en hulpvaardig of dachten zij alleen aan zichzelf?

“Beide, en dat is in feite pas recent onderzocht. Wanneer mensen door een ramp getroffen worden, verzetten ze zich samen. Jammer genoeg is dat in het geval van een grieppandemie geen rationele reflex. De beste manier om een pandemie te stoppen is immers isolatie. Wanneer ieder in zijn huis blijft, is de griep binnen de kortste keren verdwenen. De volgende vraag is wanneer we opnieuw onze zelfzuchtige ik worden. Dat blijkt te zijn wanneer die groepsidentiteit verkruimelt omdat de dreiging wegvalt. Toen het aantal griepgevallen afnam, zag je steeds meer misdaad en werd flink geprofiteerd van de miserie van een ander.”

Erich Ludendorf, de Duitse opperbevelhebber tijdens WO I zei dat hij niet verslagen was door de Britten, de Fransen of de Amerikanen, maar door de Spaanse griep. Was hij juist?

“Die griep paste natuurlijk netjes in Ludendorfs verhaal, maar misschien had hij wel gelijk. Wat zeker is, is dat de griep het einde van de oorlog bespoedigde. Er vielen massaal veel soldaten uit aan beide zijden van het front tot er in feite te weinig overbleven om een fatsoenlijke oorlog te voeren. Er bestaat een theorie die wil dat Duitsland en Oostenrijk-Hongarije eerder en harder getroffen werden door de griep dan de geallieerden. Zij waren er fysiek ook slechter aan toe en hadden minder voedsel, wat hen kwetsbaarder maakte. Ludendorf kan dus best gelijk gehad hebben.”

En wat met de vredesonderhandelingen nadien, toen was de griep toch nog niet uitgewoed?

“Onder de geallieerden had je twee strekkingen. De wraakzuchtige Europeanen stonden tegenover de veel zachtere en op heropbouw focussende Amerikanen. President Woodrow Wilson werd tijdens de besprekingen getroffen door de griep. Bovendien had hij last van kleine herseninfarcten die van tijd tot tijd opdoken. We weten niet of de griep die infarcten erger maakte, maar er zijn wel getuigenissen van een karakterverandering tijdens de onderhandelingen. In het begin was hij een kalme, gewiekste onderhandelaar, maar na verloop van tijd veranderde hij in een ongeduldige bullebak die niet bereid was naar de argumenten van anderen te luisteren en daardoor nog weinig invloed had. De harde Europese lijn haalde het daardoor en Duitsland kreeg onhaalbare sancties opgelegd.”

Wat onrechtstreeks aanleiding was voor WO II. Zonder Spaanse griep geen Hitler dus?

“Mogelijk, maar dat weet je natuurlijk nooit.”

Werd na 1918 meer wetenschappelijk onderzoek gedaan naar virussen?

“De Spaanse griep gaf inderdaad een heuse boost aan de virologie. De eerste virussen waren op het einde van de 19e eeuw ontdekt, maar men dacht over het algemeen dat het bacteriën waren. Vanaf de jaren 1920 werd virologie echt een boomende onderzoekstak en tien jaar later kwam het eerste vaccin op de markt. Wat de publieke reactie tegenover de geneeskunde betreft, werd een stap achteruit gezet. De reguliere geneeskunde had de griepdoden niet kunnen voorkomen en daarom grepen veel mensen opeens naar alternatieve geneeswijzen zoals spiritisme en homeopathie. Op het vlak van de volksgezondheid zag je iets heel anders. Daar werd de reguliere geneeskunde volop gesteund en werden de eerste fundamenten gelegd voor de gezondheidszorg zoals we die nu kennen.”

Hoe snel zag men daar de gevolgen van?

“Dat is niet duidelijk, maar wat we wel weten is dat er in de jaren 1920 een ware babyboom ontstond, alsof de natuur de doden wou compenseren. Traditioneel wordt die verklaard door de oorlog. De soldaten kwamen terug thuis, hadden succes bij de meisjes en er kwamen meer baby’s van. Dat verklaart echter niet waarom er ook in landen die neutraal gebleven waren tijdens de oorlog veel meer geboortes waren, zoals in Noorwegen bijvoorbeeld, waar na de oorlog de helft meer kinderen werden geboren dan ervoor. Er moet dus meer aan de hand geweest zijn. Wellicht zorgde de griep voor een kleinere, maar gezondere bevolking, waardoor niet alleen minder miskramen voorkwamen, maar de kinderen ook meer kans hadden op overleven.”

Zijn we nu nog even kwetsbaar als toen?

“Er wonen nu ongeveer vier keer zoveel mensen op aarde dan honderd jaar geleden. De grootste zwartkijkers zeggen dat een pandemie dertig miljoen doden zou kunnen maken. Procentueel gezien is dat dus heel wat minder dan in 1918. Er spreekt heel wat in ons nadeel. We reizen de hele tijd rond en we zijn een stuk ouder, waardoor we ook kwetsbaarder zijn aangezien het immuunsysteem verzwakt met de jaren. Anderzijds weten we veel beter wat er gebeurt. Een nieuwe griep zou ons niet overvallen. En we hebben vaccins natuurlijk.”

Maar wat zijn die waard? Griepvaccins hollen toch altijd achter de feiten aan?

“Nu nog wel, maar er wordt gewerkt aan een universeel vaccin. Het griepvirus heeft delen die veranderen en delen die dat nooit doen. De vaccins die nu gebruikt worden, zijn gericht op de veranderende delen, het universele vaccin op dat wat alle griepvirussen gemeen hebben. Het zou dus altijd werken. Het probleem is dat in rijke, geïndustrialiseerde landen steeds minder mensen bereid zijn om zich te laten vaccineren. Zelfs mensen die in een ziekenhuis werken zien er het nut soms niet van in.”

Is het een idee om vaccinatie verplicht te maken?

“Frankrijk heeft net het aantal verplichte kindervaccinaties verhoogd. Tegelijkertijd heeft het ook de manier om ze op te leggen veranderd. Vroeger beging je een misdaad wanneer je je kinderen niet liet vaccineren, maar niemand controleerde dat. Nu mag je kind geen dagverblijf of school meer binnen zonder vaccinatiebewijs. We mogen niet laks worden op dit vlak. Uitzonderlijke omstandigheden vragen om uitzonderlijke maatregelen. De mazelen zijn in Europa opnieuw in opmars. Ik vind dat kinderen daarom verplicht gevaccineerd moeten worden. Bij volwassenen ligt dat moeilijker. Hen forceren is contraproductief. Vandaar dat ik pleit voor de trage weg, onderwijs en voorlichting, hen duidelijk maken dat wanneer ze zich niet laten vaccineren ze niet alleen hun eigen gezondheid in gevaar brengen, maar ook die van hun omgeving. Mensen moeten beseffen dat vaccinatie een burgerplicht is. Vandaar dat we de herinnering aan de Spaanse griep levend moeten houden, want hem vergeten kan dodelijk zijn.”

Over de auteur 

Laura Spinney (1971) is een Engelse wetenschapsjournalist en schrijver, woonachtig in Frankrijk. Eerder schreef ze onder andere de romans The Doctor (2001) en The Quick (2007).

Eerder verschenen in De Morgen

 

Recensie door: Marcel Hulspas

Een ramp die zwijgend voorbijging

[Recensie] Wat een uitstekend boek! Alles wat u over het verloop van de Spaanse griep zou willen weten, staat erin. Helder en vlot geschreven. Historische overzichten afgewissseld met persoonlijke verhalen, anekdotes en actuele wetenschappelijke informatie. En met in de laatste hoofdstukken een wijze les. Alleen is dat wat mij betreft niet de les die auteur Laura Spinney voor ogen had.

Gruwelijke pandemie

De eerste driehonderd van de driehonderdzestig pagina’s gaat alles goed. Vol overgave beschrijft Spinney de afschuwelijke pandemie die vanaf het voorjaar van 1917 in drie golven over de wereld raasde, en uiteindelijk méér slachtoffers maakte dan de Eerste Wereldoorlog. Waar die uiterst besmettelijke en dodelijke griepvariant vandaan kwam, is nog steeds een raadsel. Mogelijk in de Verenigde Staten, waar het eerste ‘officiële’ geval werd genoteerd. Mogelijk in Noord-Frankrijk, waar zich in de overvolle, smerige Britse militaire kampen al eerder vergelijkbare uitbraken van griepachtige ziekten hadden voorgedaan, eerder dan in de VS.

En dan is er altijd nog Chinese platteland. Een gebied dat in die tijd zó regelmatig getroffen werd door ziekten (en waar mens, eend en varken zó dicht op elkaar leefden) dat dat per definitie over de beste papieren beschikt om als bron in aanmerking te komen. Waar is die dodelijke combinatie van viraal RNA ontstaan, die later de aanduiding H1N1 kreeg? Hebben Chinese arbeiders op weg door de VS (op weg naar het westelijk front, om daar loopgraven aan te leggen), de ziekte verspreid?

Eén ding is zeker: met Spanje heeft de griep niets te maken. Dat land had de pech dat de kranten er als eerste uitgebreid over schreven. Overal elders werden dergelijke verhalen weggecensureerd. En zo ontstond de mythe dat de ziekte uit Spanje kwam. Spinney vertelt het allemaal vlot, en in geuren en kleuren.

Slachtoffers

Al net zo verwarrend is de discussie over het aantal slachtoffers. Dat is in de loop van de afgelopen eeuw pakweg verzevenvoudigd, van rond de zeven naar tegen de vijftig miljoen. In de decennia ná de griep werd langzaam duidelijk hoe grondig ze had huisgehouden in met name de armere delen van de wereld. In het – ondanks drie oorlogsjaren – nog relatief rijke en gezonde West-Europa werd één op de drie burgers ziek, en kwam hooguit één op de tien van hen om het leven. Een totale sterfte dus van, zo schat men, rond de twee, drie procent.

Heel fors voor een griepvirus en een drama voor vrijwel elk getroffen gezin, maar elders lag de sterfte een stuk hoger. Tot wel tien, twintig keer zo hoog. Met name wanneer men ontsnapt was aan de nog redelijk milde eerste griepgolf. Wie die had meegemaakt, was beter bestand tegen de tweede, de meest dodelijke golf die in het najaar van 1917 over de wereld raasde. In streken die de eerste golf hadden gemist, kwam de tweede met verwoestende kracht aan.

Jammer genoeg gebeurde dit alles meestal in landen of gebieden waar geen sprake was van enige burgerlijke stand of medische administratie. Het schatten van het aantal slachtoffers is dan puur giswerk. Al rekenend en schattend liep het aantal slachtoffers de afgelopen decennia alsmaar op en op. Net zolang totdat de Spaanse griep de grootste ramp aller tijden was. Maar ondertussen vonden virologen het antwoord op de vraag hoe de Spaanse Griep zo dodelijk kon zijn. En wat we van de griep kunnen leren. Dat is heel veel. Spinney legt het keurig uit.

Vergeten plaag

Maar met al die wetenschappelijke vooruitgang, met al dat gereken en gepuzzel, werd een ander raadsel steeds groter. Waarom is de Spaanse griep vrijwel vergeten geraakt? Waarom weten we alles van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, en in eigen land van de Watersnood en de Hongerwinter (respectievelijk 2.000 en rond de 20.000 slachtoffers) en leren we nooit iets over de Spaanse Griep, die in ons land rond de zestigduizend doden veroorzaakte? Ging die ramp echt zo geruisloos voorbij?

“Door de Spaanse Griep heb ik de oorlog verloren,” zou Erich Ludendorff hebben gezegd. Want net op het moment dat hij grote hoeveelheden Duitse troepen kon verplaatsen van het oost- naar het westfront, om de geallieerden de genadeklap te geven, stuurde de griep een groot deel van zijn soldaten naar het ziekbed. Wèg overwicht, wèg Endsieg. Ludendorff was uiteraard in staat alles en iedereen de schuld te geven voor de Duitse nederlaag (behalve zichzelf), maar een kern van waarheid schuilt er wel in deze opmerking.

De griep verzwakte het Duitse leger – én die van de Geallieerden. En Spinney makes the most of it. Ze speculeert dat de griep de uitslag van de Eerste Wereldoorlog heeft bepaald. En dat niet alleen. De hele loop der geschiedenis nam een andere koers. In menige kolonie kon iedereen zien dat de blanke bestuurders de griep beter doorstonden dan de autochtone bevolking, omdat ze goed voor zichzelf zorgden en sterker waren. Die tweedeling zette kwaad bloed, denkt Spinney. En zo stond de griep aan de wortels van de dekolonisatie. Spinney gaat daarbij zelfs zo ver dat ze opstanden als bewijs neemt in landen (zoals Egypte) die verder in het boek nergens worden genoemd.

Alomvattende invloed?

En daarna (we zijn op pagina 329) wil ze aantonen dat ook kunst en cultuur diepgaand door de griep zijn beïnvloed:

“Het eerste dat gezegd moet worden is dat de kunst na de griep niet meer dezelfde was. (…) Er was sprake van een waterscheiding die even heftig was als de scheiding der wateren in de Rode Zee.”

Die in de Rode Zee is fictie; en die waterscheiding van Spinney is dat ook. Vanaf dat moment ontspoort haar boek ècht. Ze komt met allerlei maatschappelijke veranderingen, met artistieke stromingen, met afzonderlijke kunstwerken en boeken; ze besteedt vele plechtige woorden aan de omslag van de tijdgeest vóór en na de griep – maar wie een beetje vertrouwd is met de gigantische politieke, maatschappelijke én artistieke omwentelingen in die jaren, weet dat haar betoog een slag in de lucht is. Het is een nobel streven: Spinney wil deze grootste humanitaire ramp van de twintigste eeuw, of aller tijden, dolgraag van een passend doodskleed voorzien, met een immense sleep aan gevolgen. Maar dat lukt niet. Daarvoor veranderde er veel te veel, daarvóór en daarná.

Historisch bewustzijn

En daarmee is het grote raadsel nog steeds groot. De hele wereld heeft ongekend geleden onder de Spaanse griep. En ze is haar daarna in een paar jaar tijd weer goeddeels vergeten. Misschien omdat de pandemie gevolgd werd door een unieke geboortegolf. De aantallen gestorvenen werden opmerkelijk snel weer aangevuld. De doden werden vergeten; er zijn geen monumenten opgericht; er is geen gedenkdag. Ze vielen zinloos, roemloos, zonder dat er een dader viel aan te wijzen. Niemand kon er iets mee. Geen politicus, geen kunstenaar, geen schrijver. En zo kon de grootste ramp aller tijd geruisloos aan ons geheugen voorbij gaan.

Maar lees dat boek. Vooral de eerste driehonderd pagina’s.

Eerder verschenen op Sargasso

Samenvatting

Honderd jaar geleden werd de mensheid getroffen door een ongekende catastrofe, waarvan de gevolgen nog steeds voelbaar zijn.



De Spaanse griep, die van 1918 tot 1920 tussen de 50 en 100 miljoen slachtoffers maakte, was de grootste menselijke ramp van de geschiedenis. En toch kennen we de Spaanse griep vooral als een voetnoot bij de Eerste Wereldoorlog. In dit boek vertelt Laura Spinney het verhaal van een pandemie die zich uitstrekte over de hele wereld. Vanuit het perspectief van hen die het meemaakten, laat ze zien hoe de mensheid op de proef werd gesteld door een allesverwoestend virus. Ze toont aan dat de Spaanse griep minstens zo belangrijk was als de twee wereldoorlogen in het verstoren – en vaak permanent veranderen – van de wereldpolitiek, relaties tussen rassen, gezinsstructuren, de medische wetenschap, religie en de kunsten.

Toon meer Toon minder
€ 24,99

Verwachte leverdatum: woensdag 09 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789029519465
Verschijningsdatum
april 2018
Druk
1
Aantal pagina's
416 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
Categorieën

Auteur
Uitgever
De Arbeiderspers

Vertaald door
Auke Leistra

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen