Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Homo Deus

Een kleine geschiedenis van de toekomst

Auteur(s): Yuval Noah Harari
Taal: Nederlands
0,175/5
2 recensies
Homo Deus
Homo Deus
Homo Deus

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Jonas Vandroemme
4/5

Mensen als biochemische algoritmen

[Recensie] Vorige week raakte bekend dat Elon Musk zich op een nieuw project werpt. Met start-up Neuralink wil de illustere CEO van Tesla en SpaceX zich toeleggen op de verbinding tussen onze hersenen en computers. Kleine hersenimplantaten moeten de capaciteit en cognitieve vaardigheden van onze breinen upgraden. Niet voor de gein, maar om te voorkomen dat de menselijke intelligentie binnen onafzienbare tijd de duimen legt voor artificiële intelligentie.

Wie dat wat grotesk of ronduit ridicuul vindt, moet Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst lezen. De Israëlische historicus Yuval Noah Harari gooide al hoge ogen met zijn vorige boek Sapiens (vertaald in 2014), waarin hij 70.000 jaar menselijke evolutie samenbalde tot een bestseller. Met Homo Deus probeert Harari de toekomst van de mensheid in te schatten.

Volgens de hoogleraar zal de eenentwintigste eeuw in het teken staan van een groot project, waarbij de mens zichzelf met technologie zal blijven upgraden tot het de scheppende en vernietigende vermogens van goden heeft verworven. De homo sapiens wordt homo deus.

Om die boude stelling te onderbouwen, wendt Harari zich tot de geschiedenis van de mensheid. In het openingshoofdstuk, dat evengoed uit de pen van Steven Pinker kon zijn gevloeid, licht de auteur toe dat de mensheid de laatste paar decennia in relatief rustig vaarwater is aanbeland. Honger, ziekte en oorlog bestaan ongetwijfeld nog, maar hongersnoden, epidemieën en conflicten zijn – volgens een even kille als correcte logica – vandaag eerder ‘beheersbare uitdagingen’ dan onbevattelijke natuurkrachten. In deze luwe tijden kan de mens zich richten op een volgende uitdaging: onsterfelijkheid.

Als Harari iets graag doet, dan is het complexe verhalen herleiden tot enkele pennenstreken. Hij stuitert schijnbaar achteloos doorheen duizenden jaren geschiedenis en staaft zijn betoog met een weefsel van anekdotes en wetenschappelijke wetenswaardigheden. Precies deze kladderige manier van argumenteren, heeft hem al behoorlijk wat kritiek van collega-historici en andere wetenschappers opgeleverd.

Het verhaal van Harari in een notendop: de agrarische revolutie leidde tot theïstische religies, maar die goden moesten al snel hun biezen pakken door de daaropvolgende wetenschappelijke revolutie: de mens beklom zelf de troon en riep zichzelf uit tot de bron van alle gezag en zingeving in het universum. Dit noemt Harari de ‘humanistische religie’.

Het homocentrisme kon volgens de auteur hoogtij vieren omdat we met z’n allen doordrongen zijn van de idee dat we volkomen autonome individuen zijn, met een unieke ‘zelf’ en een vrije wil. Die overtuiging haalt Harari meedogenloos onderuit door te verwijzen naar hedendaags biowetenschappelijk onderzoek.

“Mensen zijn niets meer dan biochemische algoritmen. Al onze pijn, verlangens, verzuchtingen, kunstige uitspattingen, verhalen en zorgvuldig gewogen beslissingen zijn stuk voor stuk het resultaat van een chemisch raderwerk in onze hersenen. Het ene biochemische algoritme is het andere niet, maar van vrije wil is geen sprake. L’homme machine in z’n extreemste vorm.

Het bewustzijn is het biologisch nutteloze nevenproduct van bepaalde hersenprocessen. Vliegtuigmotoren brullen dat het een aard heeft, maar dat lawaai stuwt het vliegtuig niet vooruit. (…) Zo zou het bewustzijn ook een soort mentale vervuiling kunnen zijn die wordt geproduceerd door de werking van complexe neurale netwerken.”

Tegelijk beleven we vandaag – na de agrarische, wetenschappelijke en industriële revolutie – een technologische revolutie. We worden omringd door algoritmen die steeds krachtiger worden. Van zoekmachines over GPS-systemen tot het internet der dingen: alles komt neer op slimme, artificiële algoritmen.

De fundamentele vragen waar Harari naartoe werkt worden al snel duidelijk: wat als dergelijke computeralgoritmen de menselijke, biochemische algoritmen overstijgen? Kan de mensheid het slachtoffer worden van zijn eigen technologische revolutie? Of met andere woorden: wordt artificiële intelligentie onze grootste en laatste uitvinding? Elon Musk lijkt de antwoorden niet te willen afwachten.

Dataïsme

Volgens Harari luidt de technologische revolutie het einde van het humanisme in. Als de mens het waanidee van een uniek en ondeelbaar ikje achterlaat en aanvaardt dat hij een biochemisch algoritme is, zal hij ook bereid zijn om dat algoritme te verbeteren met technologische ingrepen of zal hij toestaan dat artificiële algoritmen meer macht krijgen over ingrijpende levenskeuzes – zoals het kiezen van een partner. De eerste van deze ‘posthumanistische religies’ noemt Harari ‘technohumanisme’, het tweede omschrijft hij als ‘datageloof’ of ‘dataïsme’.

Technohumanisten geloven in de creatie van supermensen, terwijl dataïsten zo goed als alles willen overlaten aan wiskundige formules die alles beter weten dan ons. Waarom zouden we bijvoorbeeld nog democratische verkiezingen organiseren, als een algoritme de best mogelijke regering kan samenstellen? En hebben we überhaupt nog een regering nodig als een computer in enkele seconden de optimale beleidsmaatregelen becijfert?

Ook het technohumanisme heeft zo zijn dystopische trekjes. Vandaag bezitten de acht rijkste mensen op aarde evenveel vermogen als de 3,6 miljard armsten. Wat gebeurt er met deze kloof als er zich een klasse van technologisch geüpgrade supermensen aandient?

Harari verklaart zichzelf geen voor- of tegenstander van de beschreven toekomstscenario’s, maar stelt terecht dat deze veranderingen niet van de ene dag op de andere zullen plaatsvinden en legt de verantwoordelijkheid bij ons allen:

“De opkomst van artificiële intelligentie en biotechnologie zal de wereld absoluut veranderen, maar leidt niet per se tot één deterministisch resultaat. Alle toekomstscenario’s in dit boek moeten dus worden opgevat als mogelijkheden en niet als voorspellingen. Als sommige van die mogelijkheden je niet bevallen, staat het je vrij om anders te gaan denken en handelen, zodat die mogelijkheden nooit verwezenlijkt worden. “

Wellicht is dat de belangrijkste boodschap van Homo Deus. Terwijl de mensheid volop de mogelijkheden van artificiële intelligentie verkent, moeten we ons ook afvragen wat we waardevol vinden. Hoe belangrijk zijn onze humanistische verlichtingsidealen? Hoeveel waarde hechten we aan de liberale democratie? Zijn we bereid om mondjesmaat onze vrijheid op te offeren voor de perfectionering van onze dagelijkse keuzes? En als we dan uiteindelijk onsterfelijk en onfeilbaar worden, zijn we dan nog mensen?

Nog even en we worden geconfronteerd met een stortvloed aan extreem nuttige apparaten, werktuigen en structuren die geen rekening houden met de vrije wil van individuele mensen. Zullen de democratie, de vrije markt en de mensenrechten die vloedgolf overleven? ”

Zelfs wie kritiek heeft op de inhoud of de vorm van Harari’s boek kan niet om deze vragen heen. Zoals de auteur zelf aangeeft komt de grootste bedreiging voor onze toekomst niet van moslimfundamentalisten, maar misschien wel van een stelletje nerds uit Silicon Valley.

Homo Deus is een meeslepend en snedig betoog dat nooit verveelt. Harari besluit zijn boek met de mededeling dat zijn uiteenzetting veel vragen oproept en hij hoopt “dat ze na lezing van dit boek nog lang door je hoofd blijven galmen”.

Mission accomplished, Yuval.

Eerder verschenen op https://vreemderdanfictie.be/

Recensie door: Alek Dabrowski
3/5

Een versimpeld beeld van de toekomst als dataverwerkend systeem

[Recensie] Homo Deus (2015) is net als de voorganger Sapiens (2011) een internationaal megasucces. Hierna volgde nog 21 lessen voor de 21steeeuw (2018). De boeken van de historicus uit Israël zijn in tientallen talen vertaald en blijven verkopen. Een tijdje geleden was Harari op televisie te gast bij Adriaan van Dis. De verkoopcijfers stegen meteen weer. Het zal van alles te maken hebben met de tijd waarin wij leven. Homo Deus is net als Sapiens een brede studie naar de mensheid als geheel. Sapiens ging over het verleden, Homo Deus heeft als ondertitel Een kleine geschiedenis van de toekomst.

Harari begint Homo Deus met een terugblik. Hij schetst een brede historische ontwikkeling met diverse revoluties. De laatste was de wetenschappelijke, technologische revolutie die al begon aan het einde van de Middeleeuwen en die uiteindelijke het liberalisme en het kapitalisme heeft voortgebracht. In de twintigste eeuw is het gelukt een aantal enorme problemen goeddeels in te dammen: honger, ziekte en oorlog. Deze grote drie zijn niet opgelost, maar het is niet de dagelijkse realiteit waar bijna de gehele mensheid millennialang mee te maken had. Het overwinnen van veel ellende betekent niet dat we direct veel gelukkiger zijn geworden. Hier is misschien meer voor nodig. Wat Harari stelt is dat wij nu staan voor nieuwe uitdagingen, een nieuwe menselijke agenda. Deze agenda formuleert hij in de rest van het boek, waarbij hij regelmatig teruggrijpt op de geschiedenis van de mensheid.

Voorspellingen over waar het heen gaat met de wereld waren volgens hem duizend jaar geleden een stuk gemakkelijker. Nu heeft niemand een idee hoe onze wereld er over dertig jaar uit zal zien. Hij doet toch een poging. De eerste verandering die hij ziet is de omslag van genezen naar verbeteren (hij gebruikt hiervoor het lelijke woord upgraden). Na het bestrijden van armoede, oorlog en ziekte is het tijd om te streven naar geluk, onsterfelijkheid en goddelijkheid. Hij ziet hierin het doortrekken van humanistische idealen naar een logisch eindpunt. Dit streven zal een nieuwe revolutie ontketenen en een nieuw tijdperk inluiden.
In zijn aanloop naar dit toekomstbeeld bewandelt Harari vaak interessante zijpaden, zoals de kleine geschiedenis van het gazon, een bij uitstek overbodig iets. Het was eeuwenlang een statussymbool en gaf aan dat je rijk genoeg was om een stuk vruchtbare grond niet te bebouwen. Het is een wereldwijd fenomeen geworden. Op sommige plekken in de wereld kost het onderhouden ervan een schokkende hoeveelheid water. En wat levert het op?

Een ander mooi inzicht gaat over biomassa. Dat is het totale gewicht van levende soorten binnen een ecosysteem. Om te laten zien hoe ingrijpend de invloed van de mens is op de natuur heeft hij een taartdiagram opgenomen met de biomassa mens, 300 miljoen ton, afgezet tegen de biomassa van gedomesticeerde dieren (onze voedselbron) 700 miljoen ton, en de biomassa van grote wilde dieren, slecht 100 miljoen ton! Terecht noemt hij de tijd waarin wij nu leven het Antropoceen.

Een eerste stap die Harari zet om zijn toekomstbeeld te verhelderen is de introductie van het begrip algoritme. Het is een gangbaar en een beetje modieus woord uit de ICT dat staat voor een reeks instructies om een probleem op te lossen. Harari verruimt dit begrip aanzienlijk. Het zijn regels en methodes, het is structuur en organisatie, maar organismen zijn ook logaritmen. Voor hem is kern van alles een logaritme. Later gebruikt hij dit begrip in combinatie met dataverwerkende systemen. De gehele mensheid, de hele geschiedenis en het hele universum ziet hij als dataverwerkend systeem. Ik denk dat hij daarmee deze begrippen uitholt. Vooral wanneer hij verderop in het boek ze bijna niet meer gebruikt zonder in superlatieven te spreken. Telkens heeft hij het over kolossale systemen, gigantische genetische databases, de hele mensheid omvattend, overal in het universum, enzovoorts.

In een volgend stap staat hij stil bij de vraag wat ons uniek maakt. Hij vermengt hier kundig inzichten uit de psychologie, de filosofie, de geschiedschrijving en meer disciplines. Het behandelt grote vragen, zoals wat is de ziel en wat was de rol van God in de geschiedenis? Hier introduceert hij de verschillende wereldbeelden die langere tijd onze blik op de werkelijkheid vorm gaven. Zo is in de pre-industriële tijd een goddelijkheid een bruikbaar verklaringsmodel geweest. Hij gaat hier wel wat kort door de bocht: alsof iedereen in de Middeleeuwen uitsluitend naar God verwees om natuurverschijnselen te verklaren. Tijdens colleges Middeleeuwen leerde ik altijd dat geen enkele ontwikkeling rechtlijnig verliep en dat bij elke ontwikkeling er regionale verschillen waren. Harari brengt dergelijke nuanceringen nauwelijks aan in zijn betoog.

Interessant is de nadruk die hij legt op samenwerking. Mensen overwonnen andere soorten door betere samenwerking. En in de menselijke geschiedenis veroverden de Romeinen grote gebieden in Europa door betere onderlinge samenwerking. Zo verklaart hij ook het succes van de Russische revolutie en meer grote gebeurtenissen in de geschiedenis. Of betere samenwerking de enige of de belangrijkste verklaring is voor het slagen van de Russische revolutie of de opkomst van het Romeinse Rijk betwijfel ik, maar samenwerking was zeker belangrijk.

Een ander cruciaal begrip in het boek is intersubjectiviteit, in de filosofie een gangbaar begrip. “Sapiens beheersen de wereld omdat zij  als enigen een intersubjectief web van betekenis kunnen vormen.” Voorbeelden hiervan zijn de staat, geld, een godheid, de Europese Unie of Google. Zij hebben geen subjectief bewustzijn, zijn niet objectief aanwezig maar bestaan door de betekenis die wij eraan geven, door onze fantasie. Een grote hulp hierbij is ons vermogen om verhalen te vertellen. Deze verhalen structureren ons leven, geven ons leven betekenis. Zijn stelling is dat in de eenentwintigste eeuw door nieuwe technologieën deze intersubjectieve entiteiten – of fantasieën zoals je wilt – ons leven meer en meer zullen bepalen, evenals onze hersenen en ons lichaam. Hiermee zal een nieuw tijdperk aanbreken na het wetenschappelijke tijdperk. De liberale idealen zullen afbrokkelen.

Hierna neemt Harari veel ruimte in om het humanisme, als het allesoverheersende systeem van de afgelopen eeuwen, te beschrijven. Het humanisme, de wetenschap en het liberalisme noemt hij vaak in één adem. Economische groei is de motor achter het convenant tussen wetenschap en humanisme. Het leverde een ongebreidelde expansie op. Hij gebruikt hier in zijn betoog, dat veel herhalingen bevat, grote termen. Economisch groei noemt hij een religie. Hij ziet de humanistische revolutie als een verbond: zingeving zonder God, met behoud van macht. Dit is alleen mogelijk door het individu en de individuele vrijheid te omarmen.

De algemeenheden waarmee hij zijn verhaal hier ondersteunt gingen mij bij het lezen steeds meer tegen staan. Voortdurend lees je over dé liberalen, dé socialisten en dé vrije wil, die volgens hem niet bestaat. Een wezenskenmerk van het liberalisme is volgens hem dat ieder mens telt. Hij geeft hier nauwelijks historische voorbeelden, het is puur theorie. Slavenhandel en massaproductie zijn ook uitingen van dit liberalisme. Ik geloof niet dat de eigenaar van een achttiende-eeuwse slavenplantage in Suriname en de directeur van een grote fabriekshal in Manchester in de negentiende eeuw veel op hadden met de doctrine dat ieder mens telt.
Wat je ziet in de hoofdstukken over humanisme bij Harari is dat het hem nogal ontbreekt aan kennis van humanistische en liberale filosofen. Hij noemt wel denkers als John Locke en Jeremy Bentham maar nergens zet hij de denkbeelden van deze en andere filosofen als Adam Smith en John Stuart Mill kort en helder uiteen. Dat zou zijn verhaal waarschijnlijk veel meer nuance geven. Alleen is het de vraag of hij deze nuance zoekt. Hij doet bijvoorbeeld allerlei boute uitspraken als “iedere kapitalist is voor ongeremde economische groei.” Zou je dit voorleggen aan mensen die in zijn ogen kapitalist zijn dan zal zo iemand dit waarschijnlijk afzwakken: niet in iedere situatie en niet zo ongeremd, enzovoorts.

De kort door de bocht analyses nemen soms lachwekkende vormen aan. In een paragraaf over verschuivende macht geeft hij in een paar zinnen dé verklaring voor de ondergang van het Romeinse rijk. De gespreide verwerkingsmethoden sloten niet meer aan bij de dictatoriale staatsvorm. Het idee is leuk, maar ik geloof zelf niet in één sluitende verklaring voor zo’n grote historische gebeurtenis. En hier zit de kern van mijn kritiek op dit boek van Harari. Als het gaat om begrippen en betekenissen is hij zeer rationeel en hanteert hij een soort Platonisme. Begrippen als liberalisme, vrijheid, kapitalisme lijken bij hem één betekenis te moeten hebben, een essentie. Hij kan er misschien eens naast zitten welke betekenis dit is, maar dan ga je verder op zoek naar die ene universele betekenis. 

Ik hang een meer modern standpunt aan, zoals verwoord door bijvoorbeeld Wittgenstein. Er bestaat bijna nooit een vastomlijnde definitie van iets; een simpel voorbeeld: een tafel is een houten blad ondersteund door vier poten en bedoeld om aan te zitten. Deze definitie sluit veel tafels uit. Wat er werkelijk gebeurt is dat talloze voorwerpen die wij als tafels zien familiegelijkenissen hebben. Er zijn tweepotige tafel, glazen tafels, tafels waar je niet aan kunt zitten, enzovoorts. Wat als tafel gebruikt wordt valt onder de verzameling van dingen die we tafel noemen. Betekenis zit in het gebruik van dit begrip. Wat voor een tafel geldt, geldt in veel grotere mate voor een begrip als socialisme. Wil je dit definiëren, dan moet je er op zijn minst bij stilstaan wat socialisten er zelf onder verstaan.

Lees je met dit in het achterhoofd de eindeloze tirade van Harari tegen het bestaan van de vrije wil, dan valt op hoe eenzijdig zijn standpunt is. Vrije wil definieert hij uitsluitend aan de hand van hersenactiviteit. Wat mensen zelf waarnemen of hoe mensen het begrip vrije wil doorgaans gebruiken doet voor hem niet ter zake. In de laatste hoofdstukken richt Harari zijn blik op de toekomst. In dit gedeelte neemt zijn Platonisme soms groteske vormen aan, waardoor hij zich regelmatig in tautologieën uitdrukt. Hij stelt bijvoorbeeld dat mensen zelden met een compleet nieuwe waarde op de proppen komen. De laatste keer was in de achttiende eeuw, de humanistische revolutie. Volgens zijn definitie zijn er überhaupt slechts een paar van deze waarden die als compleet nieuw zijn te duiden. Logisch dat er de afgelopen twee eeuwen geen compleet nieuwe waarden zijn opgekomen, zijn definitie van compleet nieuw sluit dit uit.

Het toekomstbeeld van Harari kun je samenvatten met één ontwikkeling: het verdwijnen van het individu. Dataverwerkende systemen die de hele wereld omspannen kunnen uiteindelijk bijna alles beter dan wat wij mensen doen en vervangen dus veel van ons werk. Zij weten perfect onze behoeften te bevredigen en zullen het dus altijd winnen van onze eigen zogenaamde vrije keuzes en ons beperkte brein. Het humanisme zal hierdoor vervangen worden door een nieuwe ideologie.

In deze hoofdstukken bespreekt Harari een tweetal stromingen. De aanhangers van de komende revolutie noemt hij technohumanisten, een radicale variant wordt aangehangen door dataïsten. Hij behandelt de stromingen alsof zij al bestaan en grote aanhang hebben. Maar hij noemt vrijwel geen namen van denkers of politici die tot deze groeperingen behoren. Het blijft voornamelijk een denkexercitie, waarbij hij een heleboel argumenten geeft waarom het toekomstbeeld zoals hij dat geeft werkelijkheid zal worden. Naast mijn bezwaar tegen het gebruik van weer nieuwe grote begrippen en het voortdurend praten in superlatieven volg ik zijn rationalisme ook niet. Een voorbeeld, democratische verkiezingen zouden in onbruik raken omdat Google onze politiek mening veel beter kent. Waarom zou dit gebeuren? Hij geeft verder geen argumenten. Omdat er schaakprogramma’s bestaan die sterker zijn dan de wereldkampioen stop ik toch ook niet met schaken. Ook gooit hij naar het einde van zijn boek toe meer en meer heden en toekomst door elkaar. Het zegt bijvoorbeeld dat nu mensen al geen individuen meer zijn.

Het kostte mij veel moeite om de laatste honderd pagina’s uit te lezen. Harari herhaalt zichzelf hier iets te vaak. Zijn stokpaard berijdt hij op bijna iedere pagina: alles en iedereen is een dataverwerkend systeem. Hij kan dit beweren omdat zijn definitie van een dataverwekend systeem heel breed is. Het is een nogal flauwe tautologie geworden. Je kunt net zo goed zeggen dat alles communicatie is, of alles beweging. In de tijd van Plato speelden dit soort discussies ook al.

Samengevat vind ik de analyses in Homo Deus hier en daar zeer boeiend, maar in zijn grote verhaal kan ik niet mee gaan. Dit ligt vooral aan zijn manier van formuleren en redeneren, en zijn versimpeling van begrippen. Want los hiervan is wat hij schrijft over de ondergang van het humanisme en de invloed van dataverwerkende systemen niet zo gek, boeiend zelfs. Maar het hele betoog had hij in een wat kalmere stijl kunnen samenvatten in honderd leesbare pagina’s. Maar zijn versimpeling en zijn grote woorden maken dit boek voor veel mensen misschien juist aantrekkelijk. Deze stijl en niet de inhoud verklaart wellicht zijn enorme succes.

Eerder verschenen op Uitgelezen Boeken

Samenvatting

Op onnavolgbare wijze beschrijft Yuval Noah Harari in zijn bestseller Sapiens 70.000 jaar menselijke evolutie, maar met Homo Deus richt hij zich op de toekomst. Met zijn kenmerkende vermenging van wetenschap, geschiedenis en filosofie onderzoekt Harari de dromen en nachtmerries van de eenentwintigste eeuw – van onsterfelijkheid tot kunstmatig leven. Hij stelt fundamentele vragen: Waar gaan we naartoe? Hoe beschermen we onze kwetsbare wereld tegen onze eigen verwoestende krachten? En als we in staat zijn door technologische vooruitgang ons lichaam en onze geest te verbeteren, wat gebeurt er dan met de mensen die zich niet laten upgraden? Wat voor sociale gevolgen zal deze tweedeling hebben? Volgens Harari is het essentieel om meer te begrijpen van de technologische revoluties om ons heen, anders hebben we geen invloed op de koers van onze toekomst.

Dit is de volgende stap in onze evolutie. Dit is Homo Deus.

Met een voorwoord van Bas Heijne.

Toon meer Toon minder
€ 15,00

Verwachte leverdatum: dinsdag 02 maart


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789400404977
Verschijningsdatum
oktober 2019
Druk
20
Aantal pagina's
448 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
320: Literaire non-fictie algemeen
Categorieën

Uitgever
Thomas Rap

Vertaald door
Inge Pieters

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden