De vergelding

een dorp in tijden van oorlog

Auteur(s): Jan Brokken
Taal: Nederlands
0,25/5
2 recensies
De vergelding
De vergelding
De vergelding

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Marjolein Overmeer

De duistere kant van de bevrijding

[Recensie] De bevrijding in mei 1945 zorgde voor een ontlading in Nederland. Overal werd gefeest maar ook wraak genomen. Jarenlange onderdrukte woede, frustraties, angst en afgunst kwamen er in een keer uit. Deze volkswoede richtte zich onder andere op meisjes die zich met de Duitsers hadden ingelaten, de moffenmeiden. Jan Brokken beschrijft in De vergelding treffend de oorlogsjaren en de afrekening erna in zijn geboortedorp Rhoon.

Het boek gaat niet alleen over de relaties tussen Rhoonse meisjes en Duitse soldaten, maar het loopt er wel als een rode draad door heen. De titel van het boek slaat op een vergeldingsactie van de ingekwartierde Duitsers in het Zuid-Hollandse dijkdorp.

Op 10 oktober 1944 lopen enkele Duitse soldaten, samen met de twee Rhoonse zusjes Dien en Sanderien van Regt, over de onverlichte dijken. Een loshangende hoogspanningskabel treft de langste soldaat, toevallig ook Ernst Lange geheten, die later zal sterven.

De Duitse sergeant Walter Loos, die ook aanwezig is tijdens deze nachtelijke wandeling, is overtuigd van sabotage en pakt de volgende dag zeven mannen op. Hierbij kiest hij niet willekeurig: jongens die steentjes naar hem hadden gegooid, mannen die minachting hadden getoond, dat soort werk. Zij eindigen voor Loos’ vuurpeloton, hun huizen worden in brand gestoken en hun gezinnen verjaagd. Maar ging het wel om een verzetsdaad?

De bronnen

Jan Brokken heeft het boek geschreven met hulp van Bert G. Euser, zijn vroegere buurjongen. Euser heeft meer dan zeven jaar gestoken in het verzamelen en lezen van historische documenten, archiefstukken, rapporten en processen-verbaal over de gebeurtenissen tijdens en na de oorlog in Rhoon.

Daarnaast hebben Euser en Brokken in totaal 185 ooggetuigen, direct betrokkenen, hun kinderen of familieleden ven nabestaanden van de slachtoffers gesproken. Al deze informatie heeft geleid tot een historisch verantwoord boek dat leest als een roman. Eenmaal begonnen kon ik het in ieder geval niet meer wegleggen.

Brokken beschrijft de gebeurtenissen in een dorp tijdens de oorlog aan de hand van gewone mensen zoals Sanderien de Regt. Zij is het vriendinnetje van de 18-jarige soldaat Lange. Op de dag dat hij sterft, is ze zelf pas veertien maar ze lijkt een stuk ouder.

Ze was op sleeptouw genomen door haar 23-jarige zus Dien, die al verschillende Duitse vriendjes heeft gehad en nu stapelverliefd is op sergeant Loos. Na de vergeldingsactie in oktober 1944 zal Loos worden overgeplaatst en Dien verhuist naar Hellevoetsluis om hem te kunnen blijven ontmoeten.

Dirkje danst met Duitsers

In Rhoon treffen de soldaten en de meisjes elkaar vaak in het dijkhuisje van Dirkje Veth – de Ruyter. Een mooie vrouw die er in de oorlog alleen voor is komen te staan. Haar man, Arend-Jan Veth, vocht aan Nederlandse zijde en wist na de overgave in 1940 te vluchten en Engeland te bereiken. Hij zou, samen met de geallieerden, pas weer voet zetten op bezet gebied tijdens D-day.

Omdat Dirkjes man was gedeserteerd kreeg ze geen geld van de overheid en moest ze het financieel alleen zien te rooien. Haar eigen ouders hadden het niet breed en haar rijkere schoonouders weigerde haar voedsel te geven: dat kon ze immers niet betalen?

Na de dood van haar zoontje knapt er iets in Dirkje. Ze moet toch haar twee dochters te eten geven en ze gaat werken voor de Duitsers. Eerst als wasvrouw maar al gauw is het regelmatig feest bij haar thuis. De dorpelingen kijken met afgunst naar het enige huis waar de radio aan mag en waar volop drank en eten aanwezig is. Dirkje dook, net als de andere meisjes, met verschillende Duitsers het bed in en kwam zwanger de oorlog uit.

Moffenmeiden

Na de roes van de bevrijding kwam de wraak. Exacte cijfers zijn onbekend maar honderden vrouwen werden kaalgeknipt, openbaar vernederd, mishandeld of aan het werk gezet omdat ze het met de Duitsers hadden aangelegd. Dit hoefde niet alleen vriendinnetjes van soldaten te zijn, ook NSB-vrouwen liepen risico op deze behandeling.

In Rhoon ging het om een vooraf georganiseerde actie, toegestaan door de autoriteiten, en geen spontane uitbarsting. Het bewijs hiervan is de lijst met ruim 30 namen van vrouwen die gestraft moesten worden. En dat op een bevolking van 2000 inwoners.

Na de eerste roes van de bevrijding wordt Dirkje op 8 mei 1945 door een woedende meute opgepakt en bruut kaalgeknipt met een enorme schapenschaar. Met hakenkruizen van carbolineum op het hoofd worden Dirkje en andere ‘moffenmeiden’ op een kar door het dorp gereden. Hier en daar stopt de kar zodat de omstanders zich kunnen botvieren op de meisjes. De zwangere Dirkje wordt gestompt, geslagen, in haar buik getrapt en bespuugd. Sanderien weet deze dans toevallig te ontspringen.

Op het moment dat Dirkje door haar dorpsgenoten wordt mishandeld, arriveert haar man Arend-Jan Veth in een grote Amerikaanse slee vol cadeaus en lekkernijen. Bij zijn oude huis aangekomen treft hij zijn vrouw en kinderen niet aan en even later hoort hij wat er aan de hand is. Hij wacht een paar uur en rijdt dan naar zijn schoonouders.

Zonde te groeten loopt hij het huis binnen en neemt zijn twee dochters onder de armen weer mee naar buiten. Zijn vrouw, die half in coma en onder de kompressen in de kamer ernaast ligt, negeert hij. Een week later zou hij de hele inboedel uit Dirkjes huis, al haar kleren en zelfs de poppen van zijn dochters in de brand steken. Om vervolgens nooit meer terugkeren in Rhoon.

Schaamte komt later

Een van de geïnterviewde getuigen zegt over deze eerste dagen van herwonnen vrijheid: “Het ergste van de oorlog was voor ons de bevrijding”. De dagen na 8 mei kijken veel dorpelingen al met schaamte terug op de beestachtige behandeling van de dorpsmeisjes. Om hier vervolgens niet meer over te praten.

Na veel speurwerk kregen Euser en Brokken langzaamaan genoeg gegevens boven tafel om de oorlogstijd van het dorp te kunnen reconstrueren. Maar nog steeds mist hij informatie en door de jaren heen zijn belangrijke getuigen overleden. Wie er achter de dood van Ernst Lange zit, zal wel altijd een geheim blijven.

De auteur vertelt

Jan Brokken laat in De Vergelding. Een dorp in tijden van oorlog (Amsterdam 2013) zien dat de schaduw van de geschiedenis zelfs in het kleine dorpje Rhoon aanwezig was en wel tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Een boek over gewone mensen in ongewone omstandigheden.

Brokken: “De oorlog in Rhoon was veel meer oorlog dan ik dacht. Vanaf de eerste oorlogsdag sloeg het drama toe. Dat komt natuurlijk ook omdat het dorp net onder Vliegveld Waalhaven lag. Na die eerste oorlogsdag is het niet meer rustig geweest.”

“In Rhoon werden 300 tot 350 Duitse militairen gelegerd, in het Kasteel, de lagere scholen, bij mensen thuis. In het najaar van 1940 werden de scholen gesloten. De kinderen kregen onderwijs in de kerk, waar ze op hun knieën zaten en de kerkbank als lessenaar gebruikten.”

Grote gezinnen en armoede

“Het leven was vanaf de eerste oorlogsdag ontregeld. In 1944 zaten 170 tot 190 mannen ondergedoken in het dorp. Voorts waren er 200 evacués uit Voorne-Putten, waar de polders door de Duitsers onder water waren gezet om een geallieerde landing te voorkomen. 700 vreemden op een bevolking van 2000 zielen, dat is veel. En ik schrok hoe arm ze het in 1940 in mijn dorp hadden. Hoe waanzinnig groot de gezinnen ook waren: 12, 13 kinderen is schering en inslag. Geef die maar eens te eten in een oorlog!”

“Na de oorlog is de houding geweest: wat niet weet wat niet deert. In ons dorp hebben we altijd een standaardverhaal gehoord over de dramatische gebeurtenis van 11 oktober 1944: de executie van zeven burgers ter vergelding van de dood van een Duitse soldaat, die tegen een gebroken hoogspanningskabel was gelopen. ‘Sabotage’, dachten de Duitsers. ‘Losgeraakt door de storm’, zeiden de dorpelingen.”

“We zijn de zaak gaan onderzoeken door een vergrootglas boven het dorp houden. Wat is er op 10 en 11 oktober 1944 precies gebeurd? Wat is er in aan vooraf gegaan en wat is er op gevolgd? Wat blijkt, iedereen in het dorp heeft zich iets kwalijk te nemen, van kleine dingen tot hele grote. Aan die schaamte wil niemand herinnerd worden.”

Eerder verschenen op Kennislink

Recensie door: Annette Jenowein
5/5

Die rotoorlog gaat nooit voorbij

In De vergelding probeert Jan Brokken een gebeurtenis te reconstrueren die zich in het laatste jaar van de oorlog in Rhoon voltrok. Brokken, zoon van een Rhoonse predikant, werd na de oorlog geboren en was er dus niet bij. Niettemin presenteert hij zich als een betrokken verteller. Hierdoor leest De vergelding niet uitsluitend als een gedegen historisch werk, maar vooral als een spannende roman waarin Hollandse sulligheid en kleinburgerlijkheid, moed, machtswellust en de natuurlijke drang om te overleven de bepalende elementen zijn.

De achtergrond van de gebeurtenissen op 10 oktober 1944, waarbij een Duitse soldaat om het leven kwam en zeven dorpsbewoners zonder enige vorm van proces gefusilleerd werden, bleef tot op de dag van vandaag in nevelen gehuld. Met volhardende precisie legt Brokken bloot hoe dat komt: vrijwel iedereen in de kleine gemeenschap blijkt wel een visie op de gebeurtenissen te hebben en meerdere personen zouden zelfs wel een motief kunnen hebben gehad. Hierdoor werd de vraag : ongeluk of sabotage? nooit beantwoord.

Surrealistisch

Tot aan die fatale dag verloopt de oorlog voor de Rhoonaren naar verhouding rimpelloos. Boeren, burgers, buitenlui en bezetters leven zo goed en zo kwaad als dat gaat met en naast elkaar. Brokken schetst een welhaast surrealistisch beeld van deze samenleving: collaboratie, al dan niet openlijk, leefde samen met verzet. Het dorp zat  vol met onderduikers én met Duitse militairen, de meesten bij particulieren ondergebracht.

‘Bij Berry Hersbach zat een kapitein in de grootste kamer boven, hij gaf leiding aan het luchtafweergeschut. Voor de oorlog tuurde hij met een ander doel naar de hemel: als astronoom bij de Sterrenwacht in Berlijn. Soms luisterde Berry een paar dagen niet naar de BBC op de korte golf, bang dat hij gearresteerd zou worden voor illegaal radiobezit – hij had drie ontvangers staan. Dan zei de kapitein aan het einde van de week: “Hersbach, luisteren, anders blijven we niet op de hoogte.”’

Dankzij de gedetailleerde karakteriseringen van Brokken leren wij de dorpelingen en vooral de  hoofdrolspelers in het drama kennen:  de vrouwen en de meisjes uit het dorp die zonder scrupules ‘scharrelen’ met Duitse soldaten, de NSB’ers – zowel fanatiekelingen als pragmatici -,  de bange burgemeester, de dominee die schaamteloos zijn fascistische praatjes vanaf de kansel verkoopt, de rücksichtslose verzetsjongens, de ongeleide boerenkinkels en de Duitse bezetters in gradaties van zachtmoedig tot uiterst wreed. Het grote creatieve talent van Brokken stelt hem in staat hierbij een passende ironische distantie tot zijn personages te bewaren.  Hoewel hij er ‘met zijn verstand niet bij kan’ dat je als jong meisje mooi weer speelt met de moffen geeft hij toch ruimte aan hun mogelijke overwegingen. De lezer mag zelf oordelen:

‘Hun hele toekomst maakte ze onzeker, dat moesten ze toch begrijpen? Of kon het Dien, Sandrien, Dirkje, Emma en Gertie geen meter schelen? Dachten ze: na ons de zondvloed. Nog even feesten! Na de bevrijding zou het dorp weer even stroef en godvrezend worden als het voor de oorlog was geweest, daar konden ze donder op zeggen. Na de oorlog zouden ze weer aan de slag moeten als werkster, dienstbode of in het gunstigste geval als huisvrouw, met een boerenknuppel thuis die de lakens uitdeelde. Dus nog even sjansen, giechelen, dansen en zingen.’

Op hun beurt straften de Rhoonaren op 8 mei 1945 deze losbandigheid genadeloos af en sommeerden kapper Huub Droogscheerder met een schapenschaar en carbolineum de moffenmeiden toe te takelen. Pas bij het tiende slachtoffer van de lijst – er stonden dertig namen op  –  greep de dorpsdokter Monteyn in en rukte Huub de schaar uit handen.  ‘Maar toen rolde de kar met de meisjes al door het dorp, voortgeduwd door joelende jongens’, schrijft Brokken.

Ondanks die zorgvuldig gehanteerde distantie kan de auteur niet voorkomen dat de lezer  deze ‘moffenmeiden’ indirect verantwoordelijk houdt voor de catastrofe die zich op die 10eoktober 1944 afspeelde. Na een avondje dansen in het gastvrije huis van Dirkje de Ruyter, wier echtgenoot in de eerste oorlogsdagen de wijk had genomen naar Engeland,  wandelen de twee zusjes De Regt met hun Duitse vriendjes, na spertijd over de donkere Rijsdijk naar huis. Opeens slaakt soldaat Ernst Lange een ijselijke gil: hij is op een loshangende elektriciteitskabel gestapt.

Lange overleefde het contact met 500 Volt niet. De hoger in rang geplaatste Walter Loos denkt direct aan sabotage en zorgt ervoor dat nog diezelfde avond zeven willekeurige dorpsbewoners worden opgepakt. Een achtste die de groep te hulp wil schieten mag aansluiten in de rij. Eén ontspringt de dans: in ruil voor twee vetgemeste varkens voor Oberleutnant Schmitz krijgt herenboer De Kooning zijn zoon vrij.

Twijfel

Na duizenden pagina’s processtukken, getuigenverhoren en interviews die Brokken samen met historicus Bert Eus gedurende zeven jaar doorploegde, krijgt hij boven tafel dat de Duitse commandant Schmitz en zijn ondergeschikte Loos met deze actie alle oorlogsregels aan hun zwarte laarzen lapten.  Wat Brokken echter niet lukt is om een sluitend bewijs te vinden voor de werkelijke toedracht. Maar dat maakt zijn relaas nu juist zo spannend. Na een uiterst gedegen argumentatie voor een bepaalde schuldige laat hij toch telkens weer de twijfel toe in vragen die hij zichzelf – maar de facto de lezer – stelt: ‘Jezus, dacht ik, wat ben ik aan het doen?’

‘Gaat die rotoorlog dan nooit voorbij?’ kopte de Volkskrant op maandag 18 februari 2012 in een artikel over een signeersessie van Jan Brokken in het dorp van zijn jeugd.  Het is de parafrasering van een verzuchting  door Magda, de dochter van Dirkje de Ruyter. Hoewel ‘grijs, gerimpeld en gekrompen’ werd zij zelfs in 2005 tijdens een wandeling in het dorp nog door een voorbijganger herkend: ‘O, jij bent de dochter van die moffenhoer.’  Inderdaad, dat is wat Brokkens boek pijnlijk duidelijk maakt:  de herinnering is per definitie onbetrouwbaar want gekleurd, goed en fout lopen op een merkwaardige manier door elkaar en die rotoorlog is nog steeds niet voorbij.

Samenvatting

Jan Brokken groeide op in Rhoon, een Zuid-Hollands dorp dat sinds de oorlog een geheim met zich meedraagt. Door sabotage vindt in 1944 een Duitse soldaat de dood. De vergelding van de bezetter is verschrikkelijk: zeven mannen uit Rhoon worden geëxecuteerd, hun vrouwen en kinderen uit hun huis verdreven, have en goed in brand gestoken. Wie pleegde de aanslag op de Duitse soldaat? Waarom? Of was het toch een dom ongeluk met fatale gevolgen?

In De vergelding reconstrueert Jan Brokken de gebeurtenissen aan de hand van duizenden pagina's processtukken, getuigenverhoren en 185 interviews met betrokkenen. Net als hij denkt te weten hoe het zit, krijgt het verhaal een compleet andere wending.

Toon meer Toon minder
€ 15,00

Verwachte leverdatum: donderdag 12 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789045027487
Verschijningsdatum
juni 2014
Druk
14
Aantal pagina's
384 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Thema's
  • Biografie, literatuur en literatuurstudies
  • Biografie en non-fictieproza
Categorieën

Auteur
Uitgever
Atlas Contact, Uitgeverij

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden