Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Denken is verrukkelijk

Het leven van Tatiana Afanassjewa en Paul Ehrenfest

Taal: Nederlands
1 recensie
Denken is verrukkelijk
Denken is verrukkelijk
Denken is verrukkelijk

Recensie

Aantal recensies: 1

Recensie door: Nico Hylkema

De bijzondere levens van Paul Ehrenfest en Tatiana Afanassjewa

[Recensie] De handtekeningen van de grootten uit de wetenschap stonden op de balk in het huis aan de Leidse Witte Rozenstraat. Niels Bohr, Hendrik Lorentz, Albert Einstein waren er kind aan huis. Maar de namen van Paul Ehrenfest en zijn vrouw en partner Tatiana Afanassjewa waren bijna vergeten. Het was in hun huis waar zovele Nobelprijslaureaten bijeen kwamen.

Wetenschapsjournaliste Margriet van der Heijden heeft met een formidabele biografie gezorgd dat hun namen weer klinken. In Denken is verrukkelijk roept ze een voorbije wereld op, een wereld van onbegrensde wetenschap, van fantasie en kunst. De wereld van het begin van de vorige eeuw toen Einstein zijn relativiteitstheorie ontwierp en Lorentz de ultieme koude wist te bewerkstelligen en supergeleiding aantoonde in zijn laboratorium in Leiden.

Het is nu haast niet meer voor te stellen, maar een heel korte stonde was Leiden het middelpunt van de exacte wetenschap. Dat was niet alleen te danken aan Lorentz. Van der Heijden beschrijft hoe Paul en Tatiana, of Tania het middelpunt vormden van dit exclusieve gezelschap.

De Oostenrijks-Joodse Paul Ehrenfest en de Russische Tatiana Afanassjewa kwamen beiden uit redelijk welgestelde families. Hun liefde voor de natuurwetenschappen bracht hen bij elkaar. Beiden hoogbegaafd en meesters in het begrijpen van de laatste ontwikkelingen in de wetenschap.

Ze konden op gelijke voet discussiëren met Einstein, met Bohr en die andere groten. Op hun manier waren ze geniaal. Tania als wegbereider voor een nieuwe manier van wiskundeonderwijs. Paul als enthousiasmerend docent, die studenten warm wist te maken voor de ontwikkelingen in de theoretische natuurkunde.

Hun weg liep via Peterburg, Wenen, Göttingen uiteindelijk naar Leiden, waar Lorentz Paul als hoogleraar binnenhaalde. De beide wereldburgers werden een lichtpunt in het toch wat provinciale Leiden. Het door Tania ontworpen grote huis aan de Witte Rozenstraat werd een cultureel middelpunt en niet alleen wetenschappers wisten het te vinden, ook kunstenaars kregen er een warm onthaal.

Waar Tania evenwel min of meer stuk liep op het benauwde Nederland van die tijd, waarin de echtgenotes van hoogleraren geacht werden een ondergeschikte rol te vervullen, worstelde Paul met zijn ondergeschikte plaats in de wetenschap van die tijd. Dat hing toch als een donkere schaduw boven hun beider leven. Hoe succesvol dat ogenschijnlijk ook was.

Paul die op gelijke voet stond met zulke grootheden, die vaak als enige echt begreep wat hun werk inhield, slaagde er niet in zelf iets revolutionairs te bedenken en daarmee zijn naam definitief te vestigen. Toch reisde hij op uitnodiging de hele wetenschappelijke wereld af. De grootten wisten dat mensen als Paul en Tania nodig zijn om hun ideeën over het voetlicht te brengen.

Van der Heijden brengt een andere tijd tot leven. Een tijd waarin, zeker voor de wetenschap, amper grenzen bestonden, een tijd waarin het heel gewoon was van Petersburg, naar Göttingen, Zürich, Princeton te verhuizen. Maar ook een tijd waarin die vrijheid alleen was weggelegd voor de beroemde wetenschappers. En een tijd die snel eindigde met de almaar donkerder wereld, waarin de Russische revolutie verwerd tot een gruwelijk dictatuur, waarin later Hitler zijn kansen greep.     

Dat de vaak depressieve Paul die ontwikkelingen uiteindelijk niet kon bolwerken, heeft de herinnering aan de rol die hij heeft gespeeld gekleurd. Zijn zelfmoord in 1933 en de moord op zoon met het syndroom van Down legden een waas over de voorgaande jaren. Van der Heijden heeft die waas opgelicht en laat zien hoe opwindend het huishouden van Paul en Tania was. Hoe rijk aan wetenschap en cultuur het huis aan de Witte Rozenstraat was.

Denken is verrukkelijk is vooral ook zo´n monument doordat het dit echtpaar een plaats geeft in de geschiedenis. Al waren Paul en Tania geen Nobelkandidaten, zoals velen van hun bezoekers, Van der Heijden laat zien, hoe belangrijk zulke wegbereiders voor die grote geesten waren. Dat is op zich al een prestatie.

Deze biografie is het debuut van deeltjesfysicus en wetenschapsjournalist Van der Heijden. En wat een debuut is het. Met haar natuurwetenschappelijke achtergrond en haar vaardigheid in taal, weet ze waar nodig op heldere wijze de theorieën van die Nobelprijslaureaten uit te leggen. Ook voor de niet onderlegden en dat is alleen mogelijk als je de stof zelf helemaal beheerst.

Ze plaatst de geschiedenis van het echtpaar in hun tijd en roept een wereld tot leven, die we zo goed als vergeten zijn. Een wereld die ons veel kan leren. Zeker ook nu de wereld op veel plaatsen zo donker wordt als het Europa van de eerste helft van de vorige eeuw. In die zin is het ook een waarschuwing, al zal het niet zo bedoeld zijn.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Samenvatting

Paul Ehrenfest groeide op in een joods middenstandsgezin in Wenen. Tatiana Afanassjewa kwam uit een welgestelde familie in Petersburg. Hun liefde voor de natuurwetenschappen bracht hen aan het begin van de twintigste eeuw bij elkaar en voerde hen naar Leiden.

Daar bouwde de wervelende Ehrenfest een enorm internationaal netwerk van natuurkundigen op. Afanassjewa werkte – noodgedwongen – vooral thuis tussen de kinderen aan de warmteleer en dacht na over meetkundeonderwijs en hoe je kinderen kunt ‘leren denken’. En terwijl Europa steeds duisterder werd, bloeide het lichte ‘Russische’ huis dat Afanassjewa had ontworpen op tot een oase voor denkers uit de hele wereld. Op de lange gastenlijst op de muur van de logeerkamer staan de namen van zestien Nobelprijswinnaars, onder wie Niels Bohr en natuurlijk Albert Einstein, Ehrenfests beste vriend.

De afgelopen jaren dook Margriet van der Heijden in archieven voor haar verhaal over Ehrenfest en Afanassjewa en over hun microkosmos, die uit elkaar viel toen Hitler in 1933 aan de macht kwam. In Engeland hoorde Einstein, op de vlucht, hoe Ehrenfest zich van het leven had beroofd. Afanassjewa moest verder zonder haar professor die ‘dansend voor het schoolbord’ de natuurkunde betoverend had gemaakt.


Margriet van der Heijden is deeltjesfysicus, opgeleid bij CERN bij Genève en wetenschapsjournalist. Ze schrijft over wis- en natuurkunde voor vooral NRC Handelsblad, schreef non-fictiekinderboeken zoals De wiskundetrompet en geeft les aan Amsterdam University College.


‘Ik neem mijn hoed af voor deze voortreffelijke biografie en dit grootse debuut. Margriet van der Heijden schrijft met een fijngevoeligheid die juist bij deze twee mensen nodig is. Door de fraaie, scenische passages, waarbij de hoofdpersonen veel zelf aan het woord zijn, komen deze veel dichterbij dan bij een meer analytische, afstandelijke beschrijving mogelijk is.’

Frans van Lunteren

Toon meer Toon minder
€ 39,99

Verwachte leverdatum: woensdag 16 juni


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789035141902
Verschijningsdatum
januari 2021
Druk
1
Aantal pagina's
432 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
681: Historische biografieen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
  • Biografie: algemeen
  • Biografie: historisch, politiek en militair
Categorieën

Uitgever
Bert Bakker

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden