Verenigt u!

Auteur(s): Thijs Lijster
Taal: Nederlands
0,18333333333333/5
4 recensies
Verenigt u!
Verenigt u!
Verenigt u!

Recensie

Aantal recensies: 4

Recensie door: Tanny Dobbelaar
4/5

Flexwerkers aller landen, verenigt u!

De auteur

[Recensie] Thijs Lijster (1981) doceert kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij promoveerde in 2012 cum laude op de filosofie van Walter Benjamin en Theodor Adorno. In 2016 verscheen De grote vlucht inwaarts. Essays over cultuur in een onoverzichtelijke wereld en dit voorjaar Kijken, proeven, denken. Essays over kunst, kritiek en filosofie.

Het boek

Verenigt u! verschijnt in de reeks Nieuw Licht, waarin filosofen het werk van een klassieke filosoof in verband brengen met actuele thema’s. In deze aflevering essayeert Thijs Lijster rondom Het communistisch manifest van Karl Marx en Friedrich Engels uit 1848, waarvan achterin een fragment is opgenomen.

Precariaat of proletariaat

Laatst kreeg ik een uitnodiging voor een tupperwareparty, zo’n huiskamerbijeenkomst waar een tupperwareconsulent huishoudelijk plastic verkoopt aan buren en vriendinnen van de gastvrouw. Thijs Lijster rekent de tupperwareconsulent ongetwijfeld tot het precariaat (van precair: onzeker, kwetsbaar). Ga maar na: ze werkt voor eigen rekening en kent geen sociale zekerheid. Hoe kwetsbaar die positie ook is, in de personeelswerving van tupperwareconsulentes klinkt haar positie vooral voordelig: zo’n consulent ervaart vooral vrijheid en met de beloning kan ze dromen laten uitkomen. Bovendien combineert dit avondwerk handig met kinderen.

Het precariaat groeit, in Europa en daarbuiten. De term past volgens sommige theoretici beter bij hun huidige omstandigheden dan het begrip proletariaat, hoewel de onderdrukking er niet minder om is. Flexibele arbeid is een perfect instrument voor disciplinering en controle van de bevolking. Door permanente onzekerheid werken mensen hard. Ook zien ze elkaar vooral als concurrenten, wat collectief protest tegen slechte werkomstandigheden voorkomt.

Het contrast met de arbeider van vroeger is groot. Als exemplarisch voorbeeld neemt Lijster zijn opa, geboren in 1919, een overtuigde PvdA’er die opklom van boerenknecht tot administrateur. Dat hij ooit een eigen auto zou bezitten, leek opa Lijster lange tijd ondenkbaar. Hij kocht zijn eerste toen hij 54 was. Uiteindelijk werd hij arbeidsongeschikt verklaard en kreeg hij eerst WAO en later AOW.

Lijster neemt het zelf geschreven levensverhaal van opa Lijster als leidraad voor zijn essay. Daarin noemt opa Lijster zichzelf met trots arbeider, iets wat weinig mensen vandaag nog zullen doen. Wat is er veranderd? Lijster citeert de multimiljonair Warren Buffett, de op twee na rijkste man ter aarde. “Er is de afgelopen twintig jaar een klassenstrijd gaande geweest, en mijn klasse heeft gewonnen.” De opstand van het uitgebuite proletariaat tegen de heersende klasse, zoals voorspeld door Marx en Engels, lijkt verder weg dan ooit.

De arbeiders van weleer zien zichzelf tegenwoordig als menselijk kapitaal dat zowel privé als op het werk voortdurend om investeringen vraagt. Flierefluiten is er niet meer bij. Ook de scheiding tussen arbeid en kapitaal vervaagt. De werkende mens is zowel slaaf als kapitalist omdat hij via spaarrekeningen of pensioenfondsen zijn eigen uitbuiting door het systeem in stand houdt.

De gevolgen van dit ‘cognitief kapitalisme’ zijn groot. Neem het onderwijs. Dat voedt leerlingen en studenten niet langer op tot mondige burgers maar tot cognitieve arbeiders, schrijft Lijster. Om dat proces efficiënt te laten verlopen, worden docenten voortdurend volgens strakke criteria geëvalueerd. Zo help je elke vorm van creativiteit onderwijskundig om zeep.

Redenen om dit boek te lezen

Met grote vaart en een soepele pen verbindt Lijster ideeën met elkaar die uitmonden in de oproep: “Kwetsbaren alle landen: verenigt u!” Grenzen tussen bevolkingsgroepen en nationaliteiten moeten daarbij worden doorbroken. “De creatieve zelfstandige, de flexbouwvakker en de thuiszorgmedewerker moeten inzien dat hun lot en hun belangen verbonden zijn met de Poolse loodgieter en met de arbeiders in de sweatshops van Bangladesh en de techfabrieken in Korea.” De klimaatcrisis en bestaansonzekerheid treffen immers mensen wereldwijd.

Redenen om dit boek niet te lezen

Dit pamflet heeft de diepgang van een pamflet. En soms stokt Lijsters pen. Zo lijken de passages over vrouwen en werk een moetje, en niet alleen omdat oma Lijster haar levensverhaal niet opgeschreven heeft. Hoewel Lijster uitgebreid de feminisering van arbeid bespreekt, negeert hij het gebrek aan economische zelfstandigheid van, zeg, tupperwareconsulentes, als ook het gegeven dat propaganda voor de participatiemaatschappij voor hen meestal nadelig uitpakt.

Eerder verschenen in Trouw en op Tanny Dobbelaar

Lees ook de recensie van Marjan Slob

Recensie door: Marjan Slob
3/5

Kwetsbaren aller landen, verenigt u!

[Recensie] In 1848 riepen Marx en Engels de ‘proletariërs van alle landen’ op om zich te verenigen en zo een einde te maken aan hun uitbuiting. Welke groepen in de samenleving zouden anno nu tegen onderdrukking in opstand moeten komen?, vroegen de organisatoren van de filosofische pamfletreeks Nieuw Licht zich af. En: “Hebben zij een kans van slagen?” Ze nodigden de Groningse cultuurfilosoof Thijs Lijster uit om Het communistisch manifest nog eens te lezen en een antwoord op deze vragen te formuleren.

Lijster heeft van zijn pamflet een korte, zeer toegankelijke geschiedenis van de arbeid sinds Marx gemaakt. Soepel vertelt hij over de kansen die het socialisme bood aan zijn Drentse opa Arend, een eenvoudige arbeider die het schopte tot voorzitter van de Metaalarbeidersbond. Maar de arbeiders van weleer zijn inmiddels veranderd in ‘werknemers’ die geacht worden te investeren in hun eigen ‘menselijk kapitaal’ – zodat zij zichzelf des te beter kunnen laten uitbuiten door een ‘werkgever’. Vrouwen hebben de arbeidsmarkt betreden, buitenlandse seizoenarbeiders drukken de lonen, robots dreigen veel mensenwerk overbodig te maken. Enorme structurele verschuivingen, en toch worden we geacht elk werkresultaat te zien als een spiegel van ons eigen talent en onze eigen inspanning (of het gebrek daaraan). “De permanente onzekerheid van de bevolking pakt gunstig uit voor de werkgevers en de heersende klasse, omdat werknemers bereid zijn harder te werken voor minder geld, en omdat mensen die elkaar als concurrenten beschouwen in plaats van als lotgenoten zich minder snel zullen verzetten.”

De crux is: ondanks de bevlogen strijd van opa Arend, levert bezit al decennialang meer op dan arbeid. Dat is geen economische natuurwet, stelt Lijster. Het is ‘een welbewuste politieke keuze’ om arbeid zwaarder te belasten dan kapitaal. Mysterieus genoeg wordt die keuze ook gemaakt door de vele mensen met weinig geld die rechts stemmen. Mij fascineert de psychologie daarachter. Voelen deze stemmers de behoefte om zich aan de zijde van de winnaars scharen? Hebben ze liever een kleine kans op de hoofdprijs dan de zekerheid van collectief ietsje meer? Of zijn ze simpelweg blind voor dit effect van hun stemgedrag?

Flexbouwvakker

Lijster stipt heel veel aan in zijn korte pamflet, maar hierover laat hij zich niet uit. En dat is jammer. Want het valt volgens hem aan het begin van de 21ste eeuw aan deze kwetsbaren op de arbeidsmarkt toe om de ‘locomotief van de geschiedenis’ te zijn en in opstand te komen tegen onrechtvaardigheid. “De creatieve zelfstandige, de flexbouwvakker en de thuiszorgmedewerker moeten inzien dat hun lot en hun belangen verbonden zijn met de Poolse loodgieter, en met de arbeiders in de sweatshops van Bangladesh en de techfabrieken in Korea”, stelt Lijster. Om te eindigen met de oproep: “Kwetsbaren aller landen, verenigt u!”

Ik kan het hier van harte mee eens zijn – en de oproep desondanks ietwat gratuit vinden. Want waarom zouden deze kwetsbaren zich over nationale grenzen heen gaan verenigen als zij al niet eens het belang inzien van anders stemmen?

Eerder verschenen in De Volkskrant

Lees ook de recensie van Tanny Dobbelaar

Recensie door: Nico Voskamp
4/5

De klassenstrijd is nooit weg geweest

[Recensie] Karl Marx leverde in 1848 samen met Friedrich Engels het Communistisch Manifest af. Daarin schreef hij dat “proletariërs aller landen’”zich moesten verenigen om de krachten van de overheersende klasse te weerstaan en op te kunnen komen voor hun eigen recht. Mooie woorden. In 2020, hebben die woorden gewerkt?

Schrijver en kunst- en cultuurfilosoof Thijs Lijster maakt in een behapbaar aantal  pagina’s de balans op. Wat zijn de hoofdrolspelers in het gevecht om de macht, waar gaat het mis en het belangrijkst: zijn arbeiders er beter aan toe dan 140 jaar geleden?

Lijster beantwoordt die vragen stap voor stap, en, groot pluspunt, in een plezierig directe stijl. Van de onderwerpen die hij behandelt, geeft hij de historie en huidige status, en soms waagt hij zich aan een toekomstvoorspelling. Zo laat hij zien hoe op het grote toneel de vorken in de verschillende stelen steken.

Met de nadruk op die altijd voortdurende stammentwist, natuurlijk. De klassenstrijd waarnaar titel van het boek ‘Verenigt u!’ verwijst, is nog gewoon aan de gang, maar op een andere schaal dan in de tijd van Marx. En met andere groepen, pardon, klassen. Lijster maakt het met heerlijk droge vergelijkingen zoals deze voor de lezer zonneklaar:

“Natuurlijk spreken we nog dikwijls over boven-, midden- of onderklasse, maar die termen verwijzen doorgaans niet meer naar afkomst en zelfs niet meer naar soorten van arbeid. Veeleer gaat het over inkomen: een modaal of bovenmodaal inkomen…

Van krantenbezorger tot miljonair, dat is zeker niet alleen een Amerikaanse droom, maar dat is altijd de droom, of liever de belofte, van de gehele moderne wereld geweest.

Toch is er genoeg reden om aan het waarheidsgehalte van dit zelfbeeld…te twijfelen, en te stellen dat het klassenonderscheid nog (of opnieuw) springlevend is…

Onderzoek van Oxfam wees uit dat de acht rijkste personen evenveel bezitten als de armste helft van de wereldbevolking (dat wil dus zeggen 3,8 miljard mensen)…

Piketty constateerde dat die toenemende ongelijkheid het gevolg is van een tendens waarin het rendement op kapitaal groter is dan de economische groei. Simpel gezegd: vermogen levert al decennia meer op dan arbeid, waardoor de rijkdom zich wereldwijd concentreerde bij een kleine groep steeds rijker wordende rijken. Nog simpeler gezegd: de duivel schijt op de grote hoop.”

Het is door die fijne stijl dat de lezer het betoog van Lijster heel gemakkelijk naar binnen gelepeld krijgt. Vrijwillig uiteraard, anders zou hij/zij niet begonnen zijn aan een boek met dit onderwerp, maar misschien is de gemiddelde lezer niet zo goed onderlegd in de complete arbeiders/klassenongelijkheid/wereldgeschiedenis en wil daarom kennis opdoen door het lezen van een liefst handzaam boekje. Daarvoor is Verenigt u! geknipt. Lijster doet bekwaam uit de doeken waarin de arbeiders van deze tijd verschillen van die van vroeger, en waarom die nieuwbakken arbeiders veel meer stressvolle keuzes moeten maken. Termen als precarisering (onzeker leven) en FALC (fully automated luxury communism) komen voorbij met een verklaring, en Lijster tracht aan het einde het verloop van de toekomst te voorspellen. Een prima handboek voor de beginnende proletariër.

Eerder verschenen op Hebban

Recensie door: Wouter van Dijk

Van proletariaat naar precariaat

[Recensie] In de Nieuw Licht-pamfletreeks laten hedendaagse denkers hun licht schijnen over een actueel maatschappelijk vraagstuk dat in een klassiek geworden tekst al eens aan de orde is gesteld door een eerdere schrijver. In een andere historische en maatschappelijke context. In dit deel schrijft filosoof over de relevantie van Marx’ en Engels’ communistisch manifest uit 1848.

Lijster begint zijn essay met de constatering dat onze huidige samenleving lang niet zo egalitair en eerlijk is als we met elkaar graag willen geloven. Wel is er de afgelopen eeuw natuurlijk veel verbeterd in het lot van de gewone mens. Hij voert daarvoor zijn eigen opa op, die zich opwerkte van boerenknecht tot geschoold vakarbeider en lokaal politicus. De kern van dit individuele succes, dat exemplarisch kan worden beschouwd voor grote delen van de Nederlandse bevolking in de 20e eeuw, was het collectieve optrekken van groepen die hun lot en dat van hun kinderen wilden verbeteren, en het gemeenschappelijke karakter van de voorzieningen die daarmee in het leven werden geroepen.

Tegenwoordig viert het individualisme hoogtij, ook in gevallen waar dat moeilijk voorstelbaar lijkt. Bijvoorbeeld in het geval van maaltijdbezorgers van Deliveroo die van werknemer in loondienst ‘ondernemers’ werden die de bezorging van maaltijden als opdracht aannamen. Maar dan zonder vakantie- en ziektegeld. Lijster noemt het voorbeeld van de jeugdige bezorger die oprecht denkt dat een dergelijke omkering in zijn voordeel werkt. De onderliggende beweging van deze neoliberalisering van onze maatschappij duidt de auteur met het werk van Michel Foucault. Die laat zien hoe vanaf de jaren zeventig de culturele betekenis van arbeid en de benaming ‘arbeider’ zijn veranderd. Neoliberale economen slaagden erin termen als ‘human capital’ en ‘human resources’ in te laten burgeren als valide economische facetten van ons bestaan. Mensen zonder bergen geld of machines als productiekapitaal waren niet langer de proletariër van Marx en Engels die enkel hun eigen arbeid konden verkopen.

In de nieuwe visie werd de arbeider zijn eigen kapitaal, door middel van gebruik van zijn kennis, kunde en vaardigheden, een kapitaal dat hij door voortdurende scholing kan vergroten. De uiterste consequentie van deze gedachtegang is echter dat wanneer je toch geen werk kunt krijgen of te weinig verdient om te kunnen leven, dit je eigen schuld is. Had je maar meer moeten investeren in je menselijk kapitaal of andere keuzes moeten maken. Deze economisering van het leven, zoals Foucault deze beweging noemt, zorgt voor het bezien van aspecten van ons leven vanuit een economisch perspectief, dat er eerder niet was. Vergelijk bijvoorbeeld de manier waarop tegenwoordig wordt aangekeken tegen investeringen die van Nederland een beter en prettiger land zouden moeten maken om in te leven; maatregelen om de volksgezondheid te verbeteren, het aanbod van studies in het hoger onderwijs, bescherming van natuur en het voortbestaan van culturele voorzieningen. Het grootste gebod is of iets directe economische resultaten heeft. Met andere woorden kost het geld? De kwaliteit van leven is van secundair belang.

Een belangrijke parallel die Lijster trekt is die tussen het proletariaat van Marx en Engels en de huidige groep van financieel kwetsbaren in onze samenleving. Hoewel je die moeilijk als proletariërs kunt beschouwen, die hadden immers niets dan hun werkkracht, zijn er grote gelijkenissen in de manier waarop ze moeten overleven. Van de hand in de tand, met meerdere baantjes, hopend op voldoende werk, in de zzp-context vaak ‘opdrachten’, voor de komende maanden. Het is het 21ste-eeuwse evenbeeld van de dagloner van 1900. Vanwege de onzekerheid die het bestaan van deze grote groepen mensen kenmerkt munt Lijster hiervoor de term ‘precairen’. Het precariaat in plaats van het proletariaat, dat vele lagen van de bevolking inmiddels kenmerkt. Hier in Europa gelukkig minder dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Zelfstandige pakketbezorgers, Uber-chauffeurs, zzp-bouwvakkers, freelance journalisten, administratief medewerkers die van nul-urencontract naar oproepcontract hobbelen. Natuurlijk is er voor deze groepen heel veel te winnen wanneer zij zich verenigen, zij het via het beproefde recept van een vakbond dan wel via andere verbanden.

De veranderende economie waarin wij werken wordt door neo-marxistische filosofen ook wel gekenmerkt als de ‘feminisering van de arbeid’. Hierbij spelen drie belangrijke verschuivingen een rol. Ten eerste komen er kwantitatief meer vrouwen de arbeidsmarkt op, die, helaas nog steeds, minder betaald krijgen dan mannen voor hetzelfde werk. Daarnaast is er de beweging naar steeds flexibeler arbeidsverhoudingen, in arbeidstijd maar ook in dienstverband. Vrouwen werken relatief vaak in deeltijd, omdat zij toch nog steeds vaak voor het merendeel het huishouden doen, hetgeen leidt tot een dubbele baan, op het werk en thuis. Ten slotte de verandering van het soort werk waar behoefte aan is, affectief, sociaal en emotioneel, waarin steeds meer dienstverlenende en communicatieve vaardigheden aan belang winnen. ‘Feminisering’ is misschien een wat ongelukkige term, omdat deze snel verkeerd begrepen wordt alsof het de schuld van de vrouwen is dat deze ontwikkelingen zich voordoen. Dat is niet de kern waar het om draait. Het draait om het als tweeverdieners te moeten werken om rond te komen, het koloniseren van vrije tijd onder de noemer flexwerk door in het weekend of ’s-avonds op de bank nog e-mail te moeten wegwerken, en het immer moeten ‘netwerken’ op borrels en feesten en partijen want het zou weleens nadelig voor je arbeidsrelatie met deze of gene kunnen zijn als je niet meedoet aan die flauwekul. De vereenzelviging van jezelf als persoon met je werk, die op termijn slecht is voor je gezondheid met klachten als stress en burnouts tot gevolg.

De drietrapsraket van aanbevelingen die Lijster aanreikt voor het bereiken van een betere toekomst bestaat uit het smeden van een klassenbewustzijn, transversale actie en internationale solidariteit. Waar de eerste en laatste regelrecht uit de mond van Marx of Engels hadden kunnen komen, “arbeiders aller landen verenigt u” immers, is de tweede een belangrijke nieuwkomer. Transversaal wil zeggen door alle bevolkingsgroepen heen, dus niet alleen de klassieke arbeider die met zijn handen werkt wordt aangesproken, maar ook de witteboordenklerken, de mensen met de bullshit jobs, kortom iedereen die er belang bij heeft een zekere mate van zekerheid van baan, wonen, toekomst te hebben, de 99%.

Met dit pamflet is Lijster er zeker in geslaagd de relevantie van socialistische denkers van bijna twee eeuwen geleden aan te tonen voor onze huidige situatie. Hij laat zien hoe we ondanks veranderende tijden en omstandigheden uit het werk van Marx en Engels nog steeds inspiratie kunnen opdoen voor een betere maatschappij, waarbij ultieme gelijkheid niet het doel hoeft te zijn, maar méér gelijkheid bittere noodzaak is om niet tot een hernieuwde verelendung te komen van grote groepen in de maatschappij.

Eerder verschenen op Heriditas Nexus

Samenvatting

De geschiedenis is, aldus Karl Marx, geschiedenis van de klassenstrijd: de strijd tussen de klasse die bezit en de klasse die niets anders heeft dan zijn eigen arbeidskracht. In de Oudheid had je de patriciërs tegenover de plebejers en slaven, in de Middeleeuwen de heren tegenover de horigen, en na de val van het ancien régime de kapitalisten tegenover het proletariaat. Sinds Marx en Engels in 1848 in hun roemruchte Communistisch Manifest de ‘proletariërs aller landen’ opriepen zich te verenigen, is de groep die weinig heeft heel veel groter geworden, maar ook steeds minder solidair. Hoger- en lageropgeleiden, hoofd- en handarbeiders, lageloners en flexwerkers, arbeidsmigranten en boze witte mannen, pensioengerechtigden en studenten; ze trekken allen aan het kortste eind en toch worden ze eenvoudig tegen elkaar uitgespeeld. Thijs Lijster voorziet desondanks een nieuwe klassenstrijd, die aan veel een einde maakt, maar niet aan de geschiedenis.

Thijs Lijster (1981) is schrijver en kunst- en cultuurfilosoof, verbonden aan de universiteiten van Groningen en Antwerpen. Hij publiceerde onder meer De grote vlucht inwaarts (Essayprijs Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde), waarover Bas Heijne schreef ‘scherpe, uitdagende essays’, en het eveneens met veel lof ontvangen Kijken, proeven, denken.

Toon meer Toon minder
€ 16,99

Verwachte leverdatum: vrijdag 05 juni


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789044643190
Verschijningsdatum
november 2019
Druk
1
Aantal pagina's
104 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
  • Literaire essays
Categorieën

Auteur
Uitgever
Prometheus

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden