De wintertuin

Een Duitse familie in de lange twintigste eeuw

Auteur(s): Jan Konst
Taal: Nederlands
2 recensies
De wintertuin
De wintertuin

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Ingrid Bosman

Een DDR-bolide gekocht van gouden dollars

Met De wintertuin schreef Jan Konst een meeslepende kroniek over zijn Duitse schoonfamilie in de twintigste eeuw. Een oefening in niet oordelen.

[Recensie] Je voelt de spanning bij de schrijver. Was de grootvader van zijn vrouw een oorlogsmisdadiger? Als korporaal in de Duitse Wehrmacht  staat Hellmuth Oehmigen voor ons al aan de verkeerde kant van de geschiedenis, maar Jan Konst wil, móet het weten: heeft hij bloed aan zijn handen? Haastig en – hij geeft het ruiterlijk toe – met wantrouwen neemt hij het oorlogsdagboek van Hellmuth een eerste keer door. De conclusie: Oehmigen trok twee jaar door “een in bloed badend Europa” zonder zelf dader te worden. Al was hij er soms beangstigend dicht bij. Hij heeft geluk gehad, stelt Konst nuchter vast.

Jan Konst, hoogleraar Nederlandse literatuur aan de Freie Universität in Berlijn, destilleerde uit vier ongeordende archiefkasten een biografie van zijn Duitse schoonfamilie. Die beslaat ook 130 jaar Duitse historie. Vier generaties in Saksen, getekend door Keizerrijk, Weimarrepubliek, Eerste Wereldoorlog, nazi-dictatuur, Tweede Wereldoorlog, de bouw en de val van De Muur. Wie is verwend met vrijheid en welvaart gelooft makkelijk dat je regisseur kunt zijn van je eigen leven. De wintertuin laat zich lezen als een remedie tegen die modieuze opvatting. Bovendien is het boek een oefening in niet oordelen.

Dat was het ook voor de schrijver zelf, laat hij soms blijken. “Het is ingewikkeld om vanuit het eigen heden een waardevrije toegang tot het dagboek van een Wehrmachtssoldaat te vinden”, verzucht Konst. Korporaal Oehmigen mag tussen 1939 en 1941 geen dader zijn, getuige van oorlogsmisdaden is hij wel. In Polen ontdekt hij hoe speciale eenheden massa-executies organiseren. Mogelijk heeft zijn eigen eenheid ook een rol gespeeld in het faciliteren daarvan, oppert Konst voorzichtig. Over de executies schrijft Hellmuth Oehmigen: “Of dat alles helemaal in orde was, welnu, daarover kun je strijden. Het is in ieder geval een zwarte bladzijde.” Dat mag ons nu als een gotspe in de oren klinken, hoeveel van zijn strijdmakkers zullen het hem toen en daar hebben nagezegd, laat staan opgeschreven?

Hellmuth denkt dat hij voor een goede zaak strijdt, vermoedt Konst, dat ene van twijfel getuigende citaat ten spijt. Moet hij om die reden worden veroordeeld? Konst wijst op de door de nazi-propaganda gekleurde blik van Hellmuth. Een verstandig en intelligent man, die gevoed door eenzijdige informatie toch de plank misslaat. “Zo makkelijk gaat dat”. De korporaal kijkt op het beslissende moment zoals veel Duitsers weg en verliest daarmee morele integriteit. Maar ‘wij’ hebben makkelijk praten, benadrukt Konst. “Hij kiest voor zijn leven.”

De wintertuin gaat over een gewone Duitse familie, die zich in al die turbulente decennia goeddeels afzijdig houdt van politiek en vooral probeert zich te voegen. Des te fascinerender is het om te zien hoe de historische gebeurtenissen ingrijpen in hun persoonlijke levens. Neem alleen al Brigitte, dochter van Hellmuth en diens vrouw Hilde. Brigitte is de schoonmoeder van Jan Konst. Geboren in een welvarend gezin in het jaar dat Hitler de macht grijpt (1933) wordt ze onder de nazi-dictatuur gedwongen uit huis geplaatst. Ze overleeft het bombardement van Dresden (1945), waar ze dan in een kindertehuis verblijft.

Aan de bittere armoede van na de oorlog weet ze zich met haar man Gerd te ontworstelen, maar dat moet wel binnen de grenzen van het communistische regime van de DDR. Brigitte is in 1961 met haar dochter notabene net een dagje op familiebezoek in het westelijk deel van Berlijn, op het moment dat het Oost-Duitse leger met de bouw van de Muur begint. Ze had kunnen blijven maar keert terug. Op haar zestigste is de Wende een feit en moet ze andermaal opnieuw beginnen. Een verbijsterende levensloop, maar dat valt Brigitte zelf pas op wanneer haar schoonzoon haar erop wijst.

Ook andere generaties ondervinden de grilligheid van de geschiedenis aan den lijve. Status, bezit en fortuin kunnen nog zo zorgvuldig zijn opgebouwd, even snel kunnen ze vervliegen onder druk van de grote loop der dingen. Al zijn er uitzonderingen. Zoals de schat, in de vorm van gouden dollarmunten, die Brigitte en Gerd erven van een in 1983 gestorven achternicht. Verzameld vanaf de jaren 20 liggen de munten sinds 1944 begraven in een kolenschuurtje. Er worden vliegtickets naar Hongarije , een televisie en een Wartburg Limousine van gekocht. Gerd slaagt er wonder boven wonder in de gealarmeerde Stasi, de gevreesde veiligheidsdienst, zand in de ogen te strooien. Hij mag met recht van geluk spreken.

De wintertuin deed me bij vlagen denken aan Het land van mijn vader (in Nederland uitgebracht in 2005), waarin journalist Wibke Bruhns haar familiegeschiedenis en met name het naziverleden van haar vader blootlegt. Al was Bruhns’ vader geen anonieme Duitser. Hij was indirect betrokkene bij de aanslag op Adolf Hitler van 20 juli 1944 . De vergelijking gaat op meer punten mank, maar ik herkende vooral de compassie waarmee de hoofdpersonen tegemoet worden getreden, het altijd zorgvuldige vragen. Dat Jan Konst als ‘koude kant’ op grotere afstand staat dan Bruhns maakt zijn relaas minder persoonlijk en indringend, maar het schept ook meer ruimte om de vragen die hij stelt op je te laten inwerken.

De schrijver vraagt zich regelmatig af wat de hoofdrolspelers kan hebben bewogen, maar ook hoe ze zich hebben gevoeld. Hij weerstaat de verleiding dat in te vullen. Naar wat de nog levende familieleden vinden van het werk van Konst – zoals zijn schoonmoeder Brigitte, zijn vrouw – blijft het voorlopig gissen. Het wachten is op de Duitse vertaling.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Jan Koster

Prachtige familiekroniek

[Recensie] In Weinböhla, een plaats in de buurt van Dresden, staat een huis dat opvalt tussen de bescheiden woningen die in de DDR zijn gebouwd. Het is relatief groot, witgepleisterd en het heeft een Wintergarten. Het is het huis van de schoonfamilie van Jan Konst, auteur van De wintertuin. Het huis bevat een omvangrijk familiearchief met persoonlijke en officiële documenten, foto’s en nog veel meer. Met toestemming van zijn schoonmoeder heeft de auteur dit archief gebruikt om het leven van zijn schoonfamilie op papier te zetten. Bijzonder interessant om te lezen hoe deze mensen, die zich vooral afzijdig houden, toch niet kunnen ontsnappen aan hetgeen om hen heen plaatsvindt. 

Hoewel er niet echt sprake is van iemand met een centrale rol is er wel één persoon die in dit boek van vrijwel begin tot eind aanwezig is. Het is Hilde Grunewald, geboren in 1902 en overleden in 2001.

Vier generaties, vier historische gebeurtenissen

Deze kroniek begint rond 1870. Het is het tijdvak waarin de Weimarrepubliek ontstaat. Het is tegelijk de periode waarin de ouders van Hilde worden geboren. Opvallend genoeg markeren verschillende ingrijpende historische gebeurtenissen de geboorte van een nieuwe generatie van deze familie. Dat is nog niet het geval bij de geboorte van Hilde en haar generatie, maar daarna is er elke circa dertig jaar wel iets bijzonders aan de hand.

Ga maar na: begin jaren dertig de opkomst van en het begin van de heerschappij van de nazi’s. In 1961 was daar de bouw van de muur die enorm zou ingrijpen in het leven van de Duitse bevolking. De val van diezelfde muur in 1989 luidde weer een nieuw tijdvak in.

Als buitenstaander kun je je wel enigszins een voorstelling maken van welke gevolgen dat alles heeft gehad. Het gaat pas echt tot de verbeelding spreken als je het meebeleeft via een reconstructie van het leven van mensen die het aan den lijve hebben ondervonden.

Geen opvallende familie

Het is een familie die door de jaren heen is opgeklommen op de maatschappelijke ladder. Emil Grunewald was een arbeiderszoon. De klim begon bij hem. Uiteindelijk behoorde deze familie tot de betere middenklasse. Ze waren niet opvallend. Politiek waren zij niet actief, hun economische betekenis was vooral lokaal.

Dat onopvallende heeft hun wel geholpen. Natuurlijk hebben zij ook hun portie narigheid gehad, zoals oorlogsellende, schaarse middelen, onderdrukking, bespioneerd worden. Maar verhoudingsgewijs hebben zij alle veranderingen goed kunnen doorstaan. Van het nazibewind hadden zij relatief weinig last, hoewel voorzichtigheid wel geboden was. De “bevrijding” door de Russen was ingrijpender. Niet alleen omdat het voor de familie persoonlijk en materieel enorme gevolgen had, maar ook omdat dat het begin inluidde van een lange periode van “gevangenschap”. De val van de muur was eigenlijk pas de echte bevrijding, ook voor deze familie, hoewel er ook nu nog mensen zijn die desondanks naar die tijd terugverlangen.

Helder, beeldend en empathisch

De wintertuin kent een min of meer chronologische opbouw. Het bestaat uit twaalf hoofdstukken die worden ingeleid met belangrijke en ingrijpende gebeurtenissen. Tussendoor zijn er een paar blokken met foto’s, goed gekozen en van toegevoegde waarde.
Jan Konst blijft zelf buiten het verhaal. Af en toe heeft hij het over zijn schoonmoeder, soms over zijn vrouw, maar persoonlijker wordt het niet.
Hij houdt op deze manier gepaste afstand en laat het vooral gaan over degenen die de twintigste eeuw hebben meegemaakt.

Wat niet wil zeggen dat het een afstandelijk verhaal is, integendeel. Hij schrijft met veel empathie over zijn schoonfamilie, zonder morele oordelen. Het enkele familielid dat het gedachtengoed van de nazi’s wel aansprak is zo’n voorbeeld. Konst beschrijft het vrij feitelijk, maar plaatst het wel in context. Wat niet wil zeggen dat hij er begrip voor toont, maar expliciet afkeuren? De tijd heeft al geoordeeld, dat volstaat.
Ander voorbeeld. De Russische “bevrijders” houden nogal huis. Ze jatten alles wat los en vast zit, wijnvoorraden gaan eraan, en vrouwen worden verkracht. Dat laatste overkomt Hanna Grunewald, zus van Hilde. De manier waarop Konst hierover schrijft typeert zijn stijl: feitelijk, tikkeltje afstandelijk, maar tussen de regels door laat hij duidelijk doorschemeren hoe ingrijpend het moet zijn geweest.

Er is al veel geschreven over de verschillende perioden die in De wintertuin aan bod komen. Jan Konst heeft ervoor gekozen een gewone Duitse familie centraal te stellen in deze lange eeuw. Op deze wijze is een lange, roerige periode in de Duitse geschiedenis, met verschillende grote gebeurtenissen, in één boek gebundeld.
Dat heeft bijzonder goed uitgepakt. Konst heeft in heldere taal een zeer meeslepende en indringende kroniek geschreven over hoe gewone mensen deze ongewone, buitengewoon hectische periode hebben beleefd.

Eerder verschenen op jkleest

Samenvatting

Aan het begin van de vorige eeuw, in 1902, komt Hilde Grunewald ter wereld in het Saksische Meißen. Ze is de oudste dochter in een kleinburgerlijk gezin en zal op een haar na de honderd halen. Hilde groeit op in het Duitse Keizerrijk, trouwt in de Weimarrepubliek en haar kinderen worden geboren onder de doem van de nazidictatuur. Na de oorlog beleeft Hilde de opkomst en ondergang van de DDR. Uiteindelijk is het de vreedzame revolutie van 1989 die haar tot burger van de Bondsrepubliek maakt.

Het leven van Hilde en haar familie wordt getekend door de geschiedenis. Zij weten hoe het toegaat in hogere kringen, maar ondervinden ook aan den lijve wat het betekent aangewezen te zijn op financiële steun. Ze overleven twee wereldoorlogen, een dictatuur, een bezetting en verschillende economische crises. De opkomst van Hitler betekende het einde van de vrijheid. De daaropvolgende Russische bezetting van het oostelijke deel van Duitsland, de Koude Oorlog en de bouw van de Berlijnse Muur bepaalden hun leven. Pas na de Wende konden zij opnieuw in vrijheid handelen.

In De wintertuin beschrijft Jan Konst op indringende wijze het leven van Hilde, haar ouders, haar kinderen en kleinkinderen, gewone mensen met een ongewone geschiedenis. Konst neemt de lezer mee op een turbulente reis door een land doordrenkt van oorlog. Maar ondanks alles weten Hilde en haar omgeving de intimiteit en saamhorigheid van het familieleven te bewaren.

Toon meer Toon minder
€ 22,99

Verwachte leverdatum: Onbekend

Niet bestelbaar

Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789460038112
Verschijningsdatum
april 2018
Druk
1
Aantal pagina's
320 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
680: Geschiedenis algemeen
Thema's
  • Geschiedenis en archeologie
  • Geschiedenis
Categorieën

Auteur
Uitgever
Balans, Uitgeverij

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden