Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Ieder een lichaam

over verzet, verlangen en vrijheid

Auteur(s): Olivia Laing
Taal: Nederlands
2 recensies
Ieder een lichaam
Ieder een lichaam
Ieder een lichaam

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Tanny Dobbelaar

Over verzet, verlangen en vrijheid

[Recensie] Toen de minimalistische schilder Agnes Martin (1912-2004) een vraag kreeg over de reputatie van vrouwelijke kunstenaars als zijzelf, riposteerde ze: “Ik ben geen vrouw, ik ben een deurkruk”. Martin schilderde doeken met rasters en streepjes. Ze weigerde zichzelf te zien als vrouw of als lesbienne.

In haar nieuwste boek Ieder een lichaam legt de Britse schrijver en cultuurcriticus Olivia Laing (1977) een associatief maar overtuigend verband tussen Martins geschil­derde hokjes en haar pogingen om aan elke categorisering te ontsnappen.

Martin had de verstikkende jaren vijftig meegemaakt, waarin de Amerikaanse overheid nog gedrevener en agressiever op homoseksuelen jaagde dan op communisten. Omdat ‘zedenschenners’ niet in overheidsdienst mochten, verloren 7000 tot 10.000 ambtenaren hun baan. Velen van hen pleegden zelfmoord. Homoseksuelen riskeerden gevangenisstraf, levenslange opname in een inrichting of castratie. Zo ontving de jonge Lou Reed nog in 1959 elektro­shocks vanwege zijn geaardheid.

Agnes Martin is een van de vele fascinerende figuren in Laings boek over de relatie tussen lichamen, politiek en vrijheid. Die relatie is urgent. Denk aan de nieuwste abortuswetten in Texas of de huiveringwekkende toekomst voor vrouwen in Afghanistan. Of aan al die lichamen die oorlog en klimaat­geweld ontvluchten in wankele bootjes.

Laing: ‘We zitten allemaal vast in ons ­lichaam, dat wil zeggen: we zitten vast in een raster van tegenstrijdige opvattingen over waar die lichamen voor staan, wat ze kunnen en wat ze wel of niet mogen’.

De hoopvolle kant van een massa zijn, een zwerm

Net als in haar vorige boek De eenzame stad toont Laing terloops haar persoonlijke ­motieven voor dit werk. Zo meldt ze dat ze van jongs af haar gender ervoer als een strop om haar nek. Ook verhaalt ze over haar eerste gaypride waarin ze als 9-jarige in Londen meeliep in gezelschap van haar lesbische ­ouders. “De kracht van die stroom lichamen die over de Westminster Bridge trok nestelde zich ook in mij, een somatische ervaring die volkomen nieuw voor mij was. Ineens werd me duidelijk dat we door met ons allen lijfelijk de straat op te gaan de wereld ­konden veranderen.”

Die hoopvolle kant van een massa zijn, een zwerm, ziet ze terug in de wereldwijde Black Lives Matter-demonstraties. Soepel ­essayeert Laing van de geschiedenis van het gevangeniswezen naar de zwarte bevrijdingsbewegingen. Dankzij een progressief gevangenisregime in de jaren vijftig kon Malcolm X zich ontwikkelen van een kansloze jonge crimineel tot een belezen verzetsstrijder. Desondanks liet de gevangenis ook in zijn ­lichaam traumatische sporen na.

In haar jonge jaren werkte ze als natuurgenezer

Bij het thema ziekte voert Laing de Amerikaanse schrijfsters Susan Sontag en Kathy Acker op. Beiden leden aan kanker, maar gaven er een volstrekt tegengestelde betekenis aan. Sontag ontkende liever dat ze een lichaam had. Ze waste zich weinig, ­vertelt Laing, rookte als een schoorsteen, en nam speed om haar eetlust en slaap te onderdrukken. Net als veel vrouwen van haar ­generatie kreeg ze een kind voordat ze een orgasme had ervaren. Ze was verbijsterd toen de bevalling pijnlijk bleek.

Nadat artsen borstkanker bij haar hadden geconstateerd, koos ze voor de agressiefste chemo’s, in de overtuiging dat die haar zouden ­redden.

Kathy Acker noemde haar kanker daarentegen een geschenk. Ze weigerde reguliere artsen omdat hun behandelingen haar gevoelens en ervaringen totaal negeerden. Ze wilde juist betekenisvol leven en sterven.

Laing begrijpt die houding. In haar jonge jaren werkte ze als natuurgenezer, gefascineerd als ze was door de verhalen die mensen over hun ziekte vertelden. Toch nam ze ontslag. ‘Het verontrustte me dat zoveel van mijn patiënten à la Acker van me wilden horen dat ik een wondermiddel wist, dat ze met hun chemo moesten stoppen en konden genezen met koffieklysma’s of extreme eliminatiediëten.’ Ze wilde niet langer rommelen aan lichamen die immers ook uiterste complexe fysieke entiteiten zijn, zonder identiteit of betekenis.

Ook over de Markies de Sade bestaan contrasterende lezingen

In hecht gecomponeerde essays brengt Laing een stoet van twintigste-eeuwse ­denkers, kunstenaars en activisten tot leven. Onder hen de radicale feminist Andrea Dworkin, voormalig sekswerker en slacht­offer van seksueel geweld, die porno en prostitutie bestreed, en mannen opriep hun ­slappe penis te omarmen. Zij schreef onder meer over Markies de Sade, de veelbezongen icoon van de seksuele vrijheid. Met zijn achttiende-eeuwse gruweltheaters was hij volgens Dworkin uitsluitend een geweld­dadige crimineel.

Laing laat Dworkins lezing contrasteren met die van Angela Carter, waarin De Sade verschijnt als fantasievol maar zeer bitter ­gestemd, een denker die de wrede consequenties laat zien van absolute persoonlijke vrijheid. De complete dominantie over andere lichamen in zijn verhalen staan diametraal op zijn eigen leven vol diepe machteloosheid. Hij zat in totaal 29 jaar in gevangenissen met een vaak mensonterend regime.

De hoofdrol in dit boek is voor de in Oostenrijk geboren psychoanalyticus Wilhelm Reich (1897-1957). Hij stelde dat ziekte, oorlog en angst allemaal te wijten zijn aan geblokkeerde seksuele energie, veroorzaakt door trauma. Als lichamen hun seksualiteit vrijelijk kunnen beleven, dan zou dat ook politiek vele problemen oplossen. Overigens dacht hij ‘teleurstellend dogmatisch’ over seks, aldus Laing: die moest wel heteroseksueel zijn en penetratiegericht.

De les van Reich

Reich interpreteerde fascisme als het ­resultaat van patriarchale seksuele repressie. Die opvatting leidde tot een breuk met Freud, die psychoanalyse niet met politiek in verband wilde brengen. Reich vertrok naar de Verenigde Staten, waar hij zijn orgonkast ontwikkelde. Die had het formaat van een doodskist. Je kon er kosmische, orgon­energie opdoen, waardoor je kwalen zouden verdwijnen.

Hoe controversieel Reichs ideeën waren, bleek wel uit het feit dat de Amerikaanse Food and Drug Administration zijn orgonkasten en zelfs 2000 exemplaren van zijn boeken verbrandde – de enige boekverbranding in de geschiedenis van de Amerikaanse overheid.

Reich leed al aan paranoia, maar door deze gebeurtenis trok hij zich nog meer terug. ‘Zijn grootste fout was dat hij dacht dat je je van de buitenwereld kunt afsluiten’, concludeert Laing. ‘Er is geen met staal beklede kast die je kan beschermen tegen het raster van krachten dat op tastbare, kwellende ­manieren beperkt wat elk persoonlijk ­lichaam mag zijn en mag doen. Er is niet aan te ontkomen, er is geen plekje waar je je kunt verbergen. Je schikt je naar de wereld of je verandert de wereld. Het is Reich die me dat heeft geleerd.’

Eerder verschenen in Trouw

Recensie door: Robin Hurkens

Praten, praten, praten over Everybody. A Book about Freedom van Olivia Laing

[Column] Everybody. A Book about Freedom (mooi vertaald door Henny Corver als: Ieder een lichaam. Over verzet, verlangen en vrijheid) begint goed, heel persoonlijk én herkenbaar – voor mij althans. Olivia Laing vertelt over haar kindertijd, dat ze ongelukkig was zonder te weten waardoor. “Ik was zo verkrampt,” schrijft ze, “dat ik als een dichtklappende muizenval terugschrok als iemand me aanraakte, ik had het gevoel dat ik iets in me opgesloten hield.”
Later ontdekt ze dat ze niet past binnen de gevestigde kaders ‘man versus vrouw’ die ze als verstikkend én als discriminerend ervaart. Deze laatste uitspraak – dat Laing het als discriminerend ervaart – is zeer relevant. Hier wordt het persoonlijke politiek. Veel dingen die ons als individu lijken te raken, zo legt Laing dit uit, komen voort uit grotere stigmatiserende en buitensluitende krachten, waartegen wij ons kunnen en moeten verzetten.

Een interessant thema, temeer omdat Laing dit op oorspronkelijke wijze koppelt aan de levens van verschillende schrijvers, activisten, feministen en kunstenaars (Agnes Martin, Susan Sontag, Kathy Acker, Andrea Dworkin, Malcolm X, Christopher Isherwood, Bayard Rustin, Nina Simone, Angela Carter), waarbij de hoofdrol is weggelegd voor Wilhelm Reich. (Reich is de zeer omstreden psychoanalyticus die stelt dat ziektes, maatschappelijke misstanden en zelfs oorlogen te wijten zijn aan geblokkeerde seksuele energie, veroorzaakt door angsten en trauma’s.)

Olivia Laing behandelt zowel Reich als de andere besproken schrijvers en kunstenaars kritisch en genuanceerd. Ik begrijp de positieve recensies van Bas Heijne, Tanny Dobbelaar, Wieteke van Zeil en Conny Palmen over dit boek dan ook heel goed, maar toch kan Ieder een lichaam mij persoonlijk niet bekoren. Laing praat maar en praat maar en praat maar. Het is mij veel te veel. Te associatief, te veel details, te veel – niet ter zake doende – informatie. Over Kathy Acker bijvoorbeeld schrijft ze ondermeer:\

“Najaar 1966, een halfjaar na haar borstamputatie, schreef Acker een essay voor The Guardian, getiteld The Gift of Disease. In dat artikel zegt ze een hoop paranoïde, desperate en zelfbegoochelende dingen […] maar ze maakt ook een heel treffend punt […] Ik begrijp wat ze bedoelt, denk ik. Het beangstigende van het stoffelijke lichaam was een van de redenen waarom ik vlak voor mijn dertigste verjaardag ben gestopt als natuurgenezer.”

Laing maakt zich ook schuldig aan – wat ik noem – ‘mooischrijverij’. Ze gebruikt zo ontzettend veel bijvoeglijke naamwoorden dat ik inmiddels snak naar een bondige samenvatting van dit – in de kern – boeiende boek. Maar het is niet alleen de stijl die mij tegen de borst stuit, er wordt ook erg veel impliciet en expliciet in geoordeeld én gepsychologiseerd. Er zit een soort indiscretie in dit boek die mij niet aanstaat. Misschien ligt het aan mij, en ben ik niet politiek geëngageerd genoeg, niet grootstedelijk genoeg, kortom: te provinciaals. Het zou kunnen. Daarom nog een laatste voorbeeld uit Ieder een lichaam. Oordeel zelf:

“In 1973 was Andrea Dworkin zesentwintig en werkte ze koortsachtig aan\ haar eerste boek. Ze was in New Jersey opgegroeid bij linkse Joodse ouders uit de lagere middenklasse met rauwe, niet-verwerkte herinneringen aan de Holocaust, waarvan de gruwelen in de jaren vijftig nog achter een muur van gepijnigd zwijgen weggemetseld zaten. Op haar negende randde een onbekende man haar aan in de bioscoop; ze hield er een blijvend trauma aan over, maar het inspireerde haar wel om haar eigen erotische en intellectuele weg te volgen, het gezapige leven in de buitenwijk achter te laten en van de wereld te proeven. Ze ging studeren aan de vrijzinnige kunstacademie Bennington in Vermont, zat even in de cel wegens deelname aan een demonstratie tegen de oorlog in Vietnam en vertrok na haar afstuderen naar Europa: een gepassioneerde jonge hippie met een zacht, open, lachend gezicht en een bos donkere krullen.”

Eerder verschenen op Robin Hurkens

Samenvatting

In ‘Ieder een lichaam’ onderzoekt Olivia Laing wat het betekent om een lichaam te hebben, aan de hand van haar eigen ervaringen en de levens van de meest fascinerende denkers uit de twintigste eeuw. Ieder een lichaam is een volmaakt oorspronkelijke reflectie op vrijheid en lichamelijkheid van een schrijver met een onafhankelijke geest, oog voor complexiteit en een glasheldere pen. Want ook in het tijdperk van technologisering en automatisering blijft het lichaam een bron van kracht en verzet die de wereld kan veranderen.

‘Met een even persoonlijke als onderzoekende blik analyseert Olivia Laing haar onderwerpen; kunst, literatuur en het leven van de makers. Zo maakt ze op wonderschone manier voelbaar dat kunst niet losstaat van “het leven” maar diepe verbinding zoekt met onze emoties en ervaringen. Olivia Laing is een van de origineelste schrijvers van deze tijd.’ – Wieteke van Zeil

Toon meer Toon minder
€ 22,99

Verwachte leverdatum: dinsdag 26 oktober


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789045044804
Verschijningsdatum
september 2021
Druk
1
Aantal pagina's
304 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Thema's
  • Kunst
  • Schone kunsten: behandelingen en onderwerpen
  • Kunstgeschiedenis
Categorieën

Auteur
Uitgever
Atlas Contact

Vertaald door
Henny Corver

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden