Meer dan een broer

Auteur(s): David Diop
Taal: Nederlands
2 recensies
Meer dan een broer
Meer dan een broer

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Ger Leppers

Roman van allure belicht onbekende kant van WOI

[Recensie] Ruim honderd jaar geleden eindigde de Eerste Wereldoorlog, het meest moorddadige conflict dat Frankrijk ooit kende. Honderdduizenden sneuvelden op wat ‘het veld van eer’ heette. Honderdduizenden anderen raakten gruwelijk verminkt. Wie door Frankrijk reist ziet tot in het kleinste gehucht nog de monumenten voor de toen gevallenen, altijd voorzien van een indrukwekkend lange dodenlijst.

Over die oorlog zijn bibliotheken vol geschreven. Maar de Senegalees-Franse auteur en universiteitsdocent David Diop vestigde vorig jaar met zijn prachtige roman Meer dan een broer de aandacht op een niet onbekende doch wel onderbelichte kant van het conflict: de rol van de Afrikaanse soldaten die meevochten met hun kolonisatoren. Het boek kreeg een belangrijke prijs en president Macron ontving de schrijver in het Elysée-paleis .

Meer dan een broer vertelt over de soldaat Alfa Ndiaye en zijn jeugdvriend Mademba.  De vader van de laatstgenoemde heeft de eerste geadopteerd, nadat diens moeder op tragische wijze verdween. “We zijn meer dan broers”, is de overtuiging van Alfa, “want we hebben elkaar als broers gekozen.” Gezamenlijk hebben zij dienst genomen in het Franse leger, maar tijdens één van de eerste aanvallen waaraan hun compagnie deelneemt sterft Mademba in de armen van Alfa. Tot drie keer toe smeekt Mademba zijn meer-dan-een-broer hem uit zijn lijden te verlossen.  “Maar tegenover jou, Mademba, was ik niet in staat een mens te zijn. Ik liet je me verwensen, mijn vriend,  mijn meer-dan-een-broer, ik liet je brullen en vloeken omdat ik nog niet zelf kon denken.”

De dood van Matemba is het moment waarop voor Alfa Ndiaye de oorlog van karakter verandert – en hijzelf ook.  Zijn eigen leven telt nauwelijks meer voor hem. Wanneer de vijandelijke loopgraven bestormd worden keert hij tot zeven keer toe in de eigen linies terug met de afgehakte arm van een Duitse soldaat. Een van die armen bevestigt hij op zijn helm, om de tegenstander uit te dagen en schrik aan te jagen: “Als ik naar de blauwe ogen van de vijand kijk, zie ik vaak de panische angst voor de dood, voor wildemansgedrag, voor verkrachting, voor kannibalisme. Ik zie in zijn ogen wat ze hem over mij hebben verteld.”  Afra realiseert zich daarbij terdege dat de soldaten van de andere partij niets verkeerds hebben gedaan. “Ik zag in zijn ogen dat het een goede jongen was, een goede zoon”, schrijft hij over één van zijn slachtoffers; “En toen moest ik op zijn pad komen, zoals het ongeluk en de dood op het pad van de onschuld.” Beiden zijn zij niet meer dan radertjes in de meedogenloze oorlogsmachine.

Niet alle jonge soldaten lieten het geweld zomaar over zich heen komen. Sommigen beseften dat zij nog een leven voor zich hadden en wilden zich dat leven niet laten afpakken. De beschrijving van het neerslaan van een rebellie in de Franse gelederen waarvan Afra getuige is, is hartverscheurend en snijdt de lezer als een mes door de ziel.

Maar ook zijn bijgelovige Franse medesoldaten boezemt Afra’s gedrag, dat hen doet denken aan zwarte magie, angst in. Zijn commandant stuurt hem voor behandeling naar een lazaret achter de linies. In gesprekken met zijn psychiater, meneer François, vertelt hij over zijn vroegere leven, en ook over het ontstaan en het karakter van zijn bijzondere band met Mademba, over de liefdesnacht die hij net voor zijn vertrek naar het leger beleefde met het mooiste meisje van het dorp, die haar familie-eer voor hem resoluut opzij zette.

Tot aan het slothoofdstuk leest de lezer een uitstekende, geraffineerd gecomponeerde roman, waarin zowel de ons niet onvertrouwde oorlogsgruwelen van een goede eeuw terug als het armoedige, maar vreedzame leven in een dorpje op het Senegalese platteland tot leven komen. Hooguit kan men zich voorstellen dat de lezer als bezwaar opwerpt dat het boek in realisme blijft steken. Maar dat is buiten de waard gerekend. “Degene die een bekend verhaal vertelt, kan er een ander verhaal in verbergen”, waarschuwt de schrijver. En zie: in de laatste tien bladzijden geeft David Diop aan zijn roman een onthutsende wending, die al het voorafgaande op losse schroeven zet, in een ander, nog schrijnender daglicht stelt en de titel van het boek een nieuwe, veel grotere lading geeft. Het zijn deze overrompelende laatste bladzijden die Meer dan een broer de allure geven van grootse literatuur.

Eerder verschenen in Trouw

Recensie door: Bettina Grissen

Ontheemden in een oorlog van anderen

[Recensie] We vergeten wel eens dat in de Eerste Wereldoorlog niet alleen jongens en mannen uit Europa vochten, maar dat er uit alle koloniën mannen in de loopgraven te vinden waren. Voor Frankrijk waren ook soldaten uit Afrika gekomen; uit Algerije, Mali en Senegal.

Alfa Ndiaye is samen met zijn beste vriend en adoptiefbroer Mademba Diop uit een klein dorp in Senegal gekomen en nu zitten ze samen in de waanzin van een oorlog die niet de hunne is. Ze zijn op elkaar aangewezen en zijn de enigen die weten van hun dorp, hun ouders en hun eigen gebruiken. Toen de moeder van Alfa wegging, was het Mademba die hem hielp over die eenzaamheid heen te komen en zo waren zij ‘meer dan broers’ geworden.

Er is wat goedmoedig geplaag tussen hen, dat een beetje voortkomt uit de oude rivaliteit van vroeger. Mademba was de studiebol, Alfa was degene met de lichamelijke kracht.

Als Mademba omkomt, doodgeschoten door een Duitse soldaat, wil Alfa wraak nemen. Hij wil de vijand die zijn Meer dan een broer van hem heeft weggenomen laten boeten. Elke keer als de aanval wordt ingezet, waagt hij zich tot dichtbij de loopgraaf van de vijand, om later terug te keren bij zijn eigen mensen met het geweer van een vijand, en een afgehakte hand.

De mannen in de loopgraaf begrijpen hem niet en Alfa begrijpt hen niet, niet in de laatste plaats omdat hij geen Frans spreekt en de enige blanke die vriendelijk tegen hem was, ook wordt neergeschoten. De Franse soldaten en de andere soldaten uit de koloniën vonden één hand nog grappig, twee handen nog een heldendaad, maar als Alfa elke avond met een hand terugkomt, worden ze bang voor hem.

Zoals Alfa opmerkt:

“Ja, ik begreep, bij de waarheid Gods, dat ze op het slagveld alleen maar voorbijgaande krankzinnigheid willen. Krankzinnigen van woede, krankzinnigen van pijn, woeste krankzinnigen, maar tijdelijk. Geen voortdurend krankzinnigen. Zodra de aanval voorbij is, moet je je woede, je pijn en je razernij opzij zetten. Pijn wordt getolereerd, die kun je meebrengen, mits die hem voor jezelf houdt. Maar woede en razernij mag je niet meebrengen naar de loopgraaf.”

Alfa wordt naar een inrichting achter de frontlinie gestuurd, maar zal hij hier genezen of een manier vinden om zijn Meer dan een broer voor altijd bij zich te houden?

David Diop is opgegroeid in Senegal, maar woont nu in Pau, in het zuiden van Frankrijk waar hij hoofd is van de universitaire letterkundige faculteit. Hij heeft een boek geschreven (zijn debuut) waarin hij niet alleen de vergeten soldaten eer betoont die in Europa vochten voor een land dat niet het hunne was en een oorlog waar zij niets mee te maken hadden, maar heeft daarnaast ook een prachtig verhaal geschreven, hoewel  diep triest.

Zo wordt heel goed duidelijk dat de soldaten uit Afrika gebruikt worden door het leger omdat deze exotische strijders extra angstaanjagend waren voor de vijand. Veel soldaten zullen zich eenzaam hebben gevoeld in de loopgraven, maar voor soldaten die zo ver van huis waren, omringd door een taal die ze vaak niet spraken en mensen die hun niet begrepen, moet die eenzaamheid nog veel drukkender zijn geweest. Als dan de enige man die jou kent, die jouw geschiedenis en achtergrond weet wegvalt, wat blijft er dan nog van jezelf over?

Het taalgebruik vond ik heel bijzonder. Bepaalde zinnetjes komen steeds terug, bijna hypnotiserend en lijken zowel op de zinnen die iemand steeds bij zichzelf herhaalt als hij probeert om zichzelf bij elkaar te houden, als op de steeds herhaalde formules in een verhaal dat mondeling verteld wordt, zoals veel verhalen in Afrika. Voor mij waren deze zinnen een extra laag in het verhaal.

Maar ook op andere momenten is het taalgebruik bijzonder, zie deze beschrijving van het slagveld, zo mooi en tegelijkertijd zo dodelijk:

“… een strijdperk waar geen plantje, geen struik meer groeit, alsof een heleboel ijzeren veldsprinkhanen er nachtenlang onophoudelijk hun honger hebben gestild. Een veld ingezaaid met eindelijk veel metalen korreltjes oorlogszaad waar niets uit groeit. Een slagveld vol kerven, bewerkt voor carnivoren. “

Meer dan een broer is geen groot verhaal, maar juist daarom is het des te indrukwekkender. Ik hoop dat David Diop nog meer zal schrijven, want ik wil meer van hem lezen.

Eerder verschenen op Bettinaschrijft

Samenvatting

Op een mistige ochtend, op een van de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog, blaast kapitein Armand op zijn fluit. Alfa Ndiaye en Mademba Diop, twee Senegalese soldaten die ver van huis vechten voor de Franse overwinning, springen samen met hun kameraden op uit de loopgraven om de Duitsers te lijf te gaan. Enkele seconden later ziet Alfa hoe Mademba, zijn jeugdvriend, zijn meer-dan-eenbroer, dodelijk gewond ter aarde stort. Alfa blijft achter in de waanzin van de oorlog en is vastbesloten om Mademba te wreken. Als hij daarmee zijn kameraden schrik aanjaagt wordt hij overgebracht naar het lazaret, achter de linies, weg van het slagveld. Ver van huis, op een vreemd continent en omgeven door mensen met een andere huidskleur, die een taal spreken die hij nauwelijks beheerst, vertelt Alfa zijn verhaal – dat van Afrikaanse soldaten die met een geweer in de ene en een kapmes in de andere hand werden gebruikt voor de oorlogsmachinerie. David Diop laat ons in een hypnotiserende stijl en in poëtische en precieze taal zien hoe ver de liefde voor een dierbare kan gaan. Meer dan een broer is nu al een moderne klassieker, een hernieuwde aanklacht tegen de verschrikkingen van de oorlog.

Toon meer Toon minder
€ 19,99

Verwachte leverdatum: donderdag 09 april


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789059368613
Verschijningsdatum
september 2019
Druk
1
Aantal pagina's
160 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
302: Vertaalde literaire roman, novelle
Categorieën

Auteur
Uitgever
Cossee, Uitgeverij

Vertaald door
Martine Woudt

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden