Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Ontdekking van de natuur

De ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw

Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Ontdekking van de natuur
Ontdekking van de natuur
Ontdekking van de natuur

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Cyril Lansink

De ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw

[Recensie] De wolf is terug in Nederland! Dat er voor deze grote predator kennelijk weer een leven is in onze bossen is een indicatie dat het met onze natuur niet in alle opzichten beroerd gesteld is. Ook andere dieren hebben sinds een aantal jaren de weg naar ons land weer gevonden: de zeearend, de kraanvogel, de bever en de otter blijken na lange afwezigheid hier weer te aarden en zich goed te kunnen handhaven. Natuurherstel en -ontwikkeling werpen hun vruchten af.

Maar één zwaluw maakt nog geen zomer. Het succes van sommige fotogenieke en tot de verbeelding sprekende soorten vindt zijn tegenhanger in onrustbarende ontwikkelingen bij andere minder in het oog springende levende wezens. De afname in het aantal graslandvlinders, 80 procent in honderd jaar, is daarvan een voorbeeld. Van de bijen is een derde van alle soorten – bijna honderd – uit het Nederlandse landschap verdwenen. En dit zijn dan nog maar de bekendste van de insecten, waarvan de populaties in hoog tempo achteruitgaan.

Hoe goed of slecht het gaat met de natuur in Nederland en met de biodiversiteit in het bijzonder is dan ook deels een kwestie van perspectief. Waar kijk je naar? Naar welke soortgroepen, naar welke landschappen en habitattypen? Wat is de referentie? Welk ‘moment’ in de geschiedenis neem je als vergelijkingspunt om te beoordelen hoe het er nu voor staat?    

In De ontdekking van de natuur hebben vier auteurs vanuit verschillende universitaire disciplines de handen ineengeslagen om verreikende en verrijkende antwoorden op deze vragen te geven.

Verreikend inderdaad: het boek bespreekt de toestand van de natuur (in Nederland) vanaf dat de eerste mensen zich na de laatste ijstijd, zo’n 12.000 jaar geleden, in onze streken vestigden. Eén conclusie is daarbij duidelijk: in de wisselwerking tussen de Homo Sapiens en de natuur komt de laatste er in zijn algemeenheid bekaaid van af. Het ‘succes’ van onze soort is ten koste gegaan van vele andere soorten leven – in flora en fauna. Dominantie van de mens, degradatie van de natuur en een dramatisch verlies van biodiversiteit – dat vormt de globale lijn doorheen de hele geschiedenis.

Maar het verhaal van die wisselwerking is veel rijker dan zo’n lijn suggereert. Aan de hand van de belangrijkste stappen die de mens in de geschiedenis heeft gezet – van ‘jager-verzamelaar’ naar ‘landbouwer’ naar ‘handelaar’ en ‘industrieel’ – vertelt het boek een verrassend genuanceerd en gevarieerd verhaal van de Nederlandse natuur zoals die zich sinds duizenden jaren heeft ontwikkeld, ten kwade maar ook soms ten goede. Leidraad in dit verhaal is de bepalende rol die de mens in die ontwikkeling heeft gespeeld (en nog steeds speelt). Natuur is eerst en vooral door de mens en zijn cultuur bemiddelde natuur. In een klein land als het onze waarin van oudsher met de ruimte is gewoekerd, is die bemiddeling altijd zeer intensief geweest.

Intensief maar niet per se negatief. De rijkdom van de halfnatuur luidt de titel van het lange hoofdstuk dat de periode 1300-1800 beslaat, de tijd dat het typische Nederlandse cultuurlandschap ontstond, met zijn verscheidenheid aan habitatstypen, zoals de akkers, de weiden, de hei, het veen, het rivierengebied, de duinen en de bossen, die een relatief grote biodiversiteit garandeerde. Van overexploitatie was in die tijd nog nauwelijks sprake, de ecologische systemen  bleven redelijk in balans. Economische bedrijvigheid en natuurwaarden beten elkaar niet, ook al omdat in die vijf eeuwen de bevolkingsdruk maar heel langzaam toenam.

Pas vanaf de 19de eeuw gaat het als gevolg van het productivistische denken, het industrialisatieproces, de grote bevolkingstoename en de intensivering van de landbouw steil bergafwaarts met de biodiversiteit. De totale daling vanaf 1850 moet worden geschat op misschien wel 70 tot 80 procent. Onthutsende cijfers.

In een door fossiele brandstoffen gedreven groei-economie is er voor de natuur dan ook steeds minder plaats. Of ook: de natuur heeft alleen waarde voor zover ze geëxploiteerd kan worden. In de B.V. Nederland is de kip meer waard dan de grutto, koesteren we het varken en niet de korenwolf. En noemen we onkruid wat geen gewas is en zijn we insecten gaan beschouwen als ongedierte dat je met insecticiden moet bestrijden.

De verregaande economisering van het landschap heeft tot een verschraling en kaalslag van de natuur geleid. De samenvatting van de auteurs klinkt dan ook als een laatste waarschuwing: “Door vermesting, verdroging, verzuring en versnippering dreigt het unieke Nederlandse cultuurlandschap, met op korte afstand een grote verscheidenheid aan levensgemeenschappen en soorten op grote schaal te verdwijnen.”

Maar ook daarmee is niet het hele verhaal verteld. De paradox is dat juist in de afgelopen eeuw dat de natuur het het zwaarst te verduren heeft gekregen ook de natuur als natuur is ontdekt, de natuur die niet ten dienste staat van de mens, maar die een intrinsieke waarde heeft en in die hoedanigheid beschermd moet worden.

Juist in Nederland waarin het beslag op de natuur zo groot is en de biodiversiteit voortdurend onder druk staat vanwege de altijd luid klinkende (landbouw-)economische imperatieven is de tegenbeweging die zich sterk maakt voor natuurherstel opvallend actief en invloedrijk. Er is geen land waar relatief zoveel mensen zijn aangesloten bij natuurorganisaties. De aantasting van de natuur heeft het natuurbewustzijn vergroot en dat heeft zich in beleid vertaald. Ging het eerst om natuurbescherming – behouden wat er nog is –, tegenwoordig is natuurontwikkeling – het begeleiden en manipuleren van processen om zo natuur tot stand te brengen – de overkoepelende term waarmee wordt gepoogd de negatieve trends in de biodiversiteitsindexen om te buigen. Natuurgebieden worden met elkaar verbonden, ecoducten aangelegd, grote grazers uitgezet, veehouders gesubsidieerd om hun weilanden vogelvriendelijker te maken, verdwenen soorten teruggeplant, duinvalleien ‘vernat’ en kwalijke milieu-effecten van grote infrastructurele projecten elders met ‘nieuwe natuur’ gecompenseerd. Als grootste project van deze 21ste-eeuwse natuurdomesticatie kan de ‘nieuwe wildernis’ van de Oostvaardersplassen gelden, een project dat echter meer haken en ogen bleek te hebben dan men aanvankelijk dacht.

Het succes is er, maar is ook wankel. Tegenover de terugkeer van bepaalde soorten staat de bedreiging van andere; tegenover de verrukking van het spotten van de bever en de otter staat het besef dat er insecten verdwijnen die we zelfs nog nooit hebben opgemerkt. Terwijl nieuwe natuur wordt ‘ontdekt’, gaat ergens anders de afbraak van oude natuur door. En ondertussen blijft de deken van stikstof en fijnstof nog wel even over ons land hangen.

De ontdekking van de natuur is een prachtig boek dat zowel de hoop levend houdt dat het met de natuur in ons land goed kan komen als ons ervan doordringt dat het alleen van ons zelf en onze inspanningen zal afhangen of die hoop uitkomt.  

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Steffie Verspeek-Dielis
4/5

De interactie tussen de mens en de natuur in Nederland duidelijk uiteengezet

[Recensie] In De ontdekking van de natuur nemen enkele prominente experts ons mee door de geschiedenis van de natuur van Nederland en de invloed van de mens op de biodiversiteit. De schrijvers hebben uiteenlopende expertises, die tot nu toe niet of nauwelijks gecombineerd werden. Zo is Rob Lenders historisch ecoloog, Jan Luiten van Zanden hoogleraar economische geschiedenis, Joop Schaminée hoogleraar systeemecologie en Thomas van Goethem postdoctorale onderzoeker en projectleider bij het ATHENA-project. In De ontdekking van de natuur komen die expertises nagenoeg perfect bij elkaar.

Het boek behandelt de ontdekking van de natuur in chronologische volgorde. We reizen dus van de IJstijd via de Industriële Revolutie naar het heden. Dit geeft een mooi beeld van de wisselwerking tussen de mens en de natuur. Het toont echter ook hoe er een kanteling plaats vond. Het is steeds minder de natuur die invloed heeft op de mens en steeds meer de mens die invloed heeft op de natuur. Daarnaast maakt De ontdekking van de natuur goed duidelijk dat de mens niet altijd gezorgd heeft voor minder biodiversiteit. Vaak is de biodiversiteit namelijk toegenomen als gevolg van het handelen van de mens.

Elk hoofdstuk van De ontdekking van de natuur is door een andere schrijver of groep van schrijvers opgesteld. Zo waren Luiten van Zanden en Van Goethem verantwoordelijk voor de inleiding en conclusie, Lenders voor de hoofdstukken De mens als jager-verzamelaar en De mens als landbouwer, Luiten van Zanden voor het hoofdstuk De rijkdom van de halfnatuur en Schaminée en Luiten van Zanden voor het hoofdstuk Na de Industriële Revolutie. Het is een risico om op deze manier de hoofstukken te verdelen over de schrijvers, maar gezien de uiteenlopende expertise is het wel begrijpelijk dat hiervoor gekozen is. Over het algemeen pakt het in dit boek goed uit, alle hoofdstukken op één na lezen vloeiend en er is nauwelijks stijlverschil te zien.

Alleen hoofdstuk 4, De rijkdom van de halfnatuur, geschreven door Luiten van Zanden springt er in negatieve zin uit. Dit hoofdstuk is meer van de hak op de tak en daardoor wat lastiger te lezen. Zo bevat paragraaf 4.9 bijvoorbeeld in 3 bladzijden het volgende: een alinea over kruiden uit het oosten, vervolgens een alinea over haringvisserij en walvisvaart, dan via de dodo naar publicaties over de natuur om daarna door te gaan in Zuid-Afrika. Wat deze onderwerpen met elkaar gemeen hebben werd niet goed duidelijk. Ondanks het ontbreken van de samenhang binnen dit hoofdstuk, geeft het wel een goed beeld van de periode tussen de mens als landbouwer en de Industriële revolutie. Daardoor draagt ook dit hoofdstuk bij aan het totaalbeeld van de wisselwerking tussen mens en biodiversiteit.

Al met al geeft De ontdekking van de natuur dus een duidelijk beeld van de interactie tussen de mens en de biodiversiteit in Nederland. Het zet daarnaast aan tot nadenken over hoe we op dit moment omgaan met de natuur in Nederland. Daarmee is dit boek een must read voor iedereen die (ook al is het zijdelings) betrokken is bij de natuur in Nederland.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Samenvatting

Hoe heeft de Nederlandse natuur zich ontwikkeld van de laatste ijstijd tot heden? Nam de biodiversiteit alleen maar af naarmate de mens zijn vleugels uitsloeg, of waren er ook perioden van herstel en toenemende diversiteit? Deze vraag staat centraal in dit boek vol verhalen – over de huismus, de zwarte kraai, de kievitsbloem en zelfs over walvissen in de Noordzee en olifanten op Sri Lanka –, met elkaar verbonden door het grote verhaal van de ontdekking van de natuur door de mens, eerst als jager-verzamelaar, daarna als landbouwer, vervolgens als industrieel en ten slotte als bioloog en natuurbeschermer. De grote ontdekkingsreizen van na 1492, de ontmoetingen met een heel andere, tropische natuur, hadden ook grote gevolgen voor de waardering ervan. Het boek eindigt met de paradox van de ‘tweede domesticatie’ van de natuur: op zoek naar wildernis wordt de natuur steeds meer aangeharkt en gepland. Vanuit de lange lijnen die verleden en heden met elkaar verbinden, worden zo ook vragen gesteld over de toekomst van de Nederlandse natuur.

Rob Lenders werkt als historisch ecoloog bij de afdeling Milieukunde van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Joop Schaminée is hoogleraar systeemecologie en verbonden aan de universiteiten van Wageningen en Nijmegen.

Thomas van Goethem was tot voor kort postdoc bij de Universiteit Utrecht en is nu projectleider bij het RIVM.

Jan Luiten van Zanden is hoogleraar economische geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.

Toon meer Toon minder
€ 24,99

Verwachte leverdatum: dinsdag 26 oktober


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789044647341
Verschijningsdatum
februari 2021
Druk
1
Aantal pagina's
336 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
740: Mens en maatschappij algemeen
Thema's
  • Levensstijl, hobby‘s en vrije tijd
  • Natuur en de natuurlijke wereld: algemeen

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden