Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

De terugkeer

Auteur(s): Esther Gerritsen
Taal: Nederlands
0,25/5
2 recensies
De terugkeer
De terugkeer
De terugkeer

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Annette Wierper

Het verleden op losse schroeven

[Recensie] Kun je de waarheid aanpassen als die je in problemen brengt? Zijn herinneringen manipuleerbaar? Is het verleden eindig? In de nieuwe roman van Esther Gerritsen is het allemaal mogelijk. Gerritsen, kampioen in het blootleggen van gevoelige zenuwen in ogenschijnlijk gewone families, doet het ook dit keer weer. In broodnuchter proza begeleidt zij een gezin naar een ontknoping waarin iedereen verliezer is.

Hoofdrolspelers in dit familiedrama zijn Johanna en haar kinderen Jennie en Max. Een bijrol is weggelegd voor oom Ed, de jongere broer van vader Gerrit, die al twintig jaar dood is. De goeiige vrijgezel Ed doet zijn best; hij wil altijd graag helpen, zo zit hij nu eenmaal in elkaar. Hij vergeet nooit een verjaardag en schiet het gezin te hulp als het even niet meezit. Ed heeft zelfs een vaste slaapplek in huis; in de bijkeuken ligt standaard zijn matras. Ook nu is Ed direct in de auto gestapt toen Johanna hem belde. Johanna, die jaren na de dood van Gerrit eindelijk een nieuwe liefde leek te hebben gevonden in Frans, met wie zij naar Ibiza verkaste, is door Frans teruggebracht. Ze blijkt Alzheimer te hebben en dat was iets te veel voor Frans’ plichtsbesef. “Hier had hij niet voor gekozen.” Gelukkig heeft zoon Max tijdens Johanna’s afwezigheid netjes op haar huis gepast, dus ze kan er zo weer in. Maar eigenlijk staat haar toestand niet toe dat ze daar alleen woont, dus heeft Johanna samen met oom Ed besloten dat ze naar een verpleeghuis gaat. Ze wil de kinderen niet belasten met de zorg voor haar. Max heeft een stabiele relatie met Nora, ze hebben een leuk huis en een lief dochtertje. Jennie, vijf jaar jonger dan Max, heeft net een nieuwe vriend. Johanna vindt dat haar kinderen hun eigen leven moeten kunnen leiden. Tot zover is alles redelijk normaal.

Zelfmoord

Niet normaal was de dood van Gerrit. Na verschillende periodes van diepe depressies en fysiek verval werd hij op een ochtend door Max -dan tien jaar oud – dood gevonden op de bank in de woonkamer. Zelfmoord, concludeerde de schouwarts, er lag een doosje slaappillen naast het lijk. Na de dood van Gerrit was Max nog geruime tijd bij zijn moeder blijven wonen. Hij voelde zich nu eenmaal verantwoordelijk voor haar geluk. Toen hem duidelijk werd dat zijn moeder hem helemaal niet nodig had besloot hij voor zichzelf te kiezen en werk te maken van het meisje dat hij onlangs ontmoette. Ook Nora heeft een dode ouder. Dat schept een band.

Hogere versnelling

Als Jennie zegt dat ze “iets over papa” met haar moeder en haar broer wil bespreken, kantelt het beeld van een redelijk gewoon gezin. Hier gaat Gerritsen in een hogere versnelling en morrelt aan de kleine kantjes van haar personages. Precies zoals we van haar gewend zijn: in ogenschijnlijk eenvoudige dialogen legt ze de spanning tussen haar personages bloot en toont ons haarscherp de rol die zij verkiezen te spelen. Er zijn overduidelijk twee kampen: aan de ene kant staat Jennie, die haar vader vooral kent van foto’s. Dat de herinneringen aan haar vader schaars zijn, verwart haar. Ze heeft wel herinneringen aan die ochtend van zijn dood maar ze was vijf, wat zijn zulke herinneringen waard? Wat is er waar van de verhalen die ze in haar hoofd maakte? Waarom herinnert zij zich haar vader vooral van die ene keer dat hij, languit liggend op de bank, in zijn broek plaste? Jennie is van mening dat het onderzoek naar Gerrits dood te summier was en wil dat het onderzoek opnieuw geopend wordt. Desnoods wil ze hem laten opgraven. Zelfmoord kan ze niet accepteren, ze wil de waarheid. Tegenover haar staan Max, zijn moeder Johanna en oom Ed, die elk hun eigen redenen hebben om het verleden los te laten. Max wil niet terug naar die nacht. Oom Ed vindt dat iemand de schuld moet krijgen. Desnoods is hij die Iemand, dat is nu eenmaal de tragiek van zijn leven. En Johanna maakt dankbaar gebruik van de Alzheimer om iets niet te zeggen.

Detective

In naturalistische dialogen, warrige gedachtestromen en wisselende perspectieven is Gerritsen op haar best en komt het verleden op losse schroeven te staan. In stroperige, stroeve gesprekken draaien de personages om elkaar en de waarheid heen. Zij wisselen ook geregeld van rol: de ene keer zijn zij passief slachtoffer, de andere keer actieve dader of manipulator. Daarmee strooit Gerritsen de lezer, die dacht een roman te lezen maar in een detective blijkt te zijn beland, zand in de ogen.

Het is jammer dat de dode Gerrit het zelfs vanuit het hiernamaals niet kan laten het leven van zijn gezin te domineren. Het is een kunstgreep van de schrijver die niet goed uitpakt. Gerrits’ commentaren voegen weinig toe en het onrealistische karakter ervan doet eerder afbreuk aan de opgebouwde spanning dan dat ze de oorzaak ervan duiden. Ze wekken bovendien irritatie op: terwijl zijn gezinsleden allemaal “wegzakten in het zwarte gat dat hij was” gaat Gerrit, comfortabel dichtbij God, vrijuit. En zo tobben de personages naar de ontknoping toe, waarin alleen Jennie winst behaalt. Zij krijgt wat zij verlangde: de waarheid. Dat die waarheid een totaal andere is dan die van haar broer en moeder maakt van haar alsnog een verliezer.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Alek Dabrowski
5/5

Dood zijn is zoveel beter dan dood willen zijn

[Recensie] Er zijn schrijvers die in de loop van hun schrijfcarrière nooit meer hun debuut overtreffen of waarover bij ieder nieuw boek wordt gezegd dat zijn of haar eerdere werk toch eigenlijk beter was. Bij Esther Gerritsen is haast het omgekeerde het geval. Ieder nieuw boek is beter dan het voorgaande. De terugkeer is nu al een hoogtepunt uit haar oeuvre. Ik zal proberen duidelijk te maken waarom ik dat vind; maar eerst het verhaal.

“Op een hete zomerdag, eenentwintig jaar geleden, kroop de vader van Max, drieënzestig jaar oud, in zijn onderbroek naar de koelkast.” Zo luidt de eerste zin van deze roman. In dit korte openingshoofdstuk is Max negen jaar oud. Zijn zusje Jennie is een paar jaar jonger. Hun vader Gerrit is zwaar depressief. Hij ligt hele dagen op de bank en is alleen met de grootste inspanning in staat zich bijvoorbeeld naar de koelkast te verplaatsen. Johanna, de moeder, verdraagt de depressie van haar man nauwelijks.

Het volgende hoofdstuk speelt eenentwintig jaar later. Vanaf hier verloopt het verhaal chronologisch. Gerrit heeft zelfmoord gepleegd niet lang na de scène met de koelkast. Johanna woont een groot deel van het jaar op Ibiza met haar nieuwe vriend. Jennie is verhuisd naar Groningen. Max is in de buurt blijven wonen. Hij is getrouwd en heeft één kind. Gebeurtenissen uit het verleden spelen op wanneer Johanna voorgoed terugkeert in haar huis en Alzheimer blijkt te hebben. Haar vriend laat haar vallen. Voor Jennie is dit aanleiding om haar al lang sluimerende twijfel over de zelfmoord van haar vader uit te spreken. Zij wil een onderzoek.

In de verwikkelingen die volgen weet Gerritsen een bijzondere spanning op te bouwen. Is de twijfel van Jennie terecht of is het weer een uiting van haar vaak hysterische gedrag? Je leert de broer en zus goed kennen door hun manier van reageren op elkaar. Max is erg in zichzelf gekeerd. Hij houdt van eenvoud en duidelijkheid. Wanneer het emotioneel te heet onder zijn voeten wordt zwijgt hij of loopt hij gewoon weg. Jennie is behoorlijk eigenwijs en was als kind vaak driftig. De broer en zus zijn net als de overige karakters in het boek een beetje nare, maar wel levensechte mensen. Net als in veel werk van Gerritsen nodigen de personages niet uit tot identificeren. 

Het zijn wel complexe personages. Max lijkt wat eendimensionaal autistisch, maar bijvoorbeeld de manier waarop hij zijn gevoelens probeert af te stompen door tegen zijn zin in hele akelige films te bekijken, zegt veel over zijn karakter. Hij is niet gevoelloos, maar zoekt juist een manier om gevoelloos te worden. Zo zitten er heel veel scènes in het boek waar Jennie en Max net even ander gedrag laten zien dan je zou verwachten. Het kundige van Gerritsen is dat zij de lezer een ogenschijnlijk eenvoudig personage toont, maar dat je gestaag beseft dat er veel meer in zo’n personage zit. Daarbij komt dat Gerritsen zelden moeilijke woorden gebruikt of aan het psychologiseren slaat wanneer zij een emotioneel ingewikkelde situatie beschrijft. Dit is schrijven ver voorbij de trucjes. Hetzelfde geldt voor de perspectieven die zij hanteert. De overgangen van het ene perspectief naar het andere verlopen heel vloeiend en ogenschijnlijk simpel. Niet alleen schrijft zij vanuit de moeder en vanuit de twee kinderen, ook de dode vader is een karakter dat vanuit een hiernamaals dingen waarneemt en commentaar levert. “Zijn dierbaren lijken op elkaar. Alle drie proberen ze oprecht niet te liegen. Als de waarheid hen in problemen brengt moeten ze die aanpassen. Alles wat ze zeggen moeten ze zelf geloven.” 

Een volgend sterk punt in De terugkeer is de manier waarop Gerritsen de lezer in een situatie laat vallen. Er zijn moderne schrijvers die, om de lezer in spanning te houden, een verhaal omstandig beginnen met het beschrijven van allerlei details. Pas na een paar pagina’s weet je wie er denkt of spreekt en waar het verhaal zich afspeelt. Gerritsen doet het omgekeerde. In veel van de korte hoofdstukken laat zij in een van de eerste zinnen al weten wat er aan de hand is. Iemand is bijvoorbeeld abrupt vertrokken. Of zij noemt direct wat er op een dag belangrijk is. Deze directheid levert geen verlies aan spanning op. Mooi is dat zij hier ook net het omgekeerde doet van wat je tijdens schrijfopleidingen vaak leert: de lezer langzaam in een verhaal trekken. Gerritsen zegt juist meteen waar het op staat. Het boek krijgt daarmee een enorme vaart. Het viel niet mee het af en toe opzij te moeten leggen.

Ik vertel niet te veel over de verwikkelingen die na de twijfel van de zus ontstaan. Max hoort de vragen van zijn zus liever niet. Een oom die zich nu over Johanna ontfermd is voor iedereen behulpzaam, maar maakt zich in de ogen van Jennie ook verdacht. Het blijft tot het einde toe spannend. Na het uitlezen van het boek las ik de eerste hoofdstukken nog eens na en vond daar al kleine aanwijzingen voor de ontknoping. Maar De terugkeer alleen een spannend boek noemen, daar doe ik het zeer tekort mee. Ik vergeet bijna te vermelden dat het ook humoristische passages bevat. Ik moest althans vaak grinniken om het wat onderkoelde sarcasme van Gerritsen. “Het gemak waarmee Max en Nora elkaar hadden gevonden en de snelheid waarmee ze een gezin waren geworden, weerspraken elke realistische verwachting. Het had tot gevolg dat ze beiden ontsnapt dachten te zijn aan de stugheid van het bestaan.” Je voelt in deze twee zinnen al het drama waarin zij verzeild zullen raken.

Wanneer de moeder in een verzorgingshuis terecht komt en uit het raam kijkt, zegt zij dat je ver kunt kijken hier. “Max denkt  dat als je ergens niet ver kunt kijken, het hier is, het einde is dagelijks in zicht.” Zo staan er veel zinnen in dit boek waarmee Gerritsen kort en krachtig een situatie beschrijft. Johanna heeft besef van haar beginnende dementie. “Johanna krijgt het warm, beseft dat zij iets verkeerd heeft gedaan, maar weet niet wat. Ze heeft een vage notie van een schemeruur waarin ze met iets rondliep en het niet kwijt kon. Als een droom waarin je niet vooruitkomt, maar dan één waarin je je handen vol hebt en niet weet waar het te laten.”

De thematiek van De terugkeer lijkt zwaar – de dood, herinneringen, dementie, vergankelijkheid – maar dat valt tijdens het lezen nogal mee. Door de spanning, de krachtige stijl en de hier en daar sarcastische humor is het in alle opzichte een gelaagde roman. Zelfs een dode laten meespelen vanuit het hiernamaals, iets wat ik bij voorbaat misschien wat kinderachtig zou vinden, pakt verrassend goed uit. Gerrit blikt terug op zijn leven en concludeert. “Dood zijn is zoveel beter dan dood willen zijn.” 

Eerder verschenen op Uitgelezen boeken

Samenvatting

Vijf jaar oud was Jennie toen haar vader de hand aan zichzelf zou hebben geslagen. Nu alweer twintig jaar geleden. Zij heeft nooit in die zelfgekozen dood willen geloven. Haar broer Max, die destijds tien was, praat niet graag over vroeger. Maar Jennie kan het verleden niet laten rusten.


Hun vader kijkt vanuit het hiernamaals toe op het leven van zijn dierbaren. Hij heeft de antwoorden op Jennies vragen, maar niemand hoort de doden. En als bij moeder alzheimer wordt geconstateerd, beseft Jennie dat ook zij straks geen antwoorden meer kan geven. Het wordt tijd om de feiten op te graven.

Toon meer Toon minder
€ 22,50

Verwachte leverdatum: vrijdag 07 mei


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789044542523
Verschijningsdatum
oktober 2020
Druk
1
Aantal pagina's
256 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
301: Literaire roman, novelle
Thema's
  • Fictie
  • Fictie: algemeen en literair
Categorieën

Uitgever
De Geus

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden