Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Fantoomgroei

Waarom we steeds harder werken voor steeds minder

Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Fantoomgroei
Fantoomgroei
Fantoomgroei

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Cyril Lansink

Hoe de rijken rijker en de armen armer worden

[Recensie] In onzekere tijden staat één waarheid altijd ferm overeind: de economie moet groeien. Hoe meer hoe beter. Meer producten, meer diensten, meer werk, meer geld, meer investeringen, meer armslag voor de overheid enz. Alleen zo komen we verder met zijn allen. Als de economie groeit, gaat het goed met het land. Zie hier de visie van onze verder visieloze premier Rutte en vele politici met hem. Hoe dan ook geldt: wie mee wil doen om de macht moet minstens aantonen dat zijn plannen voor groei zorgen of er minstens mee samengaan. (O wee, als uit de doorrekeningen van het CPB blijkt dat het niet zo is.)

Maar waarom hangen we het succes van de economie op zo’n vanzelfsprekende manier op aan haar groei? Hoe komen we erbij groei op zich zo belangrijk te vinden? Hoe waardevol is die groei eigenlijk en voor wie? Kortom, wat houdt  die economische waarheid in, wat behelst het verhaal erachter, dat ons steeds opnieuw wordt verteld, en dat we eindeloos aan onszelf blijven vertellen, het verhaal waarin groei de maatstaf is van het (economisch) goede? 

In Fantoomgroei zoeken journalist Sander Heijne en bestuurskundige Hendrik Noten naar een antwoord op deze vragen en gaan ze in op de historische achtergronden en de implicaties zien van dat verhaal. Hun heldere conclusie: dit verhaal is eerst en vooral een ideologie, een politieke keuze; een verhaal dat met andere woorden niets noodzakelijks heeft, maar welbepaalde belangen dient en andere miskent. ‘There is no alternative’, was de boodschap van Margaret Thatcher, toen ze haar versie van het economische verhaal vertelde. We moeten hervormen en bezuinigen, zo klonk het decennia lang als een echo van haar woorden. Het is de bekende truc van de macht: stel iets voor als onontkoombaar, als een non-keus en men zal het eerder accepteren.

Gedreven laten Heijne en Noten zien dat we onszelf zo al decennia lang voor de gek hebben laten houden. Het economische verhaal, zoals het sinds de jaren tachtig rondgaat, is niet het enig mogelijke. Sterker: we moeten er vanaf, liever vandaag dan morgen. En wel omdat de groei die het ons belooft op minstens twee manieren volstrekt niet reëel is. Die groei is niet meer dan een fantoom.

Allereerst: vanaf de tijd dat het neoliberale denken onder aanvoering van economen als Hayek – Rutte’s favoriete filosoof – en Friedman steeds meer terrein won in de politiek, blijken de revenuen van die groei niet meer terecht te komen bij al die hardwerkende Nederlanders die die groei veroorzaken. Het beschikbare inkomen van Nederlandse huishoudens is de laatste vier decennia nauwelijks gestegen; de loonontwikkeling is sterk achtergebleven bij de winsten. De bedrijfsbelastingen zijn stap voor stap omlaag gegaan, terwijl de lasten op arbeid zijn gestegen. Niet gehinderd door economisch-technisch jargon weten de schrijvers de lezer mee te nemen in hun verbazing en verontwaardiging over de ongelijke verdeling van wat we met zijn allen verdienen.

De lusten en de lasten: waar grote bedrijven structureel in de watten werden gelegd, moesten burgers steeds weer de tering naar de nering zetten en zagen ze ondertussen de publieke sector verschralen. (Er is geen geld!) In de crisis van 2008 werd op pijnlijke wijze duidelijk hoe pervers de verhouding tussen het grote geld en de gewone kleine man en vrouw was geworden. De banken bleken in het geheel geen nutsinstellingen meer te zijn, maar louter door hebzucht gedreven bedrijven, wier ‘core business’ het was om geld te maken met geld. Toen dat faliekant misliep, moest de overheid en dus de belastingbetaler met tientallen miljarden bijspringen. ‘Too big to fail’ tenslotte.

In het neoliberale kapitalisme, zo maken Heijne en Noten duidelijk, gaat het steeds minder om het collectief van werkgevers, werknemers, overheid en burgers en steeds meer om een van het gemeenschappelijk belang losgeweekt winststreven. De baas van vroeger is een CEO geworden die zichzelf en de aandeelhouders zo veel en zo snel mogelijk beloond wil zien. En dat is aardig gelukt. Een topman verdient tegenwoordig in drie dagen net zoveel als een gemiddelde werknemer in een heel jaar, zo merken de auteurs fijntjes op.

Het kapitalisme heeft voor ongebreidelde rijkdom gezorgd maar die rijkdom is maar bij een hele kleine groep terechtgekomen. En het punt is dat deze situatie in de kamers van de politieke macht grotendeels willens en wetens in stand is gehouden. Ondertussen worden we gesommeerd om steeds langer en harder te werken, en ons te onderwerpen aan de nukken en grillen van een steeds flexibeler arbeidsmarkt. Die prachtige economische groei heeft geen boodschap aan verdelende rechtvaardigheid, aldus het verdict van de auteurs.

Hun tweede reden om het concept van de groei als een fantoom te ontmaskeren, is echter minstens zo belangrijk. Gaat het hen in het eerste deel van hun boek erom te laten zien dat de baten van het werk niet terechtkomen bij de mensen die het werk verrichten, in het tweede deel zetten ze vraagtekens bij die baten zelf. Hoe reëel zijn die baten eigenlijk, hoe betrouwbaar die groeicijfers die ons worden voorgespiegeld? De neoliberale ideologie heeft er immers een handje van om veel kosten niet mee te tellen, op de eerste plaats die van de milieuvernietiging; kosten die vaak pas later – als het dividend al lang is uitgekeerd – in volle omvang duidelijk worden. Korte termijn gaat in die ideologie altijd voor de lange termijn; de aandeelhouders van nu zijn altijd veel belangrijker dan de generaties na hen die de gevolgen van die vernietiging en die kosten moeten dragen. Neem je die ‘verborgen’ kosten mee dan doet de economie het helemaal niet zo ‘goed’ en is er voor de hoeders van de status quo weinig meer te pochen.

“In wat voor wereld wil jij je kinderen laten opgroeien?” zo beginnen Heijne en Noten dan ook het hoofdstuk waarin ze op zoek gaan naar een adequater verhaal over de economie, een verhaal waarin groei niet zomaar gelijkgesteld wordt aan vooruitgang en verbetering.

Of dit nieuwe verhaal dat een eerlijker verdeling van de lusten en lasten van onze economische activiteiten beoogt én dat een leefbare wereld voor plant, dier en mens garandeert zal aanslaan, blijft de vraag. De auteurs zijn optimistisch en geven alvast een aantal voorbeelden van (nu nog kleinschalige) experimenten waarin ondernemers, bestuurders, activisten en gemeenschappen samen tegen fantoomgroei ten strijde trekken, en die in plaats van private winst collectieve waarden centraal stellen. “Als we voldoende mensen kunnen overtuigen […] ligt een betere wereld binnen handbereik. We hoeven het alleen maar te willen,” aldus de slotwoorden van hun pakkende betoog.

We hoeven het alleen maar te willen… Ik zou hun optimisme graag overnemen. Maar vooralsnog zie ik dat ‘we’ nog niet meteen voor me. In plaats daarvan constateer ik wel veel verdeeldheid, polarisatie en linkse versplintering. Er zijn veel mensen die het anders willen. Anderzijds blijken ook de politieke partijen die zoveel mogelijk vast willen houden aan het oude verhaal van de economie nog steeds op veel electorale steun te kunnen rekenen. Om me te beperken tot ons Nederland: de kans is reëel dat we ook volgend jaar een premier hebben die nog niet zo lang geleden de suggestie gaf dat de afschaffing van de dividendbelasting voor multinationals zo belangrijk was dat hij er zijn politieke lot mee had willen verbinden.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Nico Voskamp
4/5

Een ongemakkelijkere waarheid

[Recensie] Het statement voorin dit boek klinkt als een goed doordachte missie van een multinational, maar is het niet. Het heeft meer – en vooral – een totaal andere ambitie dan het gemiddelde bedrijf:

“Dit boek is een zoektocht naar een nieuw verhaal over een economie voor een andere, betere wereld. En als we die wereld kunnen schetsen, willen we haar ook realiseren. Dat, en niets minder, is de ambitie van deze vertelling.”

Een betere wereld, dat horen we vaker, en ongeveer even zo vaak dat de wereld toch weer een gradatie slechter is geworden. De feiten: onze economie is ontspoord. Bedrijfswinsten zijn huizenhoog maar de werkende mens ziet dat niet terug op de salarisstrook. Betaalbare huizen zijn niet meer te vinden. De zorg, het onderwijs, de politie zijn uitgehold. Waarom accepteren we dat?

Sander (onderzoeksjournalist) en Hendrik (bestuurskundige) gaan terug in de tijd om te traceren waar het mis ging. Bij Sander komt de motivatie om dat te doen door de tegenstellingen die hij observeert in het dagelijkse leven in Amsterdam. Hoogopgeleide tweeverdieners leven een paar stadswijken naast bijstandsmoeders die de eindjes niet aan elkaar geknoopt krijgen. Hendrik werkt als beleidsmedewerker bij de Algemene Werkgeversvereniging Nederland en merkt dat zijn collega’s net als hij, een eerlijker en duurzamere wereld zouden willen. En net als bij hem, lukt dat niet omdat het systeem iedereen de andere kant op duwt. Het beslissende zetje voor hem om dieper te gaan graven komt als het kabinet Rutte vanuit het niets de dividendbelasting wil afschaffen voor een aantal bedrijven. Een cadeautje voor multinationals, zeg maar.

De twee mannen vinden elkaar en gaan zoeken naar oorzaken. Ze beginnen bij Gerard Philips als die in 1886 in Glasgow zijn studie begint. Gerard legt daar de fundamenten voor een gloeilampenimperium dat Philips gaat heten. De rest is historie. Philips wordt een meer dan succesvolle multinational die, in tegenstelling tot veel bedrijven anno nu, wel verantwoordelijkheid neemt voor zijn arbeiders. Philips investeert in goede maatschappelijke voorzieningen, winkels, speelplaatsen, een bibliotheek en scholen.

Die tegenstelling met het volgende hoofdstuk is schril. Dat beschrijft namelijk de omstandigheden waarin webwinkeldistributiecentrummedewerkers hun arbeid verrichten. Kernwoorden: buitenlandse arbeiders, anoniem, tot dertig km per dag lopen, wettelijk minimumloon, geen vaste aanstelling. Soortgelijke banen zijn helpdeskmedewerkers en pakketbezorgers: vrijblijvende arbeid, losgekoppeld van het bedrijf. Hier profiteren niet de medewerkers van een succesvol bedrijf, maar de aandeelhouders. In het klein is dit één van de oorzaken van het uitblijven van die eerlijke, duurzame wereld.

Dat is slechts één aspect van het probleem. Onze twee onderzoekers laten ook zien hoe ongezond groot de macht van aandeelhouders van ondernemingen is geworden. Mooi voorbeeld is Unilever. De hoogste baas Paul Polman heeft bijna tien jaar lang geprobeerd Unilever te verduurzamen. Met de goede redenen: het verminderen van de CO2-afdruk, bouwen aan een wereld waarin Unilever over honderd jaar nog steeds geld kan verdienen. Tot er een vijandig overnamebod kwam van het Amerikaanse Heinz. De Amerikanen voelden niets voor een duurzame koers en stelden de aandeelhouders veel hogere rendementen in het vooruitzicht. De aandeelhouders wilden dat overnamebod best afwijzen, maar alleen als Polman de waarde van hun aandelenpakket zou vergroten.

Dit, en nog een wagonlading meer onrustbarende feiten halen Sander en Hendrik naar boven. Feiten die pijnlijk duidelijk maken dat winstoptimalisatie slecht samengaat met lange termijn-denken. En dat laatste is nodig om te investeren in de werkende mens in plaats van een handvol superrijken nog rijker te maken.

De onderzoekers brengen helder in kaart hoe in de loop van de geschiedenis sociale stromingen afgewisseld worden met economische-groei stromingen, en hoe het komt dat die verhouding uit evenwicht is geraakt. Het kantelpunt waarop we in een fout verhaal zijn gaan geloven, weten onze reporters precies aan te wijzen: een knap staaltje speurwerk. Ze halen de ongemakkelijkere waarheid naar boven, zoals Al Gore deed over de opwarming van de aarde met zijn ‘Inconvenient Truth’, maar dan een stapje dieper. Mooie idealisme-gedreven journalistiek.

Ook verschenen op Nico’s recensies

Samenvatting

Sander Heijne en Hendrik Noten laten in ‘Fantoomgroei’ zien dat onze economie al ver voor de coronacrisis ontspoorde. Bedrijfswinsten zijn sinds de jaren tachtig geëxplodeerd, maar werkenden zagen de economische groei nauwelijks terug in hun portemonnee. Vitale sectoren als de zorg, het onderwijs en de politie werden ondertussen uitgehold. Hoe kan dat? En waarom accepteren we dat?

Deze vragen brachten de auteurs van premier Rutte via de oude familie Philips naar de boeken van Adam Smith. En van conferenties op Zwitserse bergtoppen tot de achterkamertjes van Den Haag. Vliegend door de tijd rollen ze van de ene verbazing in de andere. Met als conclusie: de huidige hang naar groei is geen noodzaak, maar het resultaat van een verhaal dat we zijn gaan geloven.

'Dit boek is een zoektocht naar een nieuw verhaal over een economie voor een andere, betere wereld. En als we die wereld kunnen schetsen, willen we deze ook realiseren, dat en niets minder is de ambitie van deze vertelling.’ - Sander Heijne en Hendrik Noten

Toon meer Toon minder
€ 20,00

Verwachte leverdatum: donderdag 06 augustus


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789047013242
Verschijningsdatum
juli 2020
Druk
4
Aantal pagina's
256 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
740: Mens en maatschappij algemeen
Thema's
  • Economie, Financiën, Bedrijf en Management
  • Economie
  • Economie van specifieke sectoren
  • Welvaartseconomie

Uitgever
Business Contact

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen