Voor 23:00 besteld, overmorgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Ons feilbare denken

Thinking, fast and slow

Auteur(s): Daniel Kahneman
Taal: Nederlands
3 recensies
Ons feilbare denken
Ons feilbare denken
Ons feilbare denken

Recensie

Aantal recensies: 3

Recensie door: Aart G. Broek

Meten is vergeten wat we níét weten!

[Column] De voorspelbaarheid van ons leven is flink verbeterd in de loop der eeuwen. Hiervoor zorgen onder meer wetgeving en regelingen, de scheiding van machten, inspectieorganen en onafhankelijke raden van onderzoek, het ambtelijk apparaat en professionele specialisering. natuurweten­schappelijke en technische specialisaties zorgden voor spectaculaire zekerheden. Juist díe voedden vervolgens onze overtuiging: meten is weten, weten is voorspellen, voorspellen is beheersen.

Junk

Deze mantra geldt echter níét voor de processen die wij mensen met elkaar ontwikkelen. De oud-bankier, mathematicus en filosoof Nassim N. Taleb onderstreept dit keer op keer in zijn best-selling studie Black Swans (2010; onder de titel De zwarte zwaan; de impact van het hoogst onwaarschijnlijke ook in het Nederlands verkrijgbaar). We transporteerden het meten-is-weten-adagium naar alle mogelijke sociale processen, waaronder ons economische, (bedrijfs)orga­nisatorische en bestuurlijke doen en laten. Tot op heden zijn velen blijven geloven dat we ook in die velden overeenkomstige zekerheden als in de exacte wetenschappen kunnen verwachten.

Als een junk aan heroïne klampen we ons vast aan pretentieus gepimpte spreadsheets: we vullen getallen in en vinken vakjes af om de bedrijfs- en beleidsprocessen ‘transparant’ in kaart te brengen, te ‘ontsluiten’, en ‘effectief’ en ‘efficiënt’ te ‘monitoren’. Dit alles in de absoluut ongefundeerde maar alleszins geruststellende overtuiging dat we die processen nu eindelijk ‘doeltreffend’ zullen ‘managen’ en de risico’s weten te ‘beheersen’, waardoor we de ‘daadkracht’ van de organisatie ‘vergroten’. In een dergelijk sprookje komen dan nog woorden voor als: ‘projectmatig’, ‘plannen’, ‘interactief’, ‘aansturen’, ‘doeltreffend’, ‘ambities’, ‘modules’, ‘actie’ en ‘strategie’.

Gemoedrust

In de decennia dat het communisme huishield achter het IJzeren Gordijn (1945-1991) koesterden de stalinistische leiders de tekstschrijvers van dergelijke propaganda. Ironisch genoeg wortelde de sociale maakbaarheidsgedachte óók in westerse samenlevingen, vooral ná het instorten van de communistische regimes. De cijfers, statistieken en diagrammen versterken echter slechts de schijn van zekerheid. We draaien onszelf en anderen een loer: niet het verzamelen van nog meer gegevens is het probleem, maar de kritische weging van al die gegevens is dat wél.

Voor ons gemoed vragen we om nóg meer cijfers en die zorgen er feitelijk voor dat we alleen nog maar méér risico’s gaan nemen. Meer informatie is geen garantie voor beter gefundeerde besluiten. Zo zijn slechte besluiten niet per definitie het gevolg van een gebrek aan harde gegevens. Met nóg meer would-bemeetinstrumenten voor ons sociale handelen en nóg meer quasigegevens bewonderen we feitelijk de nieuwe kleren van de keizer. We horen het jochie niet roepen dat de keizer in z’n blootje paradeert. Maar wie als toezichthoudend bestuurder, als directeur, CEO, CFO of manager waarachtig leiderschap wil tonen, mág geen onzekerheid tentoonspreiden, niet ten overstaan van ondergeschikten maar ook niet ten overstaan van gelijken of meerderen.

Schone schijn

Het onderkennen en op waarde schatten van ‘onzekerheden’ zou juist een hoeksteen van ons handelen moeten vormen! Dit is echter níét wat mensen en organisaties wensen te vernemen. De Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman constateerde: “the admission that one is merely guessing is especially unacceptable when the stakes are high. Acting on pretended knowledge is often the preferred solution.” (Thinking, Fast and Slow, 2011, p. 263) Schone schijn om onzekerheden te maskeren! Kahneman legt deze praktijk van alledag haarfijn uit (ook verkrijgbaar in een Nederlandse editie onder de title Ons feilbare denken).

Er wordt zodoende bestuurd vanuit een uitzonderlijk simplistisch beeld van de menselijke natuur en van menselijk gedrag en handelen. Alles wordt ‘een keuze die je maakt’ – we voegen er ook nog ‘weloverwogen’ aan toe. We zouden niet meer overgeleverd zijn aan de goden zoals de Grieken dat waren. Het (nood)lot zou iets van vroeger tijden zijn. Aan de idee dat ons leven ‘in de handen van God ligt’ hebben we al helemaal geen boodschap meer.

Kortom, in een slogan gevat: meten is vergeten wat we níét weten!

Optimisme

Door de cijfers zoomen we in op enkele meetbare deelaspecten en zien we het merendeel van andere sociaal-emotionele, financieel-economische en bestuurlijke ontwikkelingen volledig over het hoofd of we schatten ze faliekant verkeerd in. Daadkrachtig handelen begint met dit inzicht en koestert ‘twijfel’ in plaats van een zelfingenomen zekerheid te etaleren.

Een zeker optimisme is wel op zijn plaats, ook al heeft het verzamelen en interpreteren van big data ongekende proporties aangenomen. Terugblikkend over de afgelopen twee decennia verliest het cijferfetisjisme toch enigszins zijn glans. Mede door de bancaire crises en door studies als de genoemde publicaties is het inzicht gegroeid dat we dienen te leren handelen met diverse en dikwijls zeer krachtige onzekerheden. Die variëren van onbestendige politieke ontwikkelen – zoals het aanzwellen van desintegrerend handelen binnen de EU – tot succesvolle ontwikkelingen volgend op klokkenluiden – zoals de ‘sjoemelsoftware’ gebruikt door autofabrikanten. Daar zijn geen algoritmen tegenop gewassen.

Deze onzekerheden vereisen wél vaardigheden van bestuurders, medewerkers en adviseurs die nog niet altijd ruim ontwikkeld zijn. Meer in het bijzonder worden inspanningen vereist die stevige ‘botsingen’ faciliteren. Tegenspraak geven en nemen zal het reddende mantra blijken te zijn. Alleen met het wegen van tegendraadse (toekomst)beelden en interpretaties is de last van onzekerheid te verlichten, flink te verlichten. Dat is te doen. Het vereist inspanningen, maar gefundeerde tegenspraak is in organisaties te integreren. Rails worden sterk door dwarsliggers: organisaties ook. Ze kunnen dan zelfs een onzekere toekomst aan.

Deze column is een aangepaste versie van een bijdrage aan de website van Transparency International Nederland, 2018

Recensie door: Cyril Lansink

Een onvolmaakte systeem

[Signalering] De mens is een rationeel wezen. Hij kan beargumenteren waarom hij iets doet, hij kan keuzes maken door alternatieven tegen het licht te houden. Hij kan zijn impulsen intomen, zijn emoties beheersen, zijn vooringenomenheden kapittelen, zijn eerste indrukken corrigeren. Hij heeft kortom het cognitieve vermogen om kritisch te zijn tegenover alles wat zich ‘zomaar’ aandient.

Dit klinkt mooi, te mooi. In de praktijk valt het behoorlijk tegen om die rationaliteit waar te maken. Een weloverwogen denken vereist rust, distantie en inspanning en die is ons in veel gevallen niet gegeven. Denken en oordelen gaat doorgaans snel en intuïtief. Het is oppervlakkig en daarmee vatbaar voor allerlei vertekeningen en illusies.

In ons denken gaat van alles fout, niet incidenteel maar structureel, en er is waarschijnlijk geen auteur die deze ontnuchterende constatering op zo’n omvattende, diepgravende en heldere manier heeft uitgelegd als Daniel Kahneman, die als psycholoog in 2002 de Nobelprijs voor de economie kreeg voor zijn baanbrekende inzichten op het terrein van de beslissingstheorie. Zijn boek Ons feilbare denken mag met recht een monument heten.

In meer dan vijfhonderd pagina’s voert hij de lezer langs de experimenten en de resultaten van decennialang onderzoek naar de ratio – en het gebrek eraan – van oordelen, beslissingen en gedrag. De bedenkelijke rol van achterafkennis bij het beoordelen van beslissingen, het loochenen van statistische waarheden, de neiging om conclusies te trekken op basis van (te) beperkte informatie, de overschatte betekenis van onwaarschijnlijke gebeurtenissen, het misleidende verlangen naar een samenhangend verhaal, het inzicht in biases die tot verkeerde inschattingen leiden – het is maar een kleine greep uit de veelheid van onderwerpen en invalshoeken waarmee Kahneman het prachtige maar niettemin onvolmaakte systeem van het menselijke denken blootlegt.

Wie na de affaire-Stapel een rehabilitatie zoekt voor de psychologie als wetenschap, leze dit boek. Wie niet, die ook. 

Eerder verschenen in Intermediair

Recensie door: Alek Dabrowski

Ons feilbare denken

[Recensie] Dit boek is onder de Nederlandse titel Ons feilbare denken langzaamaan een bestseller aan het worden. Bij de bibliotheek zijn alle exemplaren constant uitgeleend en bij Polare liggen er stapels op de begane grond. Daniel Kahneman is een Nobelprijswinnaar economie. Thinking, Fast and Slow is meer dan economie. Het boek gaat over psychologie, kansberekening, denken, intuïtie, biologie, misvattingen, waarneming, etc. Kahneman geeft een beeld van de menselijke geest met alle vernuft en alle gebreken.

De kern van zijn verhaal is dat ons denken wordt beheerst door twee systemen, die hij simpelweg systeem 1 en systeem 2 noemt. Systeem 1 is onze intuïtie; deze zorgt ervoor dat we snel beslissingen kunnen nemen. De hele dag door maken we gebruik van dit systeem om te reageren op onze omgeving. Systeem 2 wordt gebruikt om ingewikkelde zaken op te lossen, maar systeem 2 is lui (“laziness is built deep into our nature”) en moet geactiveerd worden. Als systeem 1 een oplossing heeft die aannemelijk klinkt blijft 2 inactief.

Systeem is niet uit op waarheid, maar op coherentie. Autorijden, makkelijke sommen oplossen, schattingen maken, snelschaken en iemand inschatten bij een sollicitatiegesprek, we doen het met onze intuïtie van systeem 1 op basis van vertrouwdheid en coherentie, niet op basis van kennis. Weinig weten maakt het juist makkelijker om alles in een coherent geheel te zien. Helaas leunt onze intuïtie veel op vooroordelen en heeft het vaak mis. De chaotische werkelijkheid is complexer dan we met onze intuïtie ervaren.

Kahneman gebruikt tal van puzzeltjes en voorbeelden om de twee systemen te illustreren. Onderzoek naar het aannemen van sollicitanten laat zien dat heel vaak niet de juiste mensen worden aangenomen. De deskundigen op televisie hebben het zelfs meer dan op basis van toeval bij het verkeerde eind. En vooral deskundigen met een coherent en eenduidig verhaal, inspelend op systeem 1, weten werkelijk bijna niets juist te voorspellen. Kenners van de beurs scoren evenmin beter dan iemand die met een dobbelsteen gooit om beslissingen te nemen.

Sowieso wordt gelukkig toeval volgens Kahneman veel te veel beloond alsof het kunde is, bijvoorbeeld op de beurs of op het sportveld. Achteraf is bij het behalen van je gelijk overal een zinvol verhaal van te maken, vooraf is het speculatie. Het vreemde is dat over sommige dingen wel degelijk goede voorspellingen zijn te doen. Een mooi voorbeeld dat Kahneman geeft is dat van de wijnkenner. Met een simpel logaritme en een paar variabelen is het goed mogelijk te voorspellen welke wijn over een paar jaar goed zal smaken en dus veel zal opleveren. Wijnkenners negeren deze kennis bijna geheel en blijven leunen op hun gebrekkige intuïtie. Systeem 1 heerst hier.

Thinking, Fast and Slow is een dik en zeer rijk boek. Alle onderwerpen behandelen of samenvatten is niet te doen. Ik geef daarom een kleine selectie. Kahneman gaat uitgebreid in op statistiek en laat zien dat soms uit kostbare en uitgebreide onderzoeken de verkeerde conclusies worden getrokken wegens gebrek aan statistisch inzicht. Zo zouden kleine scholen het meest succesvol zijn. Maar het klein zijn betekent al dat er een grotere kans bestaat op een afwijking van het gemiddelde. Onder de kleine scholen zitten daarom ook de slechtst scorende.

Ook is duidelijk dat de manieren waarop je statische uitkomsten of keuzemogelijkheden verwoordt beslissend zijn voor de keuzes die mensen maken; samengevat: een positief verhaal (40% wordt gered) in termen van zekerheid scoort beter dan een negatief verhaal (60% kans niet te overleven).

‘Priming’ speelt ook een rol in onze beslissingen en vindt vaak onbewust plaats. Een bekend experiment laat dit zien. Op een kantoor doen mensen zelf geld in een bakje om te betalen voor hun koffie. Een afbeelding met een paar ogen zorgde ervoor dat mensen minder vaak ‘vergaten’ te betalen. Na afloop zeiden mensen hierdoor niet beïnvloed te zijn, de bedragen lieten anders zien.

Heel bekend is de video met een gorilla op een basketbalveld. Deelnemers wordt gevraagd een opdracht uit te voeren, te tellen hoe vaak de bal wordt overgespeeld en zien dus niet een gorilla over het veld lopen. Achteraf vinden deelnemers het onbegrijpelijk. We zij soms ‘Blind to the obvious’, maar zoals Kahneman stelt ook ‘blind to our blindness’.

Als gevraagd wordt een leeftijd te schatten van iemand kan voorinformatie een wereld van verschil maken. Gevraagd of Gandhi 115 jaar oud geworden is, zeiden proefpersonen dat dit niet zo was. Vervolgens werd gevraagd hoe oud hij dan wel is geworden. De schattingen lagen extreem veel hoger dan bij mensen die de eerste vraag niet kregen voorgelegd. Om dit soort redenen zijn objectieve enquêtes heel lastig. De plaats waar een optie staat en zelfs een ander lettertype geven afwijkende uitslagen.

Kahneman bespreekt uitvoerig het Linda probleem: “Linda is 31 years old, single, outspoken, and very bright. She majored in philosophy. As a student, she was deeply concerned with issues of discrimination and social justice, and also participated in anti-nuclear demonstrations.” Vervolgens wordt gevraagd wat meer waarschijnlijk is: “Linda is a bank teller” of “Linda is a bank teller and is active in the feminist movement”U begrijpt het al, de overgrote meerderheid kiest voor optie 2, wat fout is. Het experiment is in vele varianten uitgevoerd en de uitslag is altijd hetzelfde. De conclusie is dat meer achtergrondinformatie een verhaal meer plausibel maakt, maar niet meer waarschijnlijk.

Zo behandelt Kahneman vele onderwerpen en komt tot conclusies als: kennis van een algemene regel heeft geen effect op onze overtuigingen over individuele gevallen. En ook: mensen overschatten onwaarschijnlijke gebeurtenissen en laten dit onevenredig veel meewegen in hun beslissingen.
We reageren ook veel sterker op dreigingen dan op kansen: “Bad is stronger than good” en “We fight harder to prevent losses than to achieve gains.”

In de laatste hoofdstukken bespreekt Kahneman onderzoek naar geluk. Opmerkelijk genoeg geeft in Amerika huishoudelijk werk evenveel geluk als omgang met de kinderen. In Frankrijk ligt dit anders. Verder blijkt dat religie niet leidt tot reductie van depressieve gevoelens.

Interessant is dat Kahneman dit soort beweringen doet op basis van vele intelligente experimenten en hij bouwt op enorm veel onderzoek. De bespiegelingen vinden daarna pas plaats. Veel filosofen doen het andersom: eerst de theorie en vervolgens de feiten erbij zoeken. Vaak wil hij ons wijzen op het volstrekt irrationele van ons gedrag en  het toeval in ons dagelijks leven. Tegelijkertijd verzet ons hele wezen (systeem 1) zich hiertegen. Toeval en willekeur worden nauwelijks erkend door ons.

Tot slot een laatste sterk staaltje van irrationele keuze, de zgn. peak end rule. Als het gaat om pijnbeleving herinneren mensen zich achteraf vooral de ergste pijn en de pijn die zij als laatst hebben gevoeld. Zij beleven echter op het moment zelf wel alle diversiteiten aan pijn.
In een experiment houden proefpersonen een minuut hun handen in ijskoud water. Daarna volgt een tweede sessie van 1 minuut met als toegift een halve minuut in minder koud water. Achteraf wordt gevraagd om ten behoeve van het experiment een van de sessies over te doen. Men kiest massaal voor de tweede optie, dus voor een halve minuut meer onaangename ervaring.

Eerder verschenen op Uitgelezen boeken

Samenvatting

Daniel Kahneman toont in 'Ons feilbare denken' aan dat we veel irrationeler zijn dan we denken. Waarom beoordelen we dezelfde situatie anders voor en na de lunch? Waarom denken we dat knappe mensen competenter zijn dan anderen? Kahneman legt uit dat we twee denksystemen hebben: een snelle, intuïtieve manier en een langzame, weloverwogen manier. Beide zijn uitermate praktisch, maar het gaat vaak fout omdat we - zonder dat we het doorhebben - de verkeerde manier van denken gebruiken.

In deze moderne klassieker legt Daniel Kahneman uit waarom we zo vaak verkeerde inschattingen maken, en geeft tips om deze valkuilen te vermijden en betere beslissingen te nemen.

Daniel Kahneman is een van de invloedrijkste psychologen ter wereld en zijn boek ‘Ons feilbare denken’ is wereldwijd een bestseller. In 2002 kreeg hij de Nobelprijs voor de economie voor zijn onderzoek met Amos Tversky naar hoe mensen denken en beslissingen nemen. Zijn gedachtegoed heeft diepgaand effect gehad op vele terreinen, waaronder economie, geneeskunde en politiek. ‘Ons feilbare denken’ brengt al die jaren onderzoek en wetenschap in één boek samen.

Toon meer Toon minder
€ 29,99

Verwachte leverdatum: zaterdag 04 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789047013044
Verschijningsdatum
september 2019
Druk
37
Aantal pagina's
528 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
770: Psychologie algemeen
Thema's
  • Samenleving en sociale wetenschappen
  • Psychologie

Uitgever
Business Contact

Vertaald door
Peter van Huizen, Jonas de Vries

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden