De successtaker

Adrien Turel en de wortels van de creativiteit

Auteur(s): Arjen Mulder
Taal: Nederlands
1 recensie
De successtaker
De successtaker
De successtaker

Recensie

Aantal recensies: 1

Recensie door: Arnold Heumakers

Pas als je niet meedoet, zie je wat er aan de hand is

Adrien Turel (1890-1957)

Over de futurologische vergezichten van de ‘Zwitserse wereldobservator’ Adrien Turel schreef Arjen Mulder een enthousiasmerend essay. Uit Turels geest rijst een betoverend universum op.

[Recensie] Als essayist is Arjen Mulder uit op alle kennis die “buiten de wetenschap blijft vallen, kennis van alles wat geen deel is van de samenhang die de wetenschap in de wereld ontdekt door dat ene juiste, strikt wetenschappelijke standpunt in te nemen”. In het essay ontbreekt zo’n exclusief standpunt, de essayist kan elk standpunt innemen dat hem lief is en dat een nieuw, nog onbekend uitzicht belooft.

Mulder spreekt dit eerder literair dan wetenschappelijk te noemen credo uit in zijn essaybundel Levende systemen (2002). In een van de essays komt ook de “Zwitserse wereldobservator” Adrien Turel (1890-1957) even voorbij, aan wie Mulder nu het leeuwendeel van zijn nieuwe bundel De successtaker. Adrien Turel en de wortels van de creativiteit heeft gewijd.

Van Turel kun je met recht zeggen dat hij buiten de wetenschap is gevallen. Ik had nog nooit van hem gehoord, in weerwil van de meer dan twintig boeken die hij publiceerde: poëzie, romans, essays en adembenemende historische annex futurologische vergezichten. Maar nu ik dankzij Mulder met hem heb kennis gemaakt, zal ik hem niet gauw vergeten. Een visionaire geest, type Oswald Spengler (1880-1936) of Ernst Jünger (1895-1998), maar dan met linkse, democratische sympathieën.

Toeval en noodlot

Turel geloofde dat de mensheid met de ontdekking van de kernfusie en de toepassing daarvan over alle mogelijke kennis van de wereld beschikte. De mens was in principe ‘almachtig’ geworden. Dus God, toeval en noodlot dienden het veld te ruimen. Alles viel voortaan onder de menselijke verantwoordelijkheid en competentie.

Met het totale maakbaarheidsidealisme dat deze visie impliceert, lijkt Mulder toch enige moeite te hebben. Evenals met de volmondige keuze voor kernenergie als het antwoord op de klimaatcrisis en het onvermijdelijke energietekort als de fossiele brandstoffen daadwerkelijk aan de kant zouden worden gezet. Vandaar dat deze consequenties van Turels fantasievolle denken niet al te veel nadruk krijgen. Liever benadrukt Mulder de ‘successtaking’ (Erfolgsstreik), door Turel ooit bedacht om zijn gebrek aan maatschappelijke erkenning te verklaren: hij had het zelf zo gewild. Mulder maakt het successtaken, het niet achter roem, rijkdom en macht aanjagen, nu tot sleutel voor de oplossing van alle problemen die de mensheid bedreigen.

Pas als je niet meedoet, zie je wat er aan de hand is. Ziedaar de kern van wat Turel het ‘wereldobservatorium’ noemde. Voor hem zelf was dat Zwitserland, waar hij ging wonen nadat hij in 1934 uit nazi-Duitsland was gezet. Afzien van daden geeft inzicht en schept ruimte en tijd voor ware creativiteit. Dat strookt met Turels fundamentele onderscheid tussen het ‘genetische’ en het ‘dynamische’ waaraan Mulder zoveel aandacht schenkt.

Onder genetisch verstaat Turel een natuurlijke, aan grenzen gebonden creativiteit, zoals die te vinden is in planten of bij een foetus in de baarmoeder; dynamisch daarentegen staat voor expansie, uitbreiding zonder innerlijke verandering. Tot nu toe was de westerse wereld vooral dynamisch, zij zou meer genetisch moeten worden, al zijn beide ook als complementair te beschouwen.

Geïnspireerd door Turel, pleit Mulder voor een grootscheepse metamorfose: de dynamische ‘rups’ moet een genetische ‘vlinder’ worden, een ‘mensheidsvlinder’ met als opdracht een ‘optimaal milieu’ te creëren en te onderhouden. Een nieuwe toekomst zit eraan te komen, als we bereid zijn om naar Turels visionaire inzichten te handelen – wat in de praktijk zou neerkomen op juist minder actie en meer besef dat wij als mensen deel uitmaken van de hele levende natuur.

Autochoor

Zo geformuleerd oogt het lang niet zo bijzonder en ongehoord als wanneer je alle nieuwe termen gebruikt die Turel heeft bedacht: termen als het ‘Ultratechnoicum’, de ‘vierdimensionale’ of ‘radiale’ dimensie, de Mannigfaltigkeitsbewegung, ‘synthetische tegenstellingen’, ‘schouderboog’ en ‘zadelboog’, Eigenzeit en Eigenraum, ‘autochoor’ (“een zeer verhelderend begrip”, aldus Mulder) of de ‘socratesmens’, die Turel naast de ‘genetische’ en de ‘dynamische’ mens onderscheidt als een combinatie van deze laatste twee.

De ruimte ontbreekt hier om al deze termen en begrippen afdoende te verklaren. Met elkaar vormen ze een betoverend semantisch universum. Ik begrijp Mulders enthousiasme: alles lijkt anders te worden als je er nieuwe woorden voor vindt, angst wordt hoop, duisternis licht. Maar bekijk je dit denken van een afstand, dan vallen ook allerlei parallellen op met andere, al even betoverende denkers. Ik noemde Spengler en Jünger, je kunt ook denken aan een vroege romanticus als Novalis (voor wie de Bildung der Erde de ‘missie’ van de mensheid was) en niet te vergeten aan de 20ste-eeuwse avant-garde waaraan Turel zijn eigen progressieve steentje bijdroeg.

Bij Mulder ontbreekt dit omringende intellectuele landschap, dat onvermijdelijk de originaliteit relativeert en de scepsis bevordert, vrijwel geheel. In zijn geestdrift heeft hij zich zelfs zozeer met Turel geïdentificeerd dat hij niet goed meer weet wat van Turel is en wat van hemzelf. Zo’n intellectuele symbiose vloekt niet met de essayistische aanpak van dit stimulerende en nieuwsgierig makende boek. Maar wie precies wil weten wie Adrien Turel is geweest en wat hij heeft betekend, zal na de lectuur zelf op onderzoek moeten gaan.

Eerder verschenen in NRC Handelsblad en op www.arnoldheumakers.nl

Samenvatting

Successtaken is het parool. De wortels van de creativiteit liggen in ons vermogen onszelf in alle rust te ontwikkelen, in plaats van voortdurend te bewegen, dynamisch te zijn. We kunnen ons tot vlinders verpoppen in plaats van vretende rupsen te blijven: zelforganisatie en vormvinding van het hoogste niveau. In de natuur wil niemand de beste zijn, alleen maar zichzelf geheel uitontwikkelen.De Zwitserse vrijdenker Adrien Turel (1890-1957) is getuige van de opkomst van het Antropoceen en begrijpt als een van de weinigen in zijn tijd wat deze omslag betekent, ook voor de positie van de mens in het ecosysteem van de aarde.De geïndustrialiseerde mens die niet alleen het instinct voor het biotische soortbehoud in zich draagt, waarmee hij zich niet wezenlijk van planten en dieren onderscheidt, maar die ook als eerste levenswezen het vermogen ontwikkelt een optimaal milieu te creëren en onderhouden - die mens zou ik vierdimensionaal willen noemen.De vierdimensionale mens overziet de aarde en haar functioneren vanuit wat Turel noemt het wereldobservatorium, een plek waar je zowel binnen als buiten de wereld bent, deelnemer en waarnemer tegelijk. Voorwaarde één om het wereldobservatorium te betreden is af te zien van iedere vorm van succes, te weigeren zelf beter (rijker, machtiger) te worden, op gevaar af te verdorren of verstarren.In De successtaker denkt Arjen Mulder mee met de wereldobservator en ontwikkelt een denkkader waarin het vertoog over natuur, creativiteit, design en kunst onverwacht gaat zinderen.Laat alle succes varen, gij die hier binnentreedt.

Toon meer Toon minder
€ 29,30

Verwachte leverdatum: woensdag 01 april


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789071346446
Verschijningsdatum
mei 2016
Druk
1
Aantal pagina's
250 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
736: Cultuurfilosofie
Thema's
  • Filosofie en religie
  • Filosofie
  • Onderwerpen in de filosofie
Categorieën

Auteur
Uitgever
Duizend En Een Uitgeverij

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden