Het isgelijkteken

Auteur(s): Robbert Dijkgraaf
Taal: Nederlands
2 recensies
Het isgelijkteken
Het isgelijkteken
Het isgelijkteken

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Erwin Boutsma

Feiten en inzichten aan elkaar geknoopt

In Het Isgelijkteken toont Robbert Dijkgraaf zijn brede interesse en zijn onderzoekende geest.

[Recensie] Robbert Dijkgraaf maakt onderdeel uit van een select groepje ‘knuffelwetenschappers’ in Nederland: wetenschappers die ontdekt zijn door de media, omdat ze een sympathieke uitstraling hebben, goed kunnen uitleggen en boeiend kunnen vertellen over zaken die buiten het verstandelijke bereik van de gemiddelde Nederlander liggen.

Dijkgraaf vinkt alles in dat rijtje aan en is tussendoor ook briljant in zijn vak als mathematisch fysicus, dat hij uitoefent als directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton (VS), waar hij met ingewikkelde wiskunde trekt aan de snaartjes van het Standaardmodel van deeltjes.

Tussen zijn mediaoptredens en wetenschappelijke werk vindt Dijkgraaf ook nog tijd om af en toe een boek te produceren. Toegegeven, zijn derde en laatste boek Het Isgelijkteken is een verzameling van eerder verschenen columns (in NRC), essays (waaronder het prikkelende, 33 pagina’s omvattende The World of Tomorrow, een bespiegeling op de toekomst) en lezingen, maar de 299 pagina’s komen nergens over als een haastig gebundelde schnabbel. In tegendeel: in Het Isgelijkteken toont Dijk­graaf aan dat zijn interesses en overpeinzingen verder reiken dan de fysica en zijn stokpaardje, het maatschappelijk nut van fundamentele wetenschap.

Metafoor

De kunsten mogen zich in Dijkgraafs aandacht verheugen, maar ook de paus, Google, een parade van kleurrijke wetenschappers, en open access. Daarover schrijft Dijkgraaf eerst enigszins voorspelbaar: “De wetenschap kan geen publieke steun verwachten als de vruchten van onderzoek ook niet publiekelijk zichtbaar worden gemaakt.” In een andere column over hetzelfde explosieve onderwerp zoekt hij meer de grens op.

De vermakelijke metafoor die hij gebruikt gaat over winkelen in een supermarkt, waarbij de klant zelf alles moet produceren en gedwongen wordt het complete supermarktassortiment af te nemen, inclusief toekomstige nieuwe producten. Tegen een niet-onderhandelbare prijs en met een langdurig contract. Winke­len bij de concurrent kan niet; er is maar één supermarktketen. Ziedaar de kern van het open acces-debat, waarbij Dijkgraaf signaleert dat er in de zich verhardende discussie weinig ruimte meer is voor broodnodige subtiliteiten en maatwerk.

Dijkgraaf is een moderne homo universalis

Het Isgelijkteken is een soms bijna filosofisch werk van een moderne homo universalis. Iemand die zich verwondert, zichzelf vragen stelt, en zich een genuanceerde mening vormt over vrijwel alles om zich heen. Een verfrissend beschaafd boek in een wereld waarin we elkaar steeds vaker lijken te overschreeuwen, en steeds minder nadenken en naar elkaar luisteren.

En hoe hij op die titel kwam? Het is zijn favoriete wiskundige symbool, omdat “de mens onze wereld van feiten en inzichten aan elkaar knoopt met isgelijktekens” en vanwege zijn “bescheiden, dienende, maar cruciale rol”. Kortom, een beetje zoals een goede wetenschapspopularisator in een moderne kennismaatschappij.

Eerder verschenen in C2W

Recensie door: Vera Weterings

Verbeelding is belangrijker dan kennis

“Je kunt er altijd meer van gebruiken. Het geeft geen afval, is slijtvast en neemt zelfs toe in het gebruik. Je kunt het gewoon in je hoofd opslaan en je blijft er lichamelijk én geestelijk gezond van.” – p. 169

[Recensie] Het lijkt een raadsel, maar het is de omschrijving van kennis volgens Dijkgraaf. Kennis die niet alleen in de wetenschap een rol speelt, maar onlosmakelijk is verbonden met de zaken van alledag. In zijn bundeling essays Het isgelijkteken weet Dijkgraaf de meest diverse onderwerpen aan elkaar te verbinden; van de paus en de oerknal tot de octopus en de robot en van Einstein en een rekenfout tot Google en de PTT. Hoewel elk essays telkens weer een ander onderwerp aansnijdt, is de rode draad in het boek dat de nieuwste wetenschappelijke inzichten een grote relevantie hebben voor de alledaagse werkelijkheid van een ieder. De essays in het boek zijn voor een groot deel eerder verschenen als column in het NRC Handelsblad.

“Verbeelding is belangrijker dan kennis. Want kennis is beperkt tot alles wat we nu kennen en begrijpen, terwijl de verbeelding de gehele wereld omvat, en alles wat er ooit zal zijn om te weten en te begrijpen.”

Zo luidt de beroemde uitspraak van Albert Einstein. Ook nu nog is verbeelding de kracht die succesvolle wetenschappers op alle vakgebieden voortdrijft. Juist in dit moderne tijdperk is vooruitgang niet alleen afhankelijk van technische expertise, maar ook van ongebreidelde nieuwsgierigheid en de grote voordelen van de reis stroomopwaarts, tegen de stroom van praktische overwegingen in.

“De wereld en de wetenschap zijn als een grote bouwdoos vol feiten, inzichten en begrippen. Het is de menselijke verbeelding die al die stukjes aan elkaar past en er een geheel van maakt. Met isgelijktekens.” – p. 6

Het huidige onderzoeksklimaat vormt volgens universiteitshoogleraar mathematische fysica Robbert Dijkgraaf echter een obstakel voor deze aanpak door dubieuze metrieken en beleidsregels. In de wetenschap neemt de druk om ‘nuttig’ te zijn toe. Wetenschap dient de maatschappij te dienen en daarom efficiënter ingericht te worden met een duidelijk van tevoren geformuleerde vraag in plaats van een stip aan de horizon. Het is juist ook vanwege die negatieve tendens dat het favoriete wiskundige teken van Dijkgraaf het isgelijkteken is. Het teken staat immers voor één formule waarmee twee verschillende werelden worden verbonden. In de natuurkunde maakt het isgelijkteken de verrassendste inzichten mogelijk. In Einsteins bekende formule E = mc2  verschijnen energie en massa samen en werkt het isgelijkteken als een wisselkoers. Het laat zien hoe energie in massa kan worden omgezet en vice versa. Zo verbindt het isgelijkteken altijd verschillende werelden en maakt het mogelijk om ideeën vrij van de ene kant naar de andere kant te laten stromen. Op vergelijkbare wijze brengen deze essays onderwerpen bij elkaar die op het eerste gezicht misschien niet bij elkaar horen. En toch staan ze samen in dit boek.

Aan de hand van verschillende voorbeelden laat Dijkgraaf zien hoe verrassende wetenschappelijke onderzoeken juist nuttig kunnen zijn. Zo geeft hij een voorbeeld van burgeronderzoek bij een fraude zaak tegen Britse parlementsleden. Juist in dit geval werkte burgeronderzoek verrassend goed omdat iedereen vóór of, nog beter, tegen een specifiek lokaal parlementslid gestemd heeft en dus een bijzondere reden heeft om juist deze bonnetjes onder de loep te nemen. De grote hooiberg was hiermee een overzichtelijk veld van aangeharkte volkstuintjes geworden. In de wetenschap geldt hetzelfde. Vooral vakgebieden met een grote diversiteit lenen zich voor burgeronderzoek. Juist de uitzondering op de regel is hier interessant en kan het begin van een nieuw verhaal zijn. daarbij is er geen betere spiegel om te reflecteren dan de speurende ogen van het grote publiek. Dit soort verrassende inzichten deelt Dijkgraaf in zijn essays op een dusdanig meeslepende wijze dat je het boek maar met moeite kan wegleggen. Het leest als een page turner.

Eerder verschenen op Hereditas Nexus

Samenvatting

Het favoriete wiskundige symbool van Robbert Dijkgraaf is het isgelijkteken. Dit bescheiden teken bezit een enorme kracht omdat het in één formule twee verschillende werelden weet te verbinden. Zo kunnen ideeën vrij van de ene kant naar de andere kant stromen. Op dezelfde wijze brengen deze essays de meest verrassende onderwerpen bij elkaar: de paus en de oerknal, de octopus en de robot, Einstein en een rekenfout, Google en de PTT, kunst en wetenschap. Dijkgraaf laat zien hoe de nieuwste inzichten van de wetenschap relevant zijn voor de alledaagse werkelijkheid van ons allemaal. Als onderzoek door iets wordt gedreven dan is het verbeelding en nieuwsgierigheid, en dat geldt evenzeer voor Het isgelijkteken.

Robbert Dijkgraaf is universiteitshoogleraar mathematische fysica aan de Universiteit van Amsterdam en was president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Tegenwoordig is hij directeur van het befaamde Institute for Advanced Study in Princeton. In 2008 verscheen zijn Blikwisselingen (elf drukken), in 2012 Het nut van nutteloos onderzoek (zeven drukken).

Over Blikwisselingen:

‘Dat hier een man staat met een onwrikbaar vertrouwen in de weg van het menselijk verstand, is volstrekt duidelijk. Hij komt er zelf geregeld, op die weg, en weet hoe heerlijk het is. Zijn lezers nu ook.’ - de Volkskrant

Over Het nut van nutteloos onderzoek:

‘Behalve een wetenschapper in hart en nieren ook een begenadigd schrijver. Hij legt verrassende verbanden en is een meester in verhelderende metaforen.’ – De Standaard

Toon meer Toon minder
€ 19,99

Verwachte leverdatum: zaterdag 07 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789044640922
Verschijningsdatum
februari 2019
Druk
Onbekend
Aantal pagina's
304 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Categorieën

Uitgever
Prometheus

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden