Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Jeugdherinneringen

Auteur(s): Lev Tolstoj
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Jeugdherinneringen
Jeugdherinneringen
Jeugdherinneringen

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Gaëtan Regniers
4/5

Pseudomemoires van een beloftevolle debutant

[Recensie] Het doodmeppen van een vlieg, banaler kan de openingspassage van een wereldoeuvre nauwelijks zijn. In de openingsscène van Lev Tolstojs Jeugdherinneringen gaat de huisonderwijzer van de jonge Nikolaj Irtenjev de vliegen te lijf die boven het hoofd van zijn slapende pupil zwermen. In de ruim 450 pagina’s die volgen groeit de lezer samen op met de tienjarige Nikolaj, een knaap van adellijke komaf en zeer ontvankelijk voor alles wat er in zichzelf en de wereld rondom hem omgaat.

Het boek – eigenlijk een trilogie – waarvan het eerste deel Kindertijd verscheen in 1852, gevolgd door Jongelingsjaren (1854) en Studentenjaren (1857) is door Prometheus uitgegeven in een vertaling van Arthur Langeveld, die eerder zijn sporen verdiende als vertaler van onder andere Gogol en Dostojevski.

Wat dit boek ook na ruim anderhalve eeuw nog erg lezenswaardig maakt is het bijzondere opmerkingsvermogen van Tolstoj, die heel nauwgezet beschrijft hoe het hoofdpersonage zijn kinder-, jeugd- en adolescentietijd beleeft, inclusief alle groeipijnen die dit met zich meebrengt. De innerlijke wereld van Nikolaj ontvouwt zich heel gedetailleerd, in vaak langgerekte passages van monologue intérieur. Het leven spaart de jonge Nikolaj niet. Al op jonge leeftijd verliest hij z’n moeder, wat uiteraard een diepe indruk maakt. Wat Tolstoj van middelmatige schrijvers onderscheidt is dat hij sentimentaliteit uit de weg gaat en een broertje dood heeft aan schijnheiligheid. “Het beviel me helemaal niet dat iedereen die ons zag, begon te huilen, terwijl zij daarvoor volkomen rustig waren”, laat hij het hoofdpersonage vaststellen (p. 122).

In het tweede en derde deel van de trilogie gaat heel wat aandacht naar de opleiding van Nikolaj en een van de meest fascinerende passages is het ingangsexamen aan de universiteit waar professoren de kennis van de aspirant-studenten in het publiek toetsen, maar Jeugdherinneringen is net zo goed een coming of age-roman. “Maar geen van de veranderingen die zich in mijn kijk op de dingen voltrokken, was voor mijzelf zo ingrijpend als die waardoor ik in een van onze dienstmeisjes niet langer een bediende van het vrouwelijk geslacht zag, maar een vrouw van wie tot op een zekere hoogte mijn rust en geluk konden afhangen”, merkt Nikolaj bij zichzelf op (p. 167).

Amper 23 jaar was Tolstoj toen hij het eerste deel van de trilogie publiceerde (hij verschuilde zich weliswaar achter zijn initialen L.N.T.). Het talent van de auteur die zich met Oorlog en vrede en Anna Karenina een plaats zou veroveren in de literaire canon van de wereldliteratuur was onmiskenbaar aanwezig. De kritiek ontving de roman welwillend en literair Rusland omarmde de auteur. De jeugdtrilogie werd al in 1862 opgepikt in het buitenland, al zou het duren tot 1887 vooraleer Nederlandstaligen het boek in hun moedertaal konden lezen. Tolstojs debuutroman werd later ook opgenomen in de ‘Russische Bibliotheek’ van de Amsterdamse uitgeverij Van Oorschot, de referentie voor Russische literatuur in ons taalgebied. In 2015 verscheen bij Van Oorschot een hervertaling van het Verzameld Werk van Tolstoj, maar in het boekdeel met de vroege werken van Tolstoj ontbreekt de jeugdtrilogie helaas. Dat uitgeverij Prometheus de Jeugdherinneringen nu uitgeeft verdient dan ook veel waardering.

De vertaling van Arthur Langeveld is voortreffelijk en hij weet het Russisch van Tolstoj, die niet steeds de meest heldere schrijver was, om te zetten in een vloeiend Nederlands. In enkele passages leunt de vertaling weliswaar te dicht aan bij de constructie in het Russisch, zoals in deze zin: “Een paar hazewindhonden – sommige lagen zwaar hijgend in de zon en andere stonden in de schaduw onder de kales en het rijtuig en likten het vet van de assen.” Het eerste deel van de zin mist een werkwoord (waar dit in het Russisch inderdaad afwezig is) en ook het gebruik van een koppelteken is typisch Russisch, maar voelt in een Nederlandse zin onwennig aan. 

Op de cover van het boek zien we de oudere Tolstoj gebogen over zijn schrijftafel. In combinatie met de ongelukkige titel Jeugdherinneringen wekt dit de indruk dat het gaat om een autobiografie, geschreven door de auteur in zijn nadagen, maar dat is een misvatting die erg hardnekkig is. Bij de publicatie van Kindertijd in 1852 sprong Tolstoj van woede uit zijn adellijke vel. De redacteur van het tijdschrift waarin het verscheen was zo onachtzaam geweest om het stuk ‘Geschiedenis van mijn jeugd’ mee te geven. “Het is niet de geschiedenis van mijn jeugd”, reageerde hij ontzet. Niettegenstaande die categorieke ontkenning was de autobiografische lezing van de trilogie moeilijk de wereld uit te helpen. Vandaag beschouwen literatuurwetenschappers het als een semiautobiografisch werk omdat er naast de vele gelijkenissen (ook Tolstoj verloor bijvoorbeeld zijn moeder op jonge leeftijd) ook heel wat fictieve elementen zijn. Ook veel vertalingen laten zich betrappen op een sterk autobiografische lezing van het werk, en het is commercieel gezien wellicht niet onverstandig van Prometheus om het op haar beurt ook als Jeugdherinneringen in de markt te zetten, al doet het de werkelijkheid en het literaire talent van de jonge Tolstoj enigszins geweld aan.

In zekere zin is de lezing als autobiografie een compliment. Het is immers het beste bewijs dat van de herkenbaarheid van Nikolajs opgroeien. Door het gebruik van korte hoofdstukken die vaak doen denken aan dagboekfragmenten en met behulp van een verteller die terugblikt op zijn eigen kindertijd en stilstaat bij de ‘temps perdu’ suggereert Tolstoj overigens zelf dat het om memoires gaat. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de volgende zin: “Zullen die frisheid, zorgeloosheid, die behoefte aan liefde en die kracht van het geloof uit je kinderjaren ooit nog terugkeren? Welke tijd kan beter zijn dan die waarin de twee mooiste deugden -onbekommerde vrolijkheid en een grenzeloze behoefte aan liefde- de enige prikkels in het leven zijn?” (…) “Heeft het leven werkelijk zulke diepe sporen in mijn hart getrokken dat die tranen en gevoelens voor altijd zijn verdwenen? Resten mij dan werkelijk enkel nog herinneringen?” (p. 71)

Het is bijzonder lovenswaardig dat Jeugdherinneringen opnieuw in het Nederlands verkrijgbaar is. De trilogie zal altijd in de schaduw blijven staan van Anna Karenina en Oorlog en vrede, maar het boek heeft troeven die het epische werk van Tolstoj niet kan claimen. In Jeugdherinneringen geen gedoe met honderden personages die dan nog eens ingewikkelde namen dragen (599 personages bevolken bijvoorbeeld Oorlog en vrede). Door de bijzonder korte hoofdstukken is Jeugdherinneringen op maat van wie de tijd ontbeert om elke dag meer dan enkele hoofdstukjes te lezen. Voor wie zich al waagde aan de mateloze dikke romans van Tolstoj is Jeugdherinneringen een ontdekking van het ontluikend talent dat de wereldliteratuur enkele klassiekers zou opleveren.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub Van Alles

Recensie door: Jan Koster
4/5

Levendige beschrijving van de jeugdjaren van Tolstoj

[Recensie] Als je dan toch met een groot schrijver als Lev Tolstoj moet kennismaken waarom zou je dan niet bij het begin beginnen? Kinderjaren was zijn debuut in 1852, aanvankelijk gepubliceerd onder pseudoniem. Het is het eerste deel van wat zou uitgroeien tot een ‘trilogie’ die onder de titel Jeugdherinneringen is uitgebracht. De andere twee delen zijn Jongensjaren en Studentenjaren. Overigens was het aanvankelijk de bedoeling dat het een vierluik zou worden, aldus vertaler Arthur Langeveld in zijn uitgebreide nawoord, om alle stadia van de jeugd te beschrijven. Van een vierde deel is het niet gekomen en daar valt wel wat voor te zeggen, omdat de hoofdpersoon, Nikolenka Irtenjev, aan het einde al min of meer volwassen is. In jaren welteverstaan.

Zes jaar in zeven dagen

Over de titel is nog wat gedoe geweest. In eerste instantie is het gepubliceerd als Geschiedenis van mijn kinderjaren. Tolstoj was verontwaardigd hierover. Kinderjaren betreft niet alleen zijn eigen herinneringen en ervaringen, het is vermengd met familieverhalen en verzinsels. Hij wilde het algemener maken, niet overwegend persoonlijk.

Jeugdherinneringen omvat een periode van zes jaar. Het is niet dat je de hoofdpersoon gedurende al die jaren volgt, de drie delen beschrijven alles bij elkaar niet meer dan zeven dagen. Het is wel genoeg om een beeld te krijgen van de hoofdpersoon, de omgeving waarin hij opgroeit en de ontwikkeling die hij doormaakt.

Kenmerkende opening

Het begint als Nikolenka net tien jaar is geworden en wordt gewekt door de privéleraar. Het is een scène die illustratief is voor de hoofdpersoon en de rest van het boek. Hij is tijdens het ontwaken boos op deze Karl Ivanytsj, maar dat duurt niet lang. Een paar tellen later is het alweer omgeslagen naar sympathie. Het is een golfbeweging die veel vaker voorkomt, hoewel het op latere leeftijd langer duurt voordat stemmingen en meningen omslaan. Een paar jaar verderop heeft hij er langer voor nodig om de aanvankelijke vriendschappelijke gevoelens voor Dmitri Nechljoedov te doen veranderen in afkeer.

“We voelden dat we elkaar te goed kenden. En elkaar te goed of te slecht kennen is een even grote belemmering voor een normaal contact.”

Hij kan ook uit het niets verliefd worden op een meisje, haar vergeten om vervolgens weer verliefd te worden en dat nog eens te herhalen. Wispelturig mannetje.

Dat openingsfragment is ook in ander opzicht illustratief. De beschrijving is enorm levendig en heel rijk aan details, iets wat Tolstoj in het hele boek zal volhouden. En er is nog een aspect. Nikolenka is een kind en het zijn ook de belevenissen van een kind, zoals een kind dat zou kunnen meemaken. Ondanks dat de hoofdpersoon pas tien jaar oud is heeft zijn manier van praten en denken niets kinderlijks, zoals deze overpeinzing.

“Maar als je logisch redeneert dan kun je nooit echt spelen. En als je niet kunt spelen, wat blijft er dan nog over?”

Nog iets over die opening. Nikolenka heeft een huisleraar, hij wordt wakker in een bed met een eikenhouten hoofdeind, hij heeft een huisleraar die rondloopt in een kleurige gewatteerde kamerjas met bijpassende ceintuur. Het zijn details die prijsgeven dat hij opgroeit in de “betere” kringen. Later zal blijken dat ze nogal dicht tegen de adel aanschurken en daar min of meer kind aan huis zijn.

Boordevol informatie in levendige stijl

Dit was dan de eerste pagina van een boek van ongeveer 450 pagina’s. Tolstoj weet op een ogenschijnlijk eenvoudige manier bijzonder veel informatie te geven en dat houdt hij consequent vol. Jeugdherinneringen is een roman in drie delen die boordevol zit met levendige beschrijvingen en goed uitgewerkte personages. Het geeft een prachtig beeld van het leven van de mensen in de hogere kringen in het Rusland in het midden van de 19e eeuw.

De hoofdpersoon wordt ouder, zijn kijk op de mensen wordt volwassener, hij ontwikkelt gevoelens voor leden van het andere geslacht, maar zijn eigenschappen veranderen niet wezenlijk. Hij blijft wispelturig, zijn humeuren en meningen over mensen kunnen van het ene op het andere moment omslaan.

Een opvallend karaktertrekje is zijn te grote zelfverzekerdheid. Na een goede start als student denkt hij de studie wel af te kunnen zonder zich noemenswaardig in te spannen. Deze arrogantie komt hem duur te staan. Het is overigens maar zeer de vraag of die arrogantie niet een overreactie is op aanvankelijke onzekerheid en twijfel.
Als hij toelatingsexamen moet doen, overigens een heel bijzonder proces, dan is hij onzeker en twijfelt hij aan zijn vermogens, bijna ziekelijk. Als hij er met vlag en wimpel doorheen rolt dan verandert zijn houding volkomen en waant hij zich superieur.

Inmiddels zijn we dan aan het slot beland en hebben we een prachtig beeld gekregen van het leven in die omstandigheden in die tijd. Frans is de voertaal van de hogere kringen, zonder aarzeling wordt gesproken over de Turk die een soort huisknecht is, vrouwen hebben een ondergeschikte rol en zijn van ondergeschikte betekenis, tenzij als moeder of bediende.

Rest mij om nog een opmerking over de stijl te maken. Het schijnt kenmerkend te zijn voor Tolstoj dat zijn zinnen niet altijd even vloeiend zijn, een beetje kraken en piepen. Ik kan het niet bevestigen, dit was mijn kennismaking met hem, maar een voorbeeld:

“want theedrinken in het bos, op het gras, op een plek waar niemand nog ooit thee had gedronken, dat vonden we de hoogste vorm van genot.”

Vloeiend is anders maar op de een of andere manier is het niet storend. Sterker, op een gegeven moment wen je eraan en krijgt het ook een zekere charme.

Jeugdherinneringen is een prachtige kennismaking met Tolstoj en doet enorm uitzien naar ander, bekender werk van hem!

Eerder verschenen op jkleest.nl

Samenvatting

Lev Tolstoj was vierentwintig jaar toen hij in 1852 debuteerde met Kinderjaren, een novelle waarin autobiografische feiten, fictie en verhalen van horen zeggen met meesterhand dooreen waren gemengd. Het boek had onmiddellijk succes, hierdoor aangemoedigd liet Tolstoj er in de volgende jaren nog twee delen op volgen: Jongensjaren, en Studentenjaren. Tezamen geven deze delen een overrompelend beeld van het opgroeien van een kind van de Russische adel, met jachtpartijen, bals, verjaardagsfeesten en studentenjool, maar ook met zaken als de dood van zijn moeder, eerste verliefdheden en het omgaan met maatschappelijke conventies. Met als een van de hoogtepunten de hilarische beschrijving van de toelatingsexamens voor de universiteit.

Het valt niet mee kind, puber of adolescent te zijn, en de vreugden, maar vooral ook de vele obstakels die een kind en jongere ondervindt bij zijn zoeken naar zijn plaats in de wereld der volwassenen worden door Tolstoj met veel humor en ongeëvenaard psychologisch inzicht tot in detail beschreven.

Lev Nikolajevitsj Tolstoj (1828-1910) behoort, met romans als Oorlog en vrede en Anna Karenina, tot de allergrootste schrijvers uit de wereldliteratuur.

‘De vertaling door Nijhoffprijswinnaar Arthur Langeveld is uitmuntend. Alleen daardoor al is het een genot om Tolstojs eersteling met al die 19de-eeuwse miniatuurtjes te herlezen.’

Michel Krielaars, NRC Handelsblad

Toon meer Toon minder
€ 24,99

Verwachte leverdatum: zaterdag 26 september


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789044642308
Verschijningsdatum
augustus 2019
Druk
1
Aantal pagina's
472 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
302: Vertaalde literaire roman, novelle
Thema's
  • Fictie
  • Fictie: algemeen en literair
Categorieën

Auteur
Uitgever
Prometheus

Vertaald door
Arthur Langeveld

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen