Rome aan de Noordzee

burgers en barbaren te Velsen

Taal: Nederlands
2 recensies
Rome aan de Noordzee
Rome aan de Noordzee
Rome aan de Noordzee

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Wouter van Dijk

De geschiedenis van de Romeinse forten bij Velsen

[Recensie] In het jaar 15 n.Chr. trok een Romeinse vloot door onze noordelijke contreien op strafexpeditie om de Germanen in wat nu noordwest-Duitsland is een lesje te leren. De expeditie was een vergelding voor de smadelijke nederlaag die de Romeinen in 9 n.Chr. hadden geleden in het Teutoburgerwoud waarbij drie legioenen in de pan waren gehakt. Een deel van de expeditiemacht splitste zich af en bouwde aan de oevers van het Oer-IJ in de buurt van het huidige Velsen een fort. Jaren later verdween dit fort en werd even verderop een tweede fort gebouwd, nu bekend als Velsen 2. Archeoloog Arjen Bosman is jarenlang betrokken geweest bij de opgravingen die op de fortenlocaties zijn gedaan en wil de kennis over Velsen 1 en 2 met dit boek met een breed publiek delen.

In zijn boek vertelt Bosman over de ontstaansgeschiedenis van de forten en wat we kunnen afleiden uit de archeologische vondsten die daar zijn gedaan over de aanwezigheid van de Romeinen in deze voorpost van het Romeinse Rijk. Om een goed beeld te krijgen van de situatie schetst Bosman eerst de omgeving van het gebied waarin de Romeinen deze voorpost vestigden. Hij vertelt over het weidse slikken- en schorrenlandschap in Nederland, het relatief jonge duingebied en natuurlijk de cultuur van de al aanwezige volken. De Romeinen brachten een geldeconomie mee die ruilhandel verving, stichtten nederzettingen waar voorheen enkel zeer verspreid staande en zelfvoorzienende boerderijen stonden die bewoond werden door extended families, dus gezinnen met inwonende familieleden.

Dan volgen twee hoofdstukken over de archeologie van de forten zelf. Bosman beschrijft gedetailleerd de ligging van de forten, hoe ze gebouwd werden, waartoe ze dienden en hoe ze eruit zagen. De forten bij Velsen dienden als vooruitgeschoven marinepost. Ze werden aangelegd aan de oevers van het Oer-IJ en de verdedigingswerken omvatten een haven. Met behulp van vondsten, veelal aardewerk maar bijvoorbeeld ook slingerkogels, en historische bronnen zoals de Annalen van Tacitus reconstrueert Bosman de geschiedenis van de forten. Zo is het waarschijnlijk dat Velsen 1 na een opstand van de omwonende Friezen in 28 n.Chr. is verlaten. Velsen 2 is waarschijnlijk rond het jaar 40 n.Chr. gebouwd, op initiatief van keizer Caligula die destijds plannen had om de Rijnzone te versterken met als waarschijnlijk doel een invasie van Brittannië. Daar is het onder Caligula niet van gekomen. Velsen 2 is waarschijnlijk in 47 n.Chr. verlaten.

Een apart hoofdstuk is gewijd aan het leven in de forten. Hierbij spelen de gevonden resten van aardewerken vaatwerk een belangrijke rol. Zowel geïmporteerde Romeinse waar als lokaal Fries aardewerk is aangetroffen op de locaties van de forten. Verder komt er glaswerk aan bod, maar ook resten van tenten, schoenen en andere gebruiksvoorwerpen. Het in Velsen 1 en 2 gevonden materiaal is erg divers en mede daardoor zo interessant. Het vertelt veel over de toenmalige bewoners van de forten.

Na al deze aandacht voor de Romeinen richt Bosman zijn vizier ook nog specifiek op de inheemse Friezen, door middel van een uiteenzetting over onder andere de archeologische locatie Velserbroek B6. Hier heeft zich in de Romeinse tijd, en daarvoor, waarschijnlijk een belangrijke heilige plaats van de Friezen bevonden. Er zijn vele vondsten gedaan, waarschijnlijk ooit daar geplaatst als offer, waaronder Keltische mantelspelden, een speerpunt, andere wapens, munten en schedels van allerlei dieren.

Alles bij elkaar is Bosman er zeker in geslaagd de context en geschiedenis van de forten Velsen 1 en 2 voor het voetlicht te brengen. Het is uitzonderlijk dat we zoveel weten over deze forten en dat is een combinatie van grootschalig jarenlang archeologisch onderzoek en informatie uit historische bronnen. Met dit boek is de geschiedenis van Romeins Nederland weer een stukje completer geworden.

Eerder verschenen op Hereditas Nexus

Recensie door: Jona Lendering

De boeiendste Romeinse plek in Nederland

[Essay] Als je me zou vragen wat ik de boeiendste Romeinse plek in Nederland vind, dan zou ik antwoorden met een wedervraag. Bedoel je de plek die museaal het interessantst is? Dan zou ik naar Nijmegen gaan, met het Valkhof als uitleg van de Romeinse tijd en met Museumpark Orientalis als uitleg van het belang van die tijd. Vraag je naar de belevingswaarde? Dan ligt Archeon voor de hand, om voor de hand liggende redenen. Wil je het geheel begrijpen van de antieke cultuur? Het Rijksmuseum van Oudheden. De grootste opgraving? Het badhuis van Heerlen vanzelfsprekend. De beste presentatie? Aardenburg, waar archeologische zaken met allerlei citaten uit de klassieke literatuur in hun culturele context worden geplaatst. De beste puzzel? Velsen.

In Velsen is weliswaar niets te zien, maar hier lag ooit een Romeinse vlootbasis, tot de waterstroom (“het Oer-IJ”) verzandde. Althans, dat is de officiële lezing, maar ik las laatst dat er in de Karolingische tijd toch scheepvaart mogelijk was. Hoe dat ook zij, de Romeinen streken hier in het jaar 15 neer en benutten deze plaats als springplank voor campagnes in Germanië. Zo’n dertig jaar later werd de basis verlaten, misschien in het jaar 47.

De basis raakte vergeten, al woonden hier, op de smalle strook geestgronden aan een (al dan niet open) waterweg, in de Vroege Middeleeuwen wel mensen: we lezen over een ‘Velserburg’, er is een Merovingisch grafveld in het nabijgelegen Velsen-Zuid, en er moet een Karolingische kerk zijn geweest. Dat het grafveld en de kerk niet bij het voormalige Romeinse fort liggen, bewijst hoe vergeten de vlootbasis is geweest, want menige middeleeuwse machthebber vestigde zich maar wat graag in zo’n oude ruïne: het verleende prestige als je je met de oude Romeinen kon associëren. Maar Romeins Velsen, waar alleen maar houten gebouwen hadden gestaan, was door de werking van weer en wind en water verdwenen.

Het werd pas herontdekt na de Tweede Wereldoorlog, toen een plaatselijke leraar begreep dat er Romeinse vondsten lagen in een tankgracht van de Festung IJmuiden. Hij informeerde de legendarische professor Van Giffen en daarna begon een complexe onderzoeksgeschiedenis. Deze ontdekking betrof het fort dat nu ‘Velsen-2’ heet en ruwweg ligt op de plek van de Velsertunnel; het wat zuidoostelijker, ter hoogte van de Wijkertunnel, gelegen ‘Velsen-1’ is later ontdekt en veel beter onderzocht.

Men heeft gemeend dat Velsen-1 in 28 na een weliswaar door de Romeinen gewonnen gevecht is ontruimd: blijkbaar lag de basis te geïsoleerd en was de kans op een nieuwe aanval te groot. Later, rond 41, zouden de Romeinen zijn teruggekomen en Velsen-2 hebben gesticht. Maar is het niet één vlootbasis waarin op een gegeven moment het zwaartepunt wat naar het noordwesten is verschoven? Het zou zo maar kunnen. Mijn collega en vriend Arjen Bosman, die een zogeheten ‘Odyssee-subsidie’ heeft gehad om Velsen-2 te onderzoeken, wijst erop dat er een dendrochronologische datering is die duidt op Romeinse aanwezigheid in de jaren dertig. Het is eigenlijk een beetje een open kwestie.

Misschien is dat jaar 28 wel te absoluut genomen. We weten dat de Friezen in dat jaar in opstand kwamen en het is zeer aannemelijk dat Velsen toen is aangevallen. Dat weten we – en dit is waarom ik Velsen beschouw als ‘de beste puzzel’ – door de verspreiding van de slingerkogels. Er zijn er 520 opgegraven en die vallen uiteen in verschillende types. Om te beginnen de gewone, die ongeveer vijftig gram wogen en met hamers waren bewerkt om ze puntiger te maken, zodat er stevige wonden mee konden worden toegebracht. De volgende categorie was identiek aan de eerste, maar was oppervlakkiger bewerkt met hamers. Misschien zijn ze gemaakt tijdens de laatste uren voor de aanval. De derde soort bestond uit kogels die in grote haast waren gegoten door een stok of een duim in de grond te steken en daar lood in te gieten. Die wegen slechts vijftien gram, maar ook de inslag van zo’n lichtgewichtprojectiel kan een stevige wond toebrengen. Wanneer deze kogeltypes op een plattegrond worden ingetekend, kunnen we de strijd reconstrueren.

De beste (en dus: eerst geloste) kogels zijn opgegraven in het noordwesten en zuidoosten, wat bewijst dat daar twee groepen Friezen tegelijk de aanval inzetten. In het zuidoosten vinden we uitsluitend zeer goede kogels, zodat we mogen aannemen dat de aanval hier kon worden afgeslagen. Aan de andere zijde hadden de Friezen meer succes. Ze drongen het kamp binnen en hielden daar zo lang stand dat de Romeinen door hun voorraad eersteklas-slingerkogels raakten. Met ongehamerde kogels verdreven de belegerden uiteindelijk de Friezen ook uit dit deel van het kamp.

De strijd kan niet lang hebben geduurd, want de Romeinen spraken hun laatste voorraad kogels niet aan. Ze zullen bezig zijn geweest de bres in de noordwestelijke muur te repareren, toen de derde aanval begon: een nieuwe groep Friezen kwam over het water en werd onthaald op een regen van tweedeklas-slingerstenen. Toen die op waren, kwamen de slechtste kogels aan de beurt. De Friezen werden ook dit keer verdreven.

Enkele vondsten illustreren wat er gebeurde tijdens de evacuatie. Om er zeker van te zijn dat de Friezen het ontruimde fort niet zouden overnemen, vergiftigden de Romeinen het grondwater: ze wierpen lijken in twee waterputten en een half paardenkadaver in een andere waterbron. Het moet in grote haast zijn gedaan, want in de haven van Velsen zijn, bovenop het afval dat in de Romeinse tijd in het water is gevallen, stukken mensenbot gevonden. Archeologen kunnen die alleen interpreteren als de resten van de drijvende lichamen van gesneuvelden, achtergelaten en langzaam uiteengevallen. Blijkbaar zagen de Romeinen zichzelf niet terugkeren om de haven ooit nog te gebruiken. Toen ze het toch deden, bouwden ze hun basis even verderop: Velsen-2.

Vermoedelijk was deze plek niet alleen in gebruik omdat ze zo geschikt was als vlootbasis. Even verderop, in de Velserbroek, lag een heiligdom dat voor heel het Friese kustgebied van Rijn tot Lauwers van belang moet zijn geweest. (Ik sluit helemaal niet uit dat de Karolingers hier hun kerk bouwden om duidelijk te maken dat al dat heidense gedoe voorgoed voorbij was.) Je zou denken dat als in deze contreien aan het begin van de jaartelling een voorname cultusplaats was, en als de Romeinen het punt belangrijk genoeg vonden om er een vlootbasis aan te leggen, er nog méér moet zijn geweest. Was de ‘Velserburg’ een voortzetting van een ouder Fries machtscentrum?

We weten het niet. Er is dus nog steeds een boel te puzzelen in Velsen. Als u er meer over wil weten, moet u het boek lezen van Arjen Bosman, Rome aan de Noordzee. Burgers en barbaren te Velsen. Het is pas verschenen en ik ben niet helemaal de objectiefste om het te beoordelen, want ik heb met de auteur samengewerkt aan Edge of Empire. Ik heb ook aan Rome aan de Noordzee meegewerkt, door de tekst vorig jaar mee te lezen. Voor wat mijn mening u waard is: ik vind het een prima boek en ik ben blij dat de resultaten van het Odyssee-onderzoek zo snel al aan het publiek ter beschikking zijn gesteld. Ik kan eraan toevoegen dat het een prachtige uitgave is geworden.

Als het boek u enthousiast maakt: de vondsten uit Velsen liggen deels in het Huis van Hilde (het provinciaal archeologisch depot van Noord-Holland, bij het station van Castricum) en deels op de expositie Romeinse kust in het Rijksmuseum van Oudheden. U hoeft geen Velsenaar te zijn om er plezier aan te beleven.

Eerder verschenen op Mainzerbeobachter.com

Samenvatting

2000 jaar geleden waren het roerige tijden in Nederland. De zuidelijke Nederlanden waren nog maar enkele tientallen jaren geleden veroverd door de Romeinen toen ze in 15 na Chr. een legermacht mobiliseerden om verder naar het noorden op te rukken. In Velsen (Noord-Holland) werd aan de kust een uniek fort met haven aangelegd.

Honderden Romeinse soldaten en mariniers waren hier gelegerd. Al snel kwamen echter de Friezen in opstand tegen de Romeinen. Hoewel de historische bronnen hiervan schaars zijn, kunnen we de veldslag die geleverd werd volgen aan de hand van archeologische bodemvondsten. Meer dan 500 loden slingerkogels waren er nodig om de belagers bij het fort weg te houden, maar het was uiteindelijk tevergeefs. De Romeinen trokken zich terug maar lieten een onbewoonbare, vergiftigde plaats achter.

Nog geen tien jaar later volgende een tweede poging. Opnieuw waren de Romeinen met een grootscheepse oorlogscampagne naar het noorden van Nederland en Duitsland begonnen. Natuurlijk moest er weer een basis bij Velsen komen. Dit keer kozen ze een nieuwe plek voor hun fort, 600 meter ten westen van het eerdere fort. Na een aantal jaren besloot Keizer Claudius echter dat het genoeg was en werd het fort verlaten. De Rijn zou de noordgrens van het Rijk blijven.

Dit boek vertelt het verhaal van de Romeinen in Velsen. Wat deden die Romeinen hier? Wat hebben ze gebouwd en in de bodem achtergelaten? Hoe leefden de militairen in hun forten en de Friezen in hun boerderijen? Waarom trekken ze zich terug achter de Rijn? De rivier die daarna eeuwen lang de noordgrens van het Romeinse Rijk wordt. Hoe ging het verder met de Friezen en hun enorm belangrijke heilige plaats in de Velserbroek waar fantastische objecten geofferd zijn?

Voor het eerst wordt na meer dan 50 jaar onderzoek een uniek en compleet overzicht gepresenteerd. Helder en duidelijk verteld en rijk geïllustreerd laat Arjen Bosman dé kenner van Romeins Velsen de forten tot leven komen.

Toon meer Toon minder
€ 19,95

Verwachte leverdatum: woensdag 29 januari


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789088903632
Verschijningsdatum
april 2016
Druk
1
Aantal pagina's
150 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
682: Archeologie
Categorieën

Uitgever
Sidestone Press

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden