Mens/onmens

Auteur(s): Bas Heijne
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Mens/onmens
Mens/onmens
Mens/onmens

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Marjan Slob
4/5

Essayist betreedt ideologisch slagveld

[Recensie] Te midden van vele aangedane Fransen zag essayist Bas Heijne de Notre-Dame branden. Even waren de toeschouwers verenigd in hun verdriet, maar mét het bluswater vloeide ook de saamhorigheid weg. De brand kon gewoon geen kwestie zijn van pech, zoals de autoriteiten beweerden. Wat was het ‘ware’ verhaal?  En van wie is de Notre-Dame eigenlijk? Van alle Fransen, van de ‘echte’ Fransen, of toch vooral van die rijke families die tegen elkaar opboden om de kathedraal (belastingvrij) te mogen restaureren? 

Posteer Heijne tegenover een concrete brand en hij herkent daarin de obsessies die het hedendaagse debat kleuren en sturen. In dit beknopte essay geeft hij daar grote woorden aan: wij zijn in verwarring over de status van waarheid en identiteit, wij lijden onder de liberale leegte, wij weten niet meer hoe we samen moeten leven. Dit ‘ideologisch slagveld’ betreedt hij vervolgens in kenmerkende frontale stijl. Hij kijkt het probleem recht in de ogen, stelt zijn diagnose, en zet die hier kracht bij met inzichten van talloze vooraanstaande Europese denkers die hij eerder voor NRC interviewde. Dat maakt wat Heijne schrijft oh zo belangwekkend, en zijn formuleringen zijn vaak helder en raak. De prijs is wel dat speelse, verrassende manoeuvres uitblijven.     

In het eerste deel van zijn essay buigt Heijne zich over de crisis rond waarheid. Die is niet te bezweren door mensen te bewegen tot meer kritische zin, stelt hij terecht. Anti-vaxxers en boze boeren vinden zichzelf juist al heel kritisch. Hun wantrouwen tegenover de zittende macht gaat zelfs zo ver dat ze de bevindingen van kennisprofessionals in twijfel trekken. En dat is weer koren op de molen voor populisten, omdat die zien hoe het gezag erdoor wordt ondermijnd. Dat daarmee ook een waarheidsethos verloren gaat, interesseert populisten minder.

Al die boze kritische zin brengt het gezag in een lastig parket. Emoties ‘ongeldig verklaren’ of smoren onder een deken van feiten is volgens Heijne niet de oplossing. Beleving is belangrijk, dat hebben populisten goed gezien. Maar je moet beleving ook weer niet heilig verklaren, want dan blijven mensen zich richten op hun eigen ervaring – die dan voor je het weet hun ‘identiteit’ wordt. Juist het zoeken naar waarheid kan mensen uit het onmiddellijke bereik van hun eigen emoties en belevingen trekken. Dat maakt waarheid ook voor de politiek zo’n belangrijk begrip. Waar mensen niet langer bereid zijn om anders naar de wereld te gaan kijken dan ze uit zichzelf al doen, valt de samenleving uit elkaar. 

Het liberalisme (het tweede grote thema van dit essay) erkent van meet af aan dat zienswijzen, waarden en belangen blijvend kunnen botsen. Mensen zullen het nooit definitief eens worden over wie bij ‘ons’ hoort en wat ‘wij’ vinden deugen. Dat is misschien niet zo knus, maar dat is ook precies wat onze samenleving doet verschillen van autoritaire samenlevingen. De ‘groeiende afkeer van het liberalisme’ vindt Heijne dan ook slecht nieuws – en tegelijk niet vreemd, omdat liberalisme hier is ‘verzand in zuiver pragmatische haalbaarheidspolitiek’. Onze liberale premier zet zich niet zozeer in voor een meerstemmig waardedebat, maar schaft liever ‘parmantig’ visie af. Een politicus die geen visie op de toekomst wil ontwikkelen, kan verwachten dat mensen hun anker gaan zoeken in een vermeende ‘oergemeenschap’, sneert Heijne.

Het derde deel, over ‘broederschap’, is wat tastender en minder zeker van toon. Hier belicht Heijne de vraag hoe al die verschillende mensen nu eigenlijk met elkaar kunnen samenleven. Heijne spoort ons geloof ik aan om – Jezus indachtig – contact te zoeken met mensen waar we (nog) niet veel mee delen en die we (nog) niet begrijpen. En om erop te vertrouwen dat dit contact waardevol zal blijken te zijn. 

Eerder verschenen in De Volkskrant

Recensie door: Nico Voskamp
4/5

Goede keuzes maken is nog niet zo simpel

[Recensie] Een boek van bescheiden omvang, dat is Mens/onmens, maar de hoge intellectuele dichtheid van de tekst doet die omvang snel vergeten. Formaat doet er niet toe: zoals bij de meeste goede boeken gaat het hier om de inhoud. Heijne, huisfilosoof van verschillende dag- en weekperiodieken, scherpt in dit essay zijn geest aan de menselijke aard. Zoals bekend is die gevarieerd en in sommige gevallen ongrijpbaar, maar die wetenschap schrikt Heijne niet af. In dit essay beziet hij in gewone mensentaal onze hedendaagse obsessies met waarheid en identiteit.

Om te beginnen: Heijne’s betoog is soepel geschreven. Dat lijkt makkelijk, maar zoals Hemingway al stelde: “easy reading is hard writing”. Respect daarom voor een tekst met aansprekende, actuele voorbeelden en sprekende vergelijkingen, die prettig leest, ook als de filosofische diepte wordt opgezocht. De geïnteresseerde leek zal op sommige punten wat moeite moeten doen om zijn betoog te doorgronden, maar persisteren is hier zeker de moeite waard.

In het eerste van de drie delen waarin de tekst is opgedeeld, voert hij een vers in het collectieve geheugen liggend incident op: de brand van de Notre-Dame. Bij die brand in april 2019 is hij zelf, wonend in Parijs, aanwezig en kan de reacties van de andere Fransen peilen. Dit soort uit het leven gegrepen voorbeelden houden de tekst aantrekkelijk, nodigen uit om door te lezen en leggen dieper spittende onderwerpen beter uit.

Later, via sociale media, wordt de brandweer als laks en onbekwaam neergezet. Of toch niet, melden diezelfde media weer later. Zo wisselt de opinie bijna per dag van mening, nieuwe theorieën over de restauratie komen naar boven, voor elk wat wils, en je zult als onschuldige burger je keuze moeten maken wat je wilt geloven, elk moment van elke dag. Dat is het hedendaagse dilemma. Met alle informatie die op je afkomt, trollenlegers, fakenews, politieke propaganda, twittererupties, hoe maak je die keus? Wat is waar? En wat geloof je?

Een citaat van de baas van de Russische propagandazender Russia Today over een haatbanaan laat zien hoe cynisch de waarheid kan zijn:

“’Er is altijd een Russische invalshoek. Neem een banaan. Voor de een is het voedsel. Voor de ander is het een wapen. Voor een racist is het iets waar je een zwarte mee kunt pesten.’” …

Waarop Heijne betoogt:

“Wát de banaan betekent, is afhankelijk van de situatie waarin die banaan ‘beleefd’ wordt – als lekkernij, als iets gezonds uit de Schijf van Vijf, als racistisch symbool. Wanneer je die laatste betekenis kwalijk en kwetsend vindt en ertegen in wil gaan, heeft het geen enkele zin met de biologische feiten over die banaan aan te komen…

Anders gezegd, de ‘objectieve’ banaan staat niet tegenover de ‘subjectieve’ banaan. De ‘objectieve’, feitelijke beschrijving van de banaan bevindt zich in een ander domein, zonder raakvlak met de denigrerende, kwetsende betekenis van de banaan. Het is op geen enkele manier een afdoende weerlegging van het bestaan van de haatbanaan.”

Met deze vaststellingen kan hij in het tweede deel dieper ingaan op de (politieke) krachten die heersen, het oprukkende populisme, de haat tegen de elite en de aantrekkingskracht van het horen bij een groep. Welke groep dan ook.

In het derde deel komen de idealen van de aloude Verlichting aan bod. Zijn ze nog aard- en nagelvast? Welke waarde hebben de neo-linksen tegenwoordig, of de oud-rechtse rakkers? Wat betekent de Trumpiaanse olifantindeporceleinkast-politiek voor de VS? En het oprukkende nationaal populisme voor de wereld? Heijne laat er met indrukwekkende eruditie zijn licht over schijnen. Als besluit filosofeert hij over het mensbeeld in deze tijd, en geeft zijn eigen overtuigingen ter overdenking. Een waarde(n)vol essay.  

Eerder verschenen op Hebban en Nico’s recensies

Samenvatting

Wat is waar - wat de feiten je vertellen of wat je wilt geloven?

Wie ben je - een vrij individu, of zoek je houvast in de groep tegen de rest?

Steeds beter weten we hoe de mens in elkaar steekt. We weten waarom we geneigd zijn in hokjes te denken, waarom we liever verbroederen met mensen die op ons lijken dan met vreemden. En ook hoe gemakkelijk mensen gemanipuleerd kunnen worden, via sociale media en door politici.

In Mens/Onmens onderzoekt gelauwerd essayist en columnist Bas Heijne de twee grote obsessies van onze tijd: waarheid en identiteit. In een heldere stijl stelt hij de vragen waar het om gaat: hoe kunnen we solidair zijn in een wereld die steeds meer versplinterd is, waarin iedereen op zoek is naar iets groters en het algemeen belang het zo vaak aflegt tegen het eigenbelang?

Mens/Onmens is een scherp, persoonlijk essay over hoe je mens kunt zijn in een gepolariseerde wereld.

Bas Heijne (1960) is de auteur van essays als Onredelijkheid (2007), Moeten wij van elkaar houden (2011) en Onbehagen (2016). Hij is vast verbonden aan NRC Handelsblad. In 2017 kreeg hij de P.C. Hooft-prijs voor zijn gehele oeuvre.

‘Bas Heijne is een schrijver met een bijzondere positie als columnist en essayist, die over een enorme verscheidenheid aan actuele onderwerpen en kwesties schrijft. Zijn werk geeft een vernieuwende impuls aan wat literatuur in maatschappelijke zin betekenen kan. (…) Vooral de vorm waarin hij dat doet is bijzonder: hij schrijft als een denker én denkt als een lezer.’

Uit het juryrapport van de P.C. Hooft-prijs

‘Heijne analyseert de moderne, aan alle kanten in trilling gebrachte wereld als geen ander.’

Vrij Nederland

‘Ogenschijnlijk losjes denkend, zonder een al te zichtbare rode draad aan te brengen, komt Heijne tot belangrijke inzichten.’

de Volkskrant

‘Een schitterend essay!’

Adriaan van Dis over Onbehagen.

Toon meer Toon minder
€ 19,99

Verwachte leverdatum: woensdag 08 juli


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789044641479
Verschijningsdatum
januari 2020
Druk
1
Aantal pagina's
128 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
  • Literaire essays
Categorieën

Auteur
Uitgever
Prometheus

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden