Voor 23:00 besteld, overmorgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Een wereld vol patronen

Auteur(s): Rens Bod
Taal: Nederlands
0.2/5
3 recensies
Een wereld vol patronen
Een wereld vol patronen
Een wereld vol patronen

Recensie

Aantal recensies: 3

Recensie door: Karl van Heijster
4/5

Kennis: the greatest hits

[Recensie] Filosofen, theologen, wetenschappers en existentialistische dromers hebben zich eeuwenlang afgevraagd waarin de mens zich van de dieren onderscheidt. Eén van die eigenschappen, is de volslagen unieke gaven om patronen in de wereld te herkennen en deze met onderliggende principes te verklaren. Het is een praktijk die de mens geen windeieren gelegd heeft, getuige de luxe waarin een steeds groter deel van de mensheid in mag delen, en de indrukwekkende hoeveelheid kennis die in de loop van de eeuwen opgebouwd is. Het ruim 400 pagina’s tellende Een wereld vol patronen van Rens Bod beschrijft in elk geval alleen nog maar het topje van die ijsberg. Zijn schets van de ontwikkeling van kennis door de eeuwen heen is noodzakelijkerwijs oppervlakkig, maar intrigeert door de veelvuldig onverwachte dwarsverbanden.

Bod plaatst de grote wetenschapsdisciplines – wiskunde, astronomie, natuurkunde, maar ook taalkunde, rechtswetenschap en geschiedenis, onder andere – in een alles overkoepelende historie. Zijn opzet is haast absurd groots. De wetenschapsgeschiedenis van de hoogleraar Digial Humanities bestrijkt een periode van de prehistorie tot ongeveer 1800 (met wat vooruitwijzingen naar de twintigste eeuw), en laat geen beschaving onbesproken. Van de vroegste domesticatie van wilde dieren tot de nieuwste innovatie in astronomische modellen: de Europese, Indische, Chinese, islamitische en Afrikaanse zoektocht naar patronen wordt zij aan zij beschreven. Dat levert interessante contrasten op. Zo was Aristoteles nog van mening dat er een constante kracht nodig was om een lichaam in beweging te houden. Zijn Chinese tijdgenoten trokken daarentegen precies de tegenovergestelde conclusie: een lichaam bewoog, tenzij tegengehouden door een externe kracht. Het zou nog eeuwen duren voordat de Europese wetenschappelijke revolutie diezelfde conclusie zou trekken.

Algoritme

De schat aan informatie die Bod opentrekt varieert van interessante weetjes tot onverwachte hypothesen. De zestig minuten die onze uren tellen blijken een eeuwenoude erfenis van het zestigtallige Babylonische rekenkunde. Het woord ‘algoritme’ is afgeleid van Al-Khwarizmi, de islamitische wiskundige die het Indiase talstelsel (en daarmee het getal 0) in Europa introduceerde. En de empirische cyclus, waarin theorie en empirie elkaar wederzijds beïnvloeden, vindt zijn oorsprong in het werk van de eerste humanisten, voordat de exacte wetenschappen haar overnamen. Sterker nog, Galileo Galilei zou er via de muziekwetenschappelijke experimenten van zijn vader Vincenzo mee in aanraking zijn gekomen. Bods brede perspectief legt bloot hoe ideeën uit de ene discipline, beschaving en periode steeds tot innovaties in de andere leiden.

Deze aanpak leidt helaas ook tot een fragmentarisch geheel. Dezelfde wetenschappers komen in verschillende paragrafen aan de orde, en een wetenschappelijke innovatie kan pas eeuwen later weer ergens naar boven drijven. Een wereld vol patronen leest zo eerder als een greatest hits van de menselijke kennis, dan als een goed doorlopend verhaal. Dat is jammer, maar zeker geen onoverkomelijk probleem. Zoals een goede compilatie een onmisbare stap kan zijn in de zoektocht naar je favoriete band, kan Bods wetenschapshistorische overzichtswerk naar kennis hongerende lezers helpen op weg naar de patronen en principes die hen en de wereld een stap verder zullen helpen.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Djoeke van Netten

[Recensie] Rens Bod lijkt zichzelf een onmogelijke opdracht te hebben gegeven. Een wereld vol patronen gaat over dé geschiedenis van kennis, en
daarbij heeft hij zichzelf geen enkele temporele, geografische of disciplinaire beperking opgelegd. Het boek vertelt een min of meer chronologisch verhaal van de activiteit die wij wetenschap zijn gaan noemen: van 2,5 miljoen jaar geleden tot en met een kijkje in de toekomst. Het bevat voorbeelden uit regio’s en culturen van over de hele wereld, over mannen én vrouwen die zich bezighielden met onder meer astronomie, wiskunde, geneeskunde, taalkunde, muziekwetenschap, rechtsgeleerdheid en geschiedschrijving. Het bepaald lidwoord in de titel laat zien dat er een constante zit in al die activiteiten: mensen zochten en zoeken naar patronen en naar de onderliggende principes die die patronen zouden kunnen verklaren. Dit is “typisch homo sapiens” aldus Bod, hoogleraar digital humanities aan de Universiteit van Amsterdam, die trouwens ook beweert dat zonder hedendaagse digitale collecties en methoden dit boek niet in één leven geschreven had kunnen worden.

Een wereld vol patronen is uiteindelijk geen onmogelijk boek geworden. Het is ambitieus en indrukwekkend, maar soms noodgedwongen oppervlakkig en fragmentarisch: er staat ook van alles níet in. Bod zelf stelt ook geen totaaloverzicht geschreven te hebben, bovendien geeft hij eerlijk toe geen specialist in al die wetenschappen te zijn. Vandaar de vermelding van zijn e-mailadres aan het eind van de inleiding: suggesties en kritiek zijn welkom. Dit is ook een boek met een boodschap, niet alleen over het decentraliseren van Europa en het (her)waarderen van vrouwen. Het laat ook zien dat de wetenschap, en in het bijzonder de geesteswetenschap, het
waard is om actie voor te voeren.

Eerder verschenen in Geschiedenis Magazine

Recensie door: Jona Lendering

Een geschiedenis van kennis

[Recensie] Er is veel goeds te vertellen over het nieuwe boek van Rens BodEen wereld vol patronen. Een geschiedenis van kennis. Dat ga ik nu doen.

Eerst drie dingen die Bod gewoon goed doet en die ik vermeld omdat ze niet langer vanzelf spreken. Eén: de humaniora zijn in de kern een pedagogisch programma, bedoeld om de mensen inzicht te geven in de wijze waarop ze denken. Helaas zijn de humaniora de afgelopen dertig, vijfendertig jaar verschraald tot geesteswetenschappen: de resultaten worden zelden gedeeld en zijn dus even overbodig als een onuitgevoerd muziekstuk. Het is goed dat Bod zijn inzichten wel deelt.

Twee: hij doet dat ook professioneel. Een academicus die een boek voor het grote publiek schrijft, heeft weliswaar goede bedoelingen maar doet dat vaak nogal gedachteloos. We zoeken onze informatie immers online. Een ander nadeel van het medium “boek” is dat het wetenschapscommunicatie zonder goede reden ondergeschikt maakt aan het verdienmodel van de boekenbranche, die geen werkelijk belang heeft bij goede informatie. Alleen als een academicus iets biedt dat niet al bestaat op het internet, legt hij met een boek nog eer in. Een wereld vol patronen is zo’n boek.

Drie: om de samenleving inzicht te geven in haar denkbeelden, kunnen de humaniora niet naar buiten treden met doorgaans hyperspecialistisch onderzoek, want dan verwar je wetenschap met haar voorstadium. Bod biedt gelukkig een fijn breed onderwerp: de geschiedenis van de menselijke kennis. Dat wil zeggen: de ontwikkeling van het Paleolithicum tot de Nieuwe Tijd en op alle continenten. De enige beperking is dat Bod niet álle wetenschappen behandelt maar zich zegt te concentreren op filologie, geneeskunde, geschiedvorsing, kunsttheorie, mechanica, musicologie, rechtswetenschap, sterrenkunde, taalkunde en wiskunde. Bods generalistenbloed kruipt overigens waar het niet gaan kan, want ook geografie en botanie komen aan bod.

Patronen

Bod meent dat de mensheid al heel lang geleden patronen begon te herkennen, waarvan het overtuigendste voorbeeld de schijngestalten van de maan zijn, die “zijn overgeleverd via inscripties op duizenden botfragmenten van rendieren en mammoets”. Voor mij was dit nieuw. Het is misschien un peu bête, zo’n mammoetslagtand met streepjes die de maanwaarnemingen aangeven, maar het is meer dan het louter registreren van wat je waarneemt. Je hebt in de gaten dat er een terugkerend element is.

Als mensen beginnen te schrijven en we verwoordingen krijgen van de patronen, blijken die vaak de vorm te hebben van “als … dan …”. Dat kan descriptief zijn en prescriptief. Een voorbeeld van het laatste komt uit de Wetten van Hammurabi: “Als een man een oog bij een ander uitsteekt, zal zijn oog worden uitgestoken.” Dit type patroon, zo oppert Bod voorzichtig, zou weleens het model hebben kunnen zijn van de (descriptieve) sterrenkundige patronen waarover ik een tijdje geleden blogde: “Als het sterrenbeeld Waterman hoog staat, dan stijgt het water van de Eufraat en de Tigris”.

Principes

Gaandeweg, zo vervolgt Bod, werd de mensen duidelijk dat zulke patronen voortvloeiden uit diepere principes. Een mooi voorbeeld is de geneeskunde. De antieke artsen hadden al talrijke behandelwijzen bedacht en zochten nu naar een theorie die verklaarde wat er nu feitelijk gebeurde. In Griekenland keek men bijvoorbeeld naar de vier lichaamssappen: slijm, bloed, zwarte gal en gele gal. Hieruit vloeiden vier menstypen voor en als de vochthuishouding niet op orde was, konden mensen lelijk uit balans raken. Op soortgelijke wijze zochten de astronomen naar principes en ze bedachten dat de beweging van de planeten grotendeels viel te verklaren vanuit het principe dat die hemellichamen in cirkels om de aarde draaiden.

Ik noem met opzet twee principes die niet klopten – want het vinden van correcte principes is natuurlijk waar het om draait. De astronomen voegden steeds meer cirkels toe, waardoor ze steeds beter in staat raakten de verschijnselen te beschrijven. Bod noemt dit “convergentie”. In de sterrenkunde ging die door tot men stuitte op zaken die echt niet langer op te lossen waren met wéér een cirkel erbij, waardoor de wetenschappers begonnen om te zien naar andere principes. In de medische wetenschappen ging het allemaal wat langzamer en een van Bods hoofdstukken heet dan ook “de remmende werking van de geleerde geneeskunde”.

Bod besteedt ook aandacht aan wat hij de opwekking van patronen noemt: gerichte waarnemingen, veelal experimenten. Dat bleek een nuttig middel om tot convergentie te komen. Verder wijst hij erop dat wetenschappers in de Middeleeuwen probeerden het aantal principes te beperken. Op dat punt in zijn verhaal aangekomen heeft Bod de hele wereld al aan zijn voeten liggen. Begon zijn betoog in het oude Nabije Oosten, China en India, aan het einde van de Middeleeuwen heeft Bod zijn vleugels uitgeslagen naar Oceanië en de Amerika’s.

De empirische cyclus

De crux is het onderkennen van de empirische cyclus: het inzicht dat de wijze waarop convergentie wordt bereikt, gestructureerd verloopt, namelijk door toetsing aan de empirie. Bod vertelt op dit punt een vertrouwd verhaal: de empirische cyclus wordt herkend in de filologie, in de kunsttheorie, in de muziekwetenschap en in de taalkunde. Er is een glansrol voor Scaliger, die vrij onbekommerd constateerde dat de feitelijke chronologie van het verre verleden niet consistent was met de bijbelse chronologie.

Later zien we de empirische cyclus ook in de astronomie. Het waren uiteindelijk waarnemingen die mensen als Copernicus, Kepler en Galilei brachten tot het inzicht dat al die cirkels die noodzakelijk waren om te beschrijven hoe de planeten om de aarde draaiden, niet konden kloppen. Uiteindelijk accepteerden ze dat elliptische banen om de zon beter in overeenstemming waren met de waarnemingen.

De winst

Een mooie observatie is Bods herdefiniëring van pseudowetenschap, een notoir lastige kwestie: hij attendeert erop dat we in de astrologie, magie, alchemie, kabbala en andere occulte wetenschappen geen verbetering zien in het bijeenbrengen van empirie en theorie. Nieuwe experimenten hebben niet geleid tot de fabricage van goud en evenmin zijn de horoscopen in de loop der eeuwen accurater geworden.

Maar er is meer winst. Ik denk dat Bod al eerder – in zijn boek De vergeten wetenschappen – duidelijk heeft gemaakt dat het zin heeft wetenschapsgeschiedenis in de volle breedte te analyseren en niet steeds de natuurwetenschappen centraal te stellen (zoals ik in dit stukje eigenlijk toch weer doe). De natuurwetenschappen hebben immers net zo vaak leentjebuur gespeeld als dat ze andere vakgebieden ten voorbeeld zijn geweest. Zoals Bod het ditmaal zegt: “geen enkele kennisactiviteit of discipline staat los van andere disciplines”.

Ik denk dat Bod er ook terecht op wijst dat we naar de wetenschap moeten kijken als een activiteit van de gehele mensheid. Dezelfde ontwikkeling van patronen, principes en convergentie en uiteindelijk de empirische cyclus is ook buiten de westerse traditie aan te wijzen en soms zijn de overeenkomsten frappant. Een gaaf voorbeeld is dat ook de Chinezen Aristoteles’ principes van de uitgesloten derde en de non-contradictieherkenden. “Van enig intellectueel contact tussen de Grieken en Chinezen was in de oudheid geen sprake,” noteert Bod, “al is het mogelijk dat een en ander via handelscontacten is uitgewisseld.” Daar zou ik bij een herdruk nog eens naar kijken, want hierover valt nog een boom op te zetten in deze DNA-revolutionaire tijd.

Tot slot dit. Zekerheid heeft de onaangename eigenschap de mensheid verdeeld te houden terwijl twijfel de mensen verbindt. Dat is in laatste instantie waarover Een wereld vol patronen gaat: over wetenschap, over het verlangen de waarheid te benaderen, over twijfel en dus in laatste instantie over wat het is mens te zijn.

Eerder verschenen op Mainzer Beobachter

Samenvatting

Het idee dat de wereld kan worden begrepen aan de hand van patronen en onderliggende principes is een van de belangrijkste inzichten van de mens. Dit boek gaat over deze uniek menselijke zoektocht die meer dan 40.000 jaar geleden begon met het krassen van streepjespatronen op mammoetbotten en die heeft geleid tot de wetenschappen van vandaag. Welke routes heeft menselijke kennis doorlopen om van dit bescheiden begin uit te groeien tot onze moderne inzichten over natuur en cultuur?

In een meeslepend verhaal geeft Rens Bod antwoord op deze vraag en laat hij zien welke rol patronen en principes in verschillende culturen hebben gespeeld. Hij verschuift de natuurwetenschappen en Europa uit hun centrale positie waarna de ene na de andere ontdekking volgt. Wie wist dat inenting niet in Europa maar in China is uitgevonden? En wie wist dat vele wiskundige en sterrenkundige inzichten op het conto van de Indiase Kerala-school staan? En dat rechtswetenschappelijke concepten zowel de astronomie als de taalkunde hebben vormgegeven? Rens Bod legt het haarfijn uit in deze fenomenale overkoepelende geschiedenis van kennis en wetenschap.

`De geschiedenis van menselijke kennis biedt een goudmijn aan ideeën en praktijken die niet alleen van belang zijn om het verleden te doorgronden maar die ook doorslaggevend kunnen zijn voor het heden. Het is de herculische taak van de historicus om kennispraktijken uit alle perioden en uit alle delen van de wereld bijeen te brengen en toegankelijk te maken.’

Rens Bod is hoogleraar Computational and Digital Humanities aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is gespecialiseerd in de computationele taalkunde en in de geschiedenis van kennis. Zijn eerdere boek De vergeten wetenschappen is vertaald in zeven talen en meermalen bekroond.

Over De vergeten wetenschappen:

`Adembenemend rijke wetenschapsstudie (...) baanbrekend historisch overzicht.’ - NRC Handelsblad

`Een ongelooflijk rijk, mooi en gewaagd boek.’ - De Groene Amsterdammer

`Een buitengewoon indrukwekkende prestatie.’ - Trouw

`An extraordinarily ambitious undertaking... What Bod has written is not just a ``new’’ history. It is the first ever history of its kind.’ - The Times Literary Supplement

Toon meer Toon minder
€ 39,99

Verwachte leverdatum: vrijdag 03 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789035136793
Verschijningsdatum
januari 2019
Druk
1
Aantal pagina's
480 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
680: Geschiedenis algemeen
Categorieën

Auteur
Uitgever
Prometheus

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden