Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

De advocaat van Holland

Auteur(s): Nicolaas Matsier
Taal: Nederlands
2 recensies
De advocaat van Holland
De advocaat van Holland
De advocaat van Holland

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Marijke Laurense

In het hoofd van van Oldenbarnevelt

[Recensie] Als u belangstelling heeft voor de Tachtigjarige Oorlog, zit u ook dit jaar weer op rozen. Ook in 2019 valt er weer het een en ander te herdenken aan cruciale gebeurtenissen uit de roerige ontstaanstijd van ons land nu vier eeuwen terug: de Nationale Synode van Dordrecht (tot 9 mei), de vaststelling van de Dordtse Kerkorde (25 mei) en de verdrijving van de remonstranten uit die Synode (19 januari) – het was niet voor iedereen allemaal even feestelijk. Het historische dieptepunt was natuurlijk de onthoofding van Johan van Oldenbarnevelt op het Binnenhof, op 13 mei 1619. Onlangs verscheen daarover al het mooi geïllustreerde boekje De zaak Oldenbarnevelt, waarin historicus Wilfried Uitterhoeve de hele rechtszaak en het voorspel daartoe nog eens helder naloopt.

U zult de grote lijnen van Oldenbarnevelts tragische einde nog wel kennen uit de schoolboeken: hoe de landsadvocaat en raadspensionaris van de Staten van Holland het tijdens het Twaalfjarige Bestand (1609-1621) het steeds steviger aan de stok kreeg met prins Maurits inzake oorlog versus vrede en calvinistische precisie versus remonstrantse rekkelijkheid. Dat de 71-jarige man dat conflict met de dood moest bekopen. En terecht, vonden latere orangisten als Bilderdijk, Da Costa en Gerretson. Toch zou mede dankzij Vondels gedicht over Oldenbarnevelts ‘stokske’ Maurits de geschiedenis ingaan als de kwaaie pier: oorlogszuchtig, tiranniek, een nero, uit op de macht en de ondergang van de plichtsgetrouwe, eerbiedwaardige en broze staatsman Oldenbarnevelt, die als een ware ‘Vader des Vaderlands’ slechts gedreven zou zijn door rede en vrede.

Zou zijn. Want dat het allemaal zo karikaturaal zwart-wit heeft gelegen, geloven we vierhonderd jaar later toch niet meer zo makkelijk. Akkoord: de rechtszaak tegen Van Oldenbarnevelt was, ook naar toenmalige maatstaven, een aanfluiting. Een politiek proces, onderdeel van een staatsgreep. Zo langzaamaan genoegzaam uitgekauwd, toch? Of is, zoals Nicolaas Matsier in zijn nieuwste roman Johan van Oldenbarnevelt zich laat afvragen, het verleden

“niet altijd al iets geweest dat bijgehouden moest worden, goed vormgegeven, opgekalefaterd, gefatsoeneerd, uitgedeukt, bijgewerkt, en nog maar weer eens opgepoetst en overgeschilderd? Waren de herinneringen niet altijd op de groei gemaakt, als de kleren die je aantrok, moesten ze niet eens in de zoveel tijd gewoon in de was?”

Vanuit die gedachte is romancier Matsier in De Advocaat van Holland in het hoofd van Oldenbarnevelt gekropen, van de dag van diens arrestatie op 29 augustus 1618 tot en met diens dood op het schavot, op 13 mei 1619. En hoewel we natuurlijk al weten hoe het afloopt, levert dat een verbazend spannende en bijzonder geloofwaardige psychologische roman op over het leven van een groot staatsman, die misschien wel vooral ten onder is gegaan aan de blinde vlekken in zijn zelfkennis en zijn gebrekkige oog voor voortekenen.

Steeds heeft hij zich (hoe herkenbaar hedendaags!) van vergadering naar overleg gehaast; pas in de gevangenis komt hij eraan toe om te reflecteren op de beslissende momenten uit zijn leven. Omdat zijn vooringenomen en vijandige ondervragers dat van hem eisen en, belangrijker nog, omdat hij in het isolement en de verveling van zijn bijna negen maanden lange gevangenschap weinig anders te doen heeft en hij mentaal overeind moet zien te blijven.

En zo leren we hem laag voor laag kennen als behendig schakend politicus, zelfbewust tot hooghartig, eraan gewend alle touwtjes in handen te hebben. Praktisch, tuk op status en bezit. Tolerant in religieuze kwesties, desnoods met geweld. 99% onkreukbaar. Formeel, tikje autistisch, gigantisch geheugen. Een gelijkhebber, nogal bot en kil. Stijfhoofdig, ongeduldig en gauw kribbig: zelfs op het schavot foetert hij nog tegen zijn knecht “Maak het kort!” Ernstig, rationeel en beheerst, een paar (noodlottige?) uitbarstingen daargelaten. Een denkend hoofd op krikkemikkige benen.

De Advocaat is kortom spekje naar Matsiers bekje: je kunt je zelfs afvragen waarom deze voormalige Revisor-redacteur zich niet al veel eerder heeft uitgeleefd op Oldenbarnevelts hoofd: Matsier kan er jaren van historisch onderzoek tot in de piepste, machtigste details in kwijt, evenals zijn ideeën over de werking van de menselijke geest en het geheugen – laat dat maar over aan de meester van Gesloten huis. Solide doortimmerd en verre van saai of onleesbaar opgeschreven: de speelse nonchalance waarmee woorden en uitdrukkingen met ‘hoofd’ en ‘kop’ erin opduiken, is genieten.

Petje af bijvoorbeeld voor het onheilszwangere beeld van de enorme 17e eeuwse kanten kragen die ‘als presenteerbladen’ de hoofden lijken te dragen, vlak voor Oldenbarnevelts arrestatie op de sterfdag van naamgenoot De Doper. Ook Vondels ‘stokje’ wordt royaal eer bewezen, net als fraaie, bijna uitgestorven woorden als ‘tabberd, ‘peluw’, ‘wambuis’ en ‘brillenhuisje’. Maar deze kniesoor heeft haar twijfels bij het 17e eeuwse gehalte van woorden als ‘sof’ en ‘Fingerspitzengefühl’.

Wel merkwaardig zijn de twee laatste hoofdstukken, als Oldenbarnevelts hoofd dan inderdaad gevallen is. Natuurlijk geloofde hij als overtuigd gereformeerde in de onvergankelijke ziel, dus dat het verhaal niet meteen op zwart gaat en zijn nog altijd denkende ziel vanaf het ruwhouten schavot omhoog richting God spuit: akkoord. En dat hij dan toch eerst nog even een rondje over zijn (inmiddels geconfisqueerde) landgoederen wil vliegen: catechetisch dubieus, maar het zij hem gegund en het past prima bij zijn karakter. Maar dat Matsier Oldenbarnevelts ziel uiteindelijk weer omlaag laat suizen en terug laat keren? Nee. Dan is de 21ste eeuws-aardse schrijver toch even jammerlijk aan het sollen gegaan met de 17e eeuwse Oldenbarnevelt.

Eerder verschenen in Trouw en op marijkelaurense.nl

Recensie door: Henk Slechte

[Recensie] In 2019 wordt veel aandacht besteed aan de executie van Johan van Oldenbarnevelt, ook omschreven als een gerechtelijke moord. Hier is gekozen voor de historische roman van Nicolaas Matsier over de laatste acht maanden van Van Oldenbarnevelt, die hij in gevangenschap doorbracht, en de analyse van historicus Mike Harmsen van de tragische ontwikkeling van de relatie tussen de bestuurder Van Oldenbarnevelt en de militair Maurits van Nassau van broederschap tot vijandschap.
Matsier hanteert in De advocaat van Holland de hij-vorm, en geeft de lezer een zo gedetailleerde kijk in de persoonlijke binnenwereld van de bejaarde landsadvocaat dat die de hoofdpersoon moeiteloos herkent en hem geboeid volgt. Matsier laat Van Oldenbarnevelt nadenken over het verleden, waarin hij met stadhouder Maurits in de oorlog met Spanje vorm heeft gegeven aan de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden, en over de redenen die hebben geleid tot de breuk met Maurits en het conflict waarvan hij beseft dat hij het zal verliezen. Uiteraard komen in deze sfeervol beschreven overwegingen ook de gebeurtenissen voorbij die tot deze toestand hebben geleid. Dit gebeurt echter sober en zonder de bredere context die de lezer van een historische roman nodig heeft, en het gebeurt met termen die lezers soms niet zullen kennen en hen niet of onvoldoende worden uitgelegd. Dat Matsier zonder twijfel de notities heeft gebruikt die Van Oldenbarnevelts knecht Jan Francken in die laatste maanden heeft gemaakt, blijkt uit de rol die hij Francken geeft. Het originele dagboek was lang zoek, maar dook dit jaar op. We kenden de tekst omdat iemand hem begin 19de eeuw zag en erover rapporteerde. Onlangs verscheen de derde
druk van de hertaling die Thomas Rosenboom daarvan maakte. Het is jammer dat Matsier zijn bronnen niet noemt, ook niet in de essays die hij over de historische roman in het algemeen en deze in het bijzonder
heeft geschreven voor Trouw. Waar Jean-Marc van Tol in zijn
historische roman Musch, te nadrukkelijk ingaat op zijn bronnen, doet Matsier dat in De advocaat van Holland te weinig.

Mike Harmsen heeft een wetenschappelijk onderbouwd maar wel
voor een breed publiek toegankelijk boek geschreven. Hij citeert in zijn hoofdstuk over de gevangenschap, het proces en de executie (terecht) rijkelijk uit Franckens verslag. Harmsen concludeert dat Maurits en Van Oldenbarnevelt tegengestelde maar wel functioneel zo complementaire persoonlijkheden waren, dat zij na de dood van Willem van Oranje in de strijd tegen Spanje de basis voor de nieuwe Nederlandse staat konden leggen. Die strijd maakte van hen broeders.
Het Twaalfjarig Bestand, dat bedoeld was als een permanente vrede en waarover ze principieel verschillend dachten, maakte hen uiteindelijk echter tot vijanden, omdat ze er met verschillende karakters en doelen naar keken. Maurits koos als militair voor de oorlog, en vanuit het verleden van zijn familie ook voor de grootste calvinistische partij in de kerk, die zich verbonden voelde met zijn Huis. Van Oldenbarnevelt volgde zijn principiële overtuiging dat de kerk nooit boven de staat mocht staan, en joeg daarmee de meeste calvinisten tegen zich in harnas, wat hem volgens Harmsen letterlijk de kop kostte. Maurits zorgde er via de Synode voor dat de kerk
weer in de overheid geloofde.

Volgens Harmsen had de escalatie die het gevolg was van beider verschillende principiële opvattingen gestopt kunnen worden. Door hun onbuigzame karakters is dat niet gebeurd en was de afrekening door winnaar Maurits onvermijdelijk. Harmsen beschrijft als onderdeel van de politieke, militaire en ook religieuze context ook verrassend de rol van Hugo de Groot, die bij Matsier beurtelings De Groot en Grotius heet. Die leerling van Van Oldenbarnevelt had een minder rechte rug dan zijn oude mentor; hij verloochende hem in de verhoren. Dat leverde hem in plaats van de doodstraf de levenslange gevangenschap in Loevestein op, waaraan zijn vrouw door een list een eind wist te maken.
De lezer van het intrigerende boek van Nicolaas Matsier zal van diens Advocaat van Holland meer genieten als hij eerst het verhelderende boek van Mike Harmsen leest. Deze twee boeken laten zien hoe een toegankelijke studie van een serieuze historicus en een historische roman van een empathische literaire schrijver elkaar kunnen versterken!

Eerder verschenen in Geschiedenis Magazine

Samenvatting

‘Hij is al een poos op, Oldenbarnevelt. Het licht van eind augustus

heeft hem zonder pardon gewekt. En niet alleen hem.’ Zo begint

voor de Advocaat van Holland zijn laatste ochtend in vrijheid.

Hij zal negen maanden in gevangenschap worden vastgehouden

boven in de nog steeds bestaande Ridderzaal en op gezette tijden

langdurig worden verhoord. Oldenbarnevelt, die tot dat moment

bijna alle belangrijke regeringsfuncties in zich verenigde, is verbijsterd

over de hem aangedane geweldsdaad. Buiten de gevangenis

waren de remonstranten door Maurits al uit de stadbesturen

gezet. Na negen maanden verneemt Oldenbarnevelt in de rechtszaal

zijn doodvonnis, dat daags daarop voltrokken wordt.

Nicolaas Matsier volgt hem tot op deze laatste dag in al zijn

gedachten, herinneringen en overwegingen tijdens de eenzame

uren van opsluiting en de dagenlange uitputtende verhoren. Hij

brengt zo een belangrijk moment uit de begintijd van de Nederlandse

staat op onvergelijkbare wijze tot leven.

Toon meer Toon minder
€ 29,99

Verwachte leverdatum: woensdag 27 oktober


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789403136400
Verschijningsdatum
januari 2019
Druk
1
Aantal pagina's
416 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
301: Literaire roman, novelle
Categorieën

Uitgever
Bezige Bij b.v., Uitgeverij De

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden