God voor niet-gelovigen

De God van Spinoza

Auteur(s): Ton de Kok
Taal: Nederlands
0,15/5
2 recensies
God voor niet-gelovigen
God voor niet-gelovigen
God voor niet-gelovigen

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Marjolein Overmeer

God zonder oordeel of liefde

Mis je iets in onze seculiere samenleving? Het is mensen eigen om ergens in te willen geloven, volgens filosoof en spinozist Ton de Kok. Onlangs kwam zijn boek over de God van Spinoza uit. Hierin maak je op begrijpelijke wijze kennis met Spinoza’s rationele alternatief voor een vaderfiguur in de hemel.

[Recensie] “Filosofie is geen lichte kost. Daarom is het extra fijn wanneer iemand met verstand van zaken een begrijpelijk boek schrijft over de uitkomst van het diepe denkwerk van filosofen. Ton de Kok, filosoof en docent godsdienstfilosofie, is hierin geslaagd met God voor niet-gelovigen. De God van Spinoza.

Voetbal en God

Als ik eerlijk ben kan ik het werk van Spinoza, een Nederlandse filosoof uit de zeventiende eeuw, vaak niet volgen. En dan bedoel ik niet eens de Latijnse originelen, maar de moderne vertalingen. De uitleg van Ton de Kok over Spinoza’s filosofie over het wel of niet bestaan van God is daarentegen goed te begrijpen. Het is te merken dat de auteur naast filosoof ook docent is, met de heldere metaforen die hij gebruikt.

Zo vergelijkt De Kok klassieke godsdiensten met een voetbalveld. God is daarbij de scheidsrechter die je straft wanneer je je misdraagt. De God van Spinoza, God Natuur die in alles en iedereen zit, oordeelt niet en heeft ook niet lief. Dus geen straf bij een overtreding maar ook geen spelershemel na een doelpunt.

De sterkste

Volgens Spinoza ís God de natuur en mensen zijn daar slechts een tijdelijke verschijningsvorm van. Onze drijvende kracht is dezelfde als bij dieren: overleven, koste wat kost. Het eigenbelang gaat voor alles en daar kunnen we niets aan doen. Dat is nu eenmaal ook de natuur. Goed of slecht handelen heeft niets te maken met wat je volgens de sociale norm hoort te doen, maar wat de natuur je dwingt te doen in het belang van je welzijn.

En om weer even terug te keren naar het voetbalveld: “Ieder mens wil zo lang mogelijk in het veld blijven en gaat niets ontziend tekeer omdat God Natuur niet als scheidsrechter optreedt. Hier is het recht van de sterkste aan de orde. Alleen slimmere, sterkere of gemenere medespelers kunnen je verdringen.” Dat klinkt oneerlijk en dat is het ook. Lijden op aarde heeft geen hemels leven na de dood tot gevolg en de laatsten zullen niet de eersten worden. Niet echt een blijde boodschap, voor de arme, lijdende mens ten minste.

Emoties bedwingen

De mens onderscheidt zich van de dieren door het vermogen tot nadenken en zo beslissingen te maken die ons eigenbelang bevorderen. Helaas schiet dat nadenken er regelmatig bij in wanneer emoties de overhand nemen. Die zorgen er namelijk voor dat we beslissingen nemen die niet goed voor ons of onze omgeving zijn. Deze inadequate ideeën, zoals Spinoza ze noemde, leiden tot lijden maar zijn te voorkomen door rationeel te blijven. Neem als voorbeeld het beëindigen van je relatie. Een adequaat idee wanneer je partner niet goed voor je is maar een inadequaat idee wanneer je gedreven door lust in de armen van een ander belandt.

Inadequate ideeën spelen zich natuurlijk ook op grotere schaal af en hebben al heel wat oorlogen veroorzaakt. Als de mens zijn emoties beteugelt, is de wereld een betere plek om te leven, tipt Spinoza. Want wie naar oorzaken zoekt in plaats van primair te reageren en te oordelen of te veroordelen, komt tot begrip. En begrijpen is liefhebben volgens de filosoof: “Het begrijpen van alle dingen, van God Natuur in Haar uitwerkingen, ook in de kleine dingen in de persoonlijke relaties, geeft vrede en berusting en niet zelden blijdschap en uiteindelijk liefde.” En wie wil dat nou niet?

Dieren

Hoewel ons analytisch vermogen ons dus onderscheidt van de dieren zijn we niet belangrijker dan ze, of dan planten of wat zich dan ook in het heelal bevindt. Dit was voor de christenen uit de zeventiende eeuw een onoverkomelijk gegeven, aangezien hun God de mens als kroon van Zijn schepping zag. Bij Spinoza is God geen alwetende architect die vanuit het niets de aarde en alles erop en eromheen heeft gecreëerd. Want er is geen niets. Ook als we doodgaan verdwijnen we niet in het niets maar vallen we uiteen in een ontelbaar aantal atomen.

God Natuur is geen persoon zoals God de Vader. Bidden tot hij je beloont voor goed gedrag of straft voor je zonden was niet aan de orde bij Spinoza. Maar voor veel van zijn christelijke tijdgenoten was dat ondenkbaar.

Mensen hadden beelden nodig om zich tot God te richten, maar die kwamen volgens de filosoof voort uit de visioenen, dromen en fantasieën van de profeten uit de oudheid en vormden slechts hoopvolle illusies. Maar waar de christelijke God ondoorgrondelijk is (waarom laat hij een kind sterven?) is God Natuur dat niet (dat is de natuur). De Kok: “God Natuur is niet goed en niet slecht, maar wel zichtbaar, in tegenstelling tot de christelijke God.”

Auteur is gelovige

Ton de Kok is zelf een aanhanger van Spinoza’s theorieën, een Spinozist, en het boek heeft met name aan het eind een iets te hoog promotiegehalte. Spinoza heeft de waarheid in pacht en ik voel de bekeringsdrang van de bladzijdes spatten. Om zijn betoog extra kracht bij te zetten, haalt de auteur er bekende wetenschappers bij zoals Einstein, niet de domste natuurlijk, die zich kunnen vinden in Spinoza’s ideeën over God Natuur.

Natuurlijk heeft De Kok het beste voor met de lezer, maar dat heeft iedereen die de onwetende ongelovigen de ogen wil openen. De Kok is in ieder geval gelukkig in zijn ‘geloof’ en ervan overtuigd dat hij een beter mens is geworden: “Door Spinoza ben ik de wereld en mezelf gaan zien zoals zij is en ik ben, en niet zoals zij en ik idealiter zouden moeten zijn. Ik bekijk de wereld en mezelf als deel van God Natuur, aanvaardt haar wetten en tracht daarin te berusten, welk onheil mij ook overkomt.”

Volgens De Kok zit het onze natuur om te willen egotrippen, geld graaien en rokken jagen, ook al is dat niet het beste voor ons. Met behulp van Spinoza’s theorieën – nadenken en rationeel blijven – zouden we een stuk gelukkiger zijn en de wereld een fijnere plek om te leven. En dat is natuurlijk altijd een goed streven.

Filmpje over religie en God volgens Spinoza van The School of Life (in Engels)

Eerder verschenen op Kennislink

Recensie door: Marijke Laurense
3/5

De God van Spinoza

Recensie van God voor niet-gelovigen. De God van Spinoza 

De schrijver

Ton de Kok (1942) was ooit marinier en ging na een studie Russisch aan het werk voor de inlichtingendienst. Tussen 1983 en 1994 zat hij voor het CDA in de Tweede Kamer. In 2000 promoveerde hij op de spirituele zoektocht van een Russische medevrijmetselaar uit de 18e eeuw, waarna hij filosofie ging studeren en docent godsdienstfilosofie werd op het vwo. In twee eerdere boeken met de titel Wat is God? (2013 en 2017) beschreef hij de worsteling van een aantal bekende westerse filosofen, schrijvers, wetenschappers en kunstenaars met het Godsidee. Zelf heeft De Kok inmiddels spiritueel onderdak gevonden bij Spinoza (1632-1677) en de Amsterdamse Spinozakring.

De thematiek

In dit nieuwste boek geeft De Kok in zo’n honderd bladzijden een inleiding op Spinoza’s rationele ‘religie’. Hedendaags strak door de bocht legt hij uit hoe God daarin samenvalt met de natuur (en grammaticaal gezien dus vrouwelijk is) en overal is, dus ook in u en mij. Spinoza’s God is een drietrapper en bestaat uit (a) een eeuwige en volmaakte substantie met (b) twee eigenschappen (materie en geest), die (c) verschijnen in een tijdelijke vorm (modus). Wie God wil kennen, bestudere dus de natuur en haar geenszins ondoorgrondelijke wetten, die overigens volstrekt amoreel zijn en straffen noch belonen, hoe hard u ook bidt.

Een ander belangrijk axioma is dat elke tijdelijke levensvorm het aangeboren doel om zo lang en goed mogelijk te leven, zo nodig ten koste van andere. We handelen dus altijd uit puur eigenbelang, hoewel het juist daarom soms ook heel verstandig kan zijn om weloverwogen rekening te houden met het eigenbelang van een ander. Met altruïsme, naastenliefde of trouw heeft dat echter niets van doen. Ook andere christelijke kernbegrippen als schuld, berouw, vergeving, medelijden en barmhartigheid zijn volgens spinozist De Kok in het licht van de eeuwige natuur gezien zinloos en overbodig.

Opvallendste stelling

Spinoza is lange tijd streng veroordeeld als godsloochenaar en -lasteraar en veel van het bovenstaande heeft u wellicht ook al van eerdere en latere natuurfilosofen en atheïsten vernomen. Minder bekend is dat er – tot ongenoegen van sommige van zijn aanhangers – ook een mystiek element in zijn leer zit, in het begrip ‘intuïtie’, de hoogste vorm van wijsheid en kennis. Eveneens verrassend is dat Spinoza Jezus zag als iemand met een ‘absolute intuïtie’ over God Natuur.

Centrale zin

Een citaat van Spinoza zelf, dat De Kok graag op diens standbeeld bij de Stopera had zien staan: “Ik heb mij beijverd het menselijk handelen niet te bespotten, niet te betreuren, noch te verwensen, maar te begrijpen.“

Redenen om dit boek niet te lezen

Of het nu aan Spinoza zelf of aan De Koks samenvatting ligt: het determinisme is wel erg plat. Als al ons denken en handelen een zaak is van onwrikbare psychologische natuurwetten van oorzaak en gevolg en individuele overlevingsdrang, hoe is dan onze doodsdrift te duiden? En is de zelfopoffering van gendarme Arnaud Beltrame laatst, tijdens de gijzeling in Trèbes, dan tegennatuurlijk? En hoe zat het met De Koks eigen bereidheid indertijd om als marinier zijn leven te geven voor een groter, gemeenschappelijk goed als koningin, vaderland en democratie? Ik had er graag wat over gelezen.

Ja, en dan dat eeuwigdurende debat over de vrije wil. Als die inderdaad een illusie is voor de onnozelaars onder ons, hoe kun je dan opschrijven dat mensen de moeite moeten willen nemen om Spinoza te doorgronden? En welk oud CDA-zeer zou er toch zitten achter al die sneren richting christenen?

Redenen om dit boek wel te lezen

De Kok redt met succes Spinoza uit de handen van militante atheïsten als Herman Philipse en Richard Dawkins. Hij schrijft toffe taal, weet wie Claudia de Breij is en waar Mosul ligt en maakt zich al jaren sterk voor een vaste plaats in de examenstof van het vwo voor deze beroemdste Nederlandse filosoof. Nu, het lesmateriaal voor een Spinoza-cursus op vwo-niveau is met dit boek alvast af.

Eerder verschenen in Trouw en op Marijkelaurense.nl

Samenvatting

Ton de Kok legt in lichtvoetige stijl uit hoe Spinoza tot een rationeel godsbeeld kwam en wat zijn 'God' voor ons levensgeluk kan betekenen. De God van Spinoza valt samen met de natuur en wij mensen zijn een tijdelijke verschijningsvorm van God Natuur. Spinoza maakt ons duidelijk dat wij onze onzekerheden, angsten en twijfels de baas kunnen worden als wij bereid zijn de wetten van God Natuur te aanvaarden en in Haar wetten te berusten.

Wie zich rekenschap geeft van de werking van de natuur zal harmonie en rust oogsten, beloofde Spinoza ons. Spinozisten zoals Ton de Kok hebben die ervaring in hun dagelijks leven.

Ton de Kok is gepromoveerd in de geesteswetenschappen, oudmarinier, voormalig lid van de Tweede Kamer en tegenwoordig docent godsdienstfilosofie op een middelbare school in Amsterdam.

Toon meer Toon minder
€ 14,95

Verwachte leverdatum: dinsdag 21 januari


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789068687538
Verschijningsdatum
april 2018
Druk
1
Aantal pagina's
128 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Categorieën

Auteur
Uitgever
Thoth, Uitgeverij

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden