Voor 23:00 besteld, overmorgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

De jaren

Auteur(s): Annie Ernaux
Taal: Nederlands
0,25/5
2 recensies
De jaren
De jaren
De jaren

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Ger Leppers

Alles verandert en haar leven vertraagt

[Recensie] Annie Ernaux, 80 jaar op de teller sinds begin vorige maand, is al sedert decennia een niet weg te denken stem in de Franse literatuur. Ze heeft een onmiskenbaar eigen, direct geluid en schrijft gestaag door aan een omvangrijk, geëngageerd, autobiografisch oeuvre dat vanaf het begin voor een aanzienlijk deel in het Nederlands werd vertaald. Haar boeken hebben niet alleen een literair, maar ook een sociologisch en geschiedkundig belang doordat haar eigen, intens geleefde leven de ontwikkeling van de tijdgeest in de afgelopen decennia onontkoombaar weerspiegelt.  Ze is op en top een kind van de “trente glorieuses”, de dertig jaar van economische bloei die volgden op het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Ernaux is afkomstig uit een arbeidersmilieu in Normandië. Later werkten haar ouders zich op tot kleine middenstanders en hadden zij een café annex kruidenierswinkel. In de bekroonde roman De plek uit 1983 vertelt de schrijfster op sobere wijze over deze bescheiden carrière van haar vader. Via de klassieke weg van het onderwijs werkte Ernaux zich omhoog tot docente, ze onderging een clandestiene abortus die ze indringend beschreef in Het voorval (2000), trouwde, scheidde.

Sedert 1974 doet ze van haar wedervaren verslag in een onopgesmukte stijl, rechttoe-rechtaan. Die ‘onverzorgde’ stijl is haar door de kritiek regelmatig verweten en nagedragen als een vorm van miserabilisme, maar in universitaire kringen werd haar werk van meet af aan gewaardeerd vanwege het scherpe beeld dat de schrijfster gaf van het leven van een deel van Frankrijk dat er tot dan toe in de literatuur enigszins bekaaid af was gekomen. De universiteit van Cergy-Pontoise kende haar in 2014 een eredoctoraat toe.

Het is daarom wat vreemd dat we zo lang hebben moeten wachten op een vertaling van De jaren. Het boek verscheen al in 2008, en werd in Frankrijk en Italië met ettelijke prijzen bekroond. Juist dit werk wordt regelmatig genoemd als haar sterkste en belangrijkste publicatie. De jaren trok vooral de aandacht omdat het een verfrissende nieuwe aanpak bood van het genre van de autobiografie. Dankzij een verruiming van haar thematiek brak de schrijfster met De jaren door uit de progressief-feministische hoek naar een veel breder publiek.

Ditmaal beschrijft Annie Ernaux niet, zoals vaak, één beslissend moment uit haar eigen leven, maar bestrijkt ze dat leven met een panoramische blik van begin tot eind. Daarbij bekijkt ze haar leven als de weerspiegeling van het wedervaren van haar generatie. Op de laatste pagina’s vertelt de schrijfster – die dit keer over zichzelf schrijft in de derde persoon, in overeenstemming met haar voornemen om de gebeurtenissen met meer afstand te beschrijven – wat haar voor ogen stond:

“Ze weet niet wat ze zoekt in dat soort inventarisaties, misschien wil ze door het vergaren van herinnerde voorwerpen opnieuw worden wie ze op dat en dat tijdstip was.
Ze zou die veelsoortige, onderling gescheiden en dissonerende beelden bijeen willen brengen met de leidraad van een verhaal, dat van haar leven, vanaf haar geboorte tijdens de Tweede Wereldoorlog tot aan de huidige dag. Het leven van één bijzonder iemand, maar dat ook opgenomen is in de beweging van een generatie.”

De plannen voor dit ambitieuze boek begonnen bij de schrijfster te rijpen in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Twintig jaar lang maakte ze aantekeningen, maar ze heeft lang gezocht naar de meest passende vorm. Die heeft Annie Ernaux uiteindelijk gevonden. Aan de hand van beschrijvingen van foto’s en videobanden uit opeenvolgende periodes van haar leven, waaruit zij vervolgens de meest markante gebeurtenissen vermeldt, maar steeds in tamelijk algemene termen., schetst ze, naar aanleiding van die teruggevonden documentatie, hoe indertijd de ontwikkelingen in de maatschappij verliepen, wat de heersende opvattingen waren en hoe die steeds veranderden, wat door de gemiddelde Fransman belangrijk werd gevonden, welke politieke en andere gebeurtenissen de mensen bezig hielden. Maar ook de boeken die men las, en meer banale dingen zoals de televisieprogramma’s die men bekeek, de liedjes die in de mode waren, de films die je gezien moest hebben, de reclames op radio en televisie en de kleren die men droeg,  en het eten dat men bij voorkeur at.  Al die honderden feilloos getroffen details waarvan de herinneringen met velen gedeeld worden laten er geen twijfel over bestaan dat Ernaux de ambitie heeft om namens haar generatie te spreken.

Bijna onontkoombaar denkt de lezer van De jaren aan het werk van Ernaux’ landgenoot Georges Pérec, die er ook slag van had dergelijke karakteristieke inventarisaties op te stellen, maar het temperament van Ernaux. brengt haar tot een subjectievere en ook intensere, meer bewogen weergave van de sfeer van die dagen. Het ‘gevoel’ van die tijd rijst gestaag bij de lezer op. Wat Annie Ernaux nastreeft  – en waar ze in dit boek ook bewonderenswaardig in slaagt – is een soort mentaliteitsgeschiedenis schrijven, het relaas van de ontwikkeling, over een periode van meer dan een halve eeuw, van dat enigszins diffuse begrip ‘het collectief bewustzijn’ dat zich, gaandeweg achter de stroom van herinneringen begint af te tekenen.

Heel mooi laat Ernaux zien hoe in de loop van al die jaren de veranderingen elkaar steeds sneller (maar toch vrijwel steeds sluipenderwijs) opvolgen, en hoe inmiddels, in onze tijd, anders dan vroeger, toen zo veel leek vast te liggen, verandering is uitgegroeid tot een waarde op zichzelf. Parallel hieraan raakt haar personage, zeker nadat in de jaren negentig het neoliberalisme de totale vermarkting van het bestaan in gang zette, in de greep van teleurstelling, van wat Simon Carmiggelt ooit treffend omschreef als “een soort menselijke vorm van metaalmoeheid”.

Haar leven vertraagt geleidelijk aan meer en meer. De idealen waarvoor ze vocht zijn weliswaar deels verwezenlijkt, maar voor een ander deel inmiddels alweer op weg naar de mestvaalt der geschiedenis. Met het klimmen der jaren slinkt het optimisme, de resignatie groeit. Je wordt je er sterker van bewust van tijdelijkheid en vergankelijkheid alles beheersen.

Kritiek was er vroeger wel op Ernaux’ zelfmedelijden en op haar niet erg verzorgde Frans. Niets van dat alles in De jaren, dat strak in het pak zit en in een prachtige, verzorgde stijl is gegoten.

Eerder verschenen in Trouw

Recensie door: Anke Cuijpers
5/5

Meesterlijke biografie van een generatie

[Recensie] “Alle beelden zullen verdwijnen.” Deze nuchtere constatering doet de bekende, Franse schrijfster Annie Ernaux in het begin van De jaren, dat nu door Rokus Hofstede in het Nederlands is vertaald. Ernaux heeft zich met deze collectieve autobiografie opnieuw uitgevonden, zoals ze ooit de autofictie ontgonnen heeft. De jaren is, zoals ze zelf schrijft: “het leven van één bijzonder iemand dus, maar dat ook opgenomen is in de beweging van een generatie.”

De jaren begint met wat ik een proloog zou willen noemen, al plakt Ernaux er zelf geen titel boven: een reeks opsommingen van particuliere herinneringen, flarden die zullen verdwijnen zodra ze er zelf niet meer is. Herinneren houdt het niet-zijn, ook van degene die al dood zijn, op afstand. De dood begint met het vergeten van wat was. Ernaux probeert iets te redden van die tijd waarin we nooit meer zullen zijn.

Vorm

De vrije typografie die Ernaux zich hierbij toestaat, versterkt de indruk van de tijd die verder glijdt tot je uitgewist wordt door je dood en in de massa verdwijnt. De afstand tussen de alinea’s wisselt al naar gelang de tijdssprongen tussen de gebeurtenissen, of naar gelang de afstand tussen haar persoonlijke herinneringen uit een tijdvak en de gebeurtenissen op het collectieve toneel. Soms beginnen zinnen zonder hoofdletter, staan herinneringen onder elkaar zoals je ze in een dagboek of agenda zou noteren. De beelden en zinnen die Ernaux glashelder uit de tijd naar boven haalt, zijn als die gletsjer die langzaam loslaat van een continent, en die verschuift, daarbij huizen en grond meeneemt, op weg naar een toekomstige afwezigheid. Iets dat Ernaux hier verbeeldt met een paar laatste, lege pagina’s, waar zelfs de nummering op ontbreekt: haar eigen toekomstige afwezigheid.

Een generatie

Particuliere herinneringen dus, maar ook de meer universele. Zelfs de grapjes, zoals over de ooit heersende verhoudingen tussen de seksen: “wat is het huwelijk? Een workshop, de man werkt en de vrouw shopt.” Ernaux noteert het, constateert het. “Het kwam niet bij je op,” herinnert Ernaux, “om wat je in je leven meemaakte in verband te brengen met wat politici verkondigden en evenmin met wat er in de wereld gebeurde.”

“Vind je ook niet dat we door de gebeurtenissen worden gestuurd?” Een vraag die Ernaux stelt in Meisjesherinneringen, haar laatste roman. Net als in haar eerdere werk, ging Ernaux hier vanuit een voorval of herinnering, in bovengenoemde roman was het een foto, op zoek naar een ik, een identiteit, of wezenskenmerk. Die vorm van autofictie was niet bruikbaar voor haar autobiografie. In De jaren is ze op zoek gegaan naar de invloed van de tijd op een individu. Naar die nieuwe vorm die ze daarvoor nodig had, heeft ze meer dan twintig jaar gezocht. Twintig jaar van aantekeningen maken, herinneringen noteren. Dat heeft een rijke tekst opgeleverd. De komst van gemaksvoeding, de grote winkelcentra, de banlieues, de tv, de reclames die ons duidelijk maken welke spullen we nodig hebben, de digitale wereld. Het verdwijnen van woorden als ‘kapitaal’ en ‘arbeid’, en het opkomen van andere woorden, ‘performance,’ ‘uitdaging,’ ‘winst.’ Ernaux signaleert het, zoals ze zichzelf in de tijd groeiend signaleert. Zoals ze ook constateert dat ‘de zin die je in stilte uitspreekt om je staande te houden’ steeds moeilijker te vinden is. Steeds meer zijn we een druppel in de stroom.

Ernaux beschrijft het universele in de leeftijdsgebonden blik, én tegelijkertijd hoe een tijdsgewricht die kleurt. Ze noteert hoe ze zichzelf herkent in het gedrag van haar dertigjarige zoons ten opzichte van haar, de behoefte om het leeftijdsverschil te benadrukken, met de attributen van de betreffende generatie. Ze herinnert zichzelf, als dertigjarige, als twintigjarige, als vijftigjarige:

“Ze voelt haar eigen leeftijd niet. Ongetwijfeld doet ze als jonge vrouw arrogant tegen wie ouder is, behandelt ze vrouwen in de overgang uit de hoogte. Dat ze ooit in de overgang zal raken, is zeer onwaarschijnlijk. Wanneer iemand haar voorspelt dat ze op haar tweeënvijftigste zal sterven, maakt dat geen indruk, het lijkt haar een aanvaardbare leeftijd om dood te gaan.”

De jaren behelst de periode 1941 tot 2006. In de grote stroom gebeurtenissen die in zo’n leven passeren, weet Ernaux de eerste reacties te herinneren op, bijvoorbeeld, de val van de Berlijnse Muur, Aids, de vraag wat je op 11 september 2001 deed, om daarna feilloos het moment in de geschiedenis te vinden dat de tijd die wereldschok weer tot geschiedenis begint te vermalen. In deze pandemische tijd geeft dat perspectief, houvast, troost misschien wel. De jaren is in andere landen veelvuldig bejubeld en bekroond. Zeer terecht. Het is waarschijnlijk haar beste werk.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub Van Alles

Samenvatting

Dit boek is een collectieve autobiografie van onze tijd. Het vertelt het verhaal over de periode 1941-2006 door de lens van het geheugen, van tegenwoordige en herinnerde indrukken, culturele gewoonten, taal, foto’s, boeken, liedjes, radio, televisie, reclame en krantenkoppen.

Annie Ernaux slaagt erin een vorm te vinden die zowel subjectief als onpersoonlijk, particulier als collectief is, een nieuw genre in feite, dat beoogt het verleden te vangen. Als vermenging van autobiografische fictie en sociologie is De jaren ‘een Op zoek naar de verloren tijd van ons tijdperk van mediadominantie en consumentisme’ (The New York Times), een monumentale bijdrage aan de twintigste-eeuwse Franse geschiedenis zoals weerspiegeld in het leven van één vrouw.

Toon meer Toon minder
€ 21,99

Verwachte leverdatum: vrijdag 04 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789029540650
Verschijningsdatum
oktober 2020
Druk
1
Aantal pagina's
232 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
321: Biografieen literaire auteurs
Categorieën

Auteur
Uitgever
De Arbeiderspers

Vertaald door
Rokus Hofstede

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen