Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

De kolonieman

Johannes van den Bosch (1780-1844), volksverheffer in naam van de Koning

Auteur(s): Angelie Sens
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
De kolonieman
De kolonieman

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Jannie Trouwborst
4/5

[Recensie] Dat de cultuur- en pershistoricus Angelie Sens de biografie van Johannes van den Bosch (1780-1844) de titel De kolonieman heeft gegeven, zal niemand verbazen. Wie geïnteresseerd is in de sociale geschiedenis van Nederland kent zijn naam als de oprichter van de Maatschappij van Weldadigheid. Hij is de bedenker van de landbouwkoloniën in Drenthe (Frederiksoord, Wilhelminaoord, Boschoord en Willemsoord) en in Vlaanderen (Wortel) en de gestichten van Veenhuizen en Ommerschans en Merksplas (Vlaanderen). Met de bedoeling de uitzichtloze armoede van vele gezinnen in de grote, verpauperde steden van Nederland en Vlaanderen op te lossen en deze mensen weer een perspectief te bieden.

Dat hij destijds daarnaast een belangrijke, invloedrijke en daadkrachtige bestuurder was die in opdracht van de Nederlandse regering en Koning Willem I zijn stempel op nog veel meer indrukwekkende projecten in de overzeese koloniën drukte, is minder bekend. Het beeld dat Angelie Sens in deze biografie van hem schetst, toont aan dat de koloniën in Nederland en Vlaanderen slechts een klein deel van zijn belangrijkste wapenfeiten vormen.

Bij het verzamelen van de gegevens voor deze biografie bleek dat het moeilijk was om de persoon Johannes van den Bosch te beschrijven. Er zijn weinig persoonlijke documenten te vinden. Zakelijke correspondentie, artikelen en boeken van zijn hand zijn er genoeg. Verhalen van anderen en de (logische) veronderstellingen van de schrijfster moeten zijn persoon een beetje invullen. Toch is het gelukt een beeld te geven van zijn gedrevenheid, intelligentie en vasthoudendheid (tot het koppige aan toe).

In zijn 45-jarige carrière wendt Johannes van den Bosch als visionair militair, bestuurder, econoom en staatsman op doortastende wijze zijn geestelijke veerkracht en talenten aan bij de opbouw van het Nederlandse imperium onder de nieuwe koning Willem I. Van de onderwerpen die naast de Maatschappij van Weldadigheid en haar koloniën aan bod komen, zijn de belangrijkste: de (bijna-) afschaffing van de slavernij in Suriname en het invoeren van het Kultuurstelsel in de Indische Archipel. Hoewel hij nu nog voornamelijk bekend is door de Koloniën in Nederland en Vlaanderen, blijkt Johannes van den Bosch daar minder tijd doorgebracht te hebben dan in Indië en Suriname. 

Verzorgingsstaat

De rode draad in het denken en handelen van Johannes van den Bosch was de economische en sociale verheffing van zowel de armen in Nederland en de boeren in de Javaanse dessa’s, als de slaven op de Surinaamse plantages. Toch pakte het niet allemaal even goed uit. Dat maakt hem tot een omstreden figuur. In het slothoofdstuk kaart Angelie Sens deze tweespalt aan: de wegbereider van de verzorgingsstaat, met in de Nederlandse koloniën leerplicht voor kinderen tot 12 jaar en een verplicht ziekenfonds voordat dat woord was uitgevonden, maar ook de bedenker van een een onderdrukkend systeem op Java dat hij pragmatisch bleef uitvoeren, ook toen dat ten koste van de betrokken ging.

Behalve een biografie van een invloedrijk man schetst Angelie Sens in De kolonieman tegelijkertijd een uitgebreid beeld van een tijdperk dat een kantelpunt vormt naar de moderne samenleving. Al speelt Johannes van den Bosch uiteraard de hoofdrol in de biografie, toch geeft de schrijfster daarnaast ruim aandacht aan de omstandigheden in de toenmalige maatschappij (zowel in Nederland als in de overzeese koloniën) en aan andere personen die in deze turbulente periode een belangrijke rol speelden.

Unesco Werelderfgoedlijst

200 Jaar geleden werd de Maatschappij van Weldadigheid opgericht (1818). De kans is groot dat in 2020 de Koloniën van Weldadigheid in Nederland en België op de Unesco Werelderfgoedlijst geplaatst gaan worden. Het museum in Frederiksoord is helemaal vernieuwd. Er is dus momenteel erg veel aandacht voor Van den Bosch als sociaal hervormer pur sang en wegbereider van de moderne verzorgingsstaat. Er gaan zelfs stemmen op een standbeeld voor hem op te richten. Daarom is het goed dat in deze uitgebreid biografie álle aspecten van zijn levenswerk aan bod komen. Zodat geïnteresseerde lezers zelf een oordeel kunnen vormen. 

Dit omvangrijke, gebonden boek bevat 18 pagina’s met kleurenfoto’s, de stamboom van de familie van den Bosch, de tijdlijn van zijn leven, een personenregister en een honderdtal bladzijden met noten, geraadpleegde bronnen en literatuuropgaven. Deze wetenschappelijke uitgave is door de prettige schrijfstijl van Angelie Sens een genoegen om te lezen.

Eerder verschenen op Mijnboekenkast

Recensie door: Marcel Hulspas

[Recensie] “Indië heeft de staat gered,” zo schreef Johannes van den Bosch in de herfst van 1836 aan zijn zoon Jan. En dat was niet ver bezijden de waarheid.

Als vertrouweling van koning Willem I was Van den Bosch goed op de hoogte van de staat van ’s lands financiën sinds de rampzalige Belgische oorlog van 1830. Als hoogste bestuurder van Indië (eerst als gouverneur-generaal, daarna commisaris-generaal, met grotere volmachten) wist Johannes van de Bosch exact wat ‘zijn’ kolonie elk jaar weer bijdroeg aan de Rijksbegroting. Die bijdrage was substantieel én groeiende. Dat was voor een belangrijk deel zijn verdienste.

Niet dat hij zich daarvoor op de borst ramde; dat was niet zijn stijl. In een verslag uit 1834, mede bestemd voor Willem I, wijst hij op “eenen zamenloop van gelukkige omstandigheden” en uiteraard was daar ook “de zegen van Hem, die alle dingen regelt en bestuurt.” Maar in Indië was het toch écht Van den Bosch die regelde en bestuurde. Het is niet onterecht te stellen dat zónder Van den Bosch en Indië de kansen op een succesvolle ‘doorstart’ van het koninkrijk Nederland na de breuk met België veel en veel ongunstiger waren geweest.

Van den Bosch, zoon van een huisarts in Herwijnen, zag als kleine jongen vanaf de dijk hoe de Franse revolutionaire legers in 1795 de bevroren Waal overtrokken, om daarna in snel tempo de oude Republiek onder de voet te lopen. “De Waal,” schrijft Angelie Sens, “was zijn dagelijks inspiratiebron in de eerste vijftien jaar van zijn leven.” Zijn ouderlijk huis lag pal achter de dijk. Van den Bosch zal persoonlijk gezien (en vaak gehoord) hebben over welke immense kracht rivieren beschikte. Hij was intelligent, had een hoofd voor cijfers, maar misschien had het Franse leger net zo veel indruk op hem gemaakt want hij koos niet voor Waterstaat, maar voor een opleiding als genieofficier. Zijn talenten werden al tijdens zijn studiejaren erkend, en in zijn eerste jaren in Indië maakte hij snel promotie. Van den Bosch was een innemende, immer actieve persoonlijkheid. Een visionair die ook oog had voor de harde realiteit. Die in staat was om gedurfde plannen zorgvuldig na te rekenen, en om te zetten in praktische stappen. Kortom, een zeldzaam bekwaam bestuurder.

Van den Bosch diende in Indië en daarna op het ministerie van Oorlog, maar zijn naam is vooral verbonden aan zijn eerste grote ‘experiment’, de stichting van een serie koloniën in het oosten en zuiden van het land (toen nog verenigd met België) voor de heropvoeding van het stedelijk proletariaat. Modeldorpen als FrederiksoordWilhelminaoordVeenhuizen en (in België) Merksplas. Werkloze, straatarme burgers werden daar naartoe gezonden om een vak te leren en/of nuttig werk te verrichten. De steden werden ontlast; woeste gronden werden in gebruik genomen; zedelijk verval gestuit. Van den Bosch bedacht het, verzamelde sponsors, coördineerde de bouw en inrichting, en verdedigde zijn geesteskind tegen alle laaghartige criticasters. In de eerste jaren was er alom lof voor dit project, uit binnen en buitenland. Beroemde utopisten kwamen langs om te kijken hoe Van den Bosch de ideale leefgemeenschap had ingericht.

Zo’n man kon Willem goed gebruiken. De koning had immers de taak op zijn schouders genomen om van het gloednieuwe, in Wenen geschapen koninkrijk een levensvatbare eenheid te maken. Visie, doortastendheid en onverschrokken ingrepen waren daarbij onvermijdelijk. Willem deed een beroep op de kolonieman en deze kon uiteraard niet weigeren. Van den Bosch werd gouverneur van Suriname en de Antillen. En twee jaar later ging hij terug naar Indië, nu als hoogste bestuurder.

Eigenlijk had hij maar één taak: zorg ervoor dat de koloniën geen geld meer kosten maar juist geld opleveren. Het was natuurlijk van de gekke dat zulke enorme gebieden, met zulke onmeetbaar grote arealen vruchtbare grond, niet genoeg geld opleveren om louter de militaire en bestuurlijke uitgaven te dragen. En liefst moesten ze de staat geld opleveren. Het was een uiterst lastige opgave. Zoiets vereiste ten eerste economische en fiscale controle – en daar zaten de plantagehouders, de lokale ambtenaren, de vorsten en de boeren niet op te wachten. Daar kwam bij dat iedereen begreep dat het tijdperk van de slavernij op zijn einde liep. De Engelsen hadden de slavenhandel al afgeschaft en verboden, en controleerden schepen op alle wereldzeeën. De aanvoer van slaven stokte, waardoor de aantallen slaven terugliepen. En de lokale bevolking werkte op zijn eigen stukje land, vrijwel uitsluitend voor eigen gebruik. Van den Bosch was een tegenstander van de slavernij en zou haar het liefst gelijk afschaffen maar hij begreep dat een dergelijke abrupte maatregel onbetaalbaar was (slavenhouders hadden dan recht op een vergoeding), terwijl de koloniale economie daardoor een zware klap zou krijgen. Het doel was duidelijk, maar het moest geleidelijk worden bereikt. Hetzelfde gold voor het aansluiten van de koloniale economie op de wereldeconomie. Liberale voormannen mochten dan beweren dat vrijhandel goed was voor iedereen; Van den Bosch realiseerde zich dat een abrupt opheffen van alle wettelijke beperkingen en ‘opengooien’ van de archipel enorme schade kon veroorzaken voor de staat maar óók voor de lokale bevolking. Ook hier moest een ‘tussenstadium’ worden gevonden.

De naam van Van den Bosch zal altijd verbonden blijven met het Cultuurstelsel. Het systeem waarbij de inlandse bevolking gedwongen werd om een bepaald percentage van de grond te bebouwen met gewassen voor de internationale handel, zoals koffie en indigo. Hij wordt vaak aangewezen als de ‘bedenker’ van het systeem, maar Sens wijst erop dat dat onjuist is. Hij perfectioneerde een bestaande praktijk, waarbij hij nauw samenwerkte met lokale vorsten. De internationale handel (en een flink deel van de winst) wees hij grotendeels toe aan koning Willems geesteskind, de Nederlandse Handelmaatschappij. Van den Bosch had daarbij steeds voor ogen dat het cultuurstelsel een tijdelijke oplossing was, bedoeld als overgang naar meer of volledige vrijhandel. Er moest worden geleerd, geprobeerd, en de Javaan moest leren om niet alleen voor zijn eigen onderhoud te werken. Hij moest een modern arbeidsethos krijgen. Pas daarna konden de grenzen worden opengegooid.

De koning was zeer tevreden. Het cultuurstelsel zorgde voor stabiele inkomsten in politiek zeer zware tijden. Maar de kritiek zwol aan. De Javaan werd ‘geknecht’ en uitgezogen door ambtenaren en vorsten. Van den Bosch erkende dat, maar kon daar weinig tegen beginnen. Hij wist maar al te goed hoe wankel het Nederlandse bestuur was. Hij moest zelf ook regelmatig hard optreden tegen opstanden her en der. Hij ging dat vuile werk niet uit de weg; alles voor het koninkrijk. Maar hij moet het hebben gehaat. Hij was een man van de vooruitgang, van goede verhoudingen met de inlandse vorsten, van een eerlijk loon voor een eerlijke dag werk, van maatschappelijke rust – en dat betekende dat hij misstanden door de vingers moest zien. De opgedane kennis en de stijgende opbrengsten kwamen op de eerste plaats. De kritiek raakte hem zeer, maar als het ging om kennis van de Indische archipel, van de grondsoorten, bemesting, de opbrengsten, de politieke verhoudingen, was er niemand die aan hem kon tippen. Om nog maar te zwijgen van zijn werklust en financiële inzicht. Hij was in wezen onaantastbaar.

Maar Indië ruïneerde zijn gezondheid. Hij vroeg de koning om vervangen te mogen worden, en dat verzoek werd na enige tijd gehonoreerd. Als minister van Koloniën kon hij voortaan vanuit Den Haag de gang van zaken in de Oost in de gaten houden. De strijd om het Cultuurstelsel ging ondertussen onverdroten voort. Wat de vaderlandse parlementariërs vooral stak was niet zozeer het lot van de Javaan als wel het feit dat ze niets te vertellen hadden. Ze hadden nauwelijks inzichten in de Indische financiën. Dat was een zaak van de koning en zijn minister; het Parlement werd maar mondjesmaat geïnformeerd. De zaak werd in 1839 op de spits gedreven. Van den Bosch, beducht voor ondoordachte ingrepen vanuit Den Haag, weigerde mee te werken aan een meer invloed van de Kamer. Hij waarschuwde dat hij op zou stappen als de Kamer bij zijn eisen bleef. Dat gebeurde toch, en wat niemand had voorzien, gebeurde: Van den Bosch stapte écht op.

Daarna was het een va et vien in huize Boschlust, zijn schitterende huis aan de rand van de stad (waar nu Nieuw Babylon staat). Of hij zich niet wilde bedenken… want zonder zijn kennis… er moest toch… Het was allemaal tevergeefs. Van den Bosch was altijd een man van zijn woord geweest.

Van den Bosch komt de laatste jaren een beetje uit de schaduw van de geschiedenis. Dat is vooral te danken aan de bestseller Het Pauperparadijs van Suzanna Jansen, over zijn ‘experimenten’ in Oost-Nederland. Van den Bosch was ‘onze’ Robert Owen, zogezegd. Een tikje te groot voor ons land. Maar hij was ook méér dan de utopist die achter zijn schrijftafel zat te dromen. Hij heeft ook wérkelijk aan de toekomst gebouwd. Hij werd tijdens en na zijn leven vaak verkeerd begrepen maar alle kritiek heeft hem nooit tegengehouden. Laat mij maar dromen, schreef hij eens, dan ben ik pas gelukkig. De dromer was ook een doener. En hij is deze fraaie biografie dubbel en dwars waard.

Eerder verschenen op Sargasso

Samenvatting

Begin negentiende eeuw is Napoleon verslagen en het prille Koninkrijk der Nederlanden moet zich opnieuw uitvinden. Een cruciale spil hierin is Johannes van den Bosch. In zijn 45-jarige carrière wendt de visionaire militair, bestuurder, econoom en staatsman op doortastende wijze zijn geestelijke veerkracht en talenten aan bij de opbouw van het Nederlandse imperium onder de nieuwe koning Willem I. 

Zijn in 1818 opgerichte Maatschappij van Weldadigheid heeft bij vele generaties Nederlanders sporen nagelaten die nog altijd doorklinken. Minder bekend is dat Van den Bosch ook grote daadkracht heeft laten zien in die ándere koloniën: de (bijna) afschaffing van de slavernij in Suriname en de invoering van het Kultuurstelsel in de Indonesische archipel zijn hier de meest pregnante voorbeelden van. De rode draad in zijn denken en handelen was de economische en sociale verheffing van zowel de paupers in Hollandse steden, de boeren in de Javaanse desa’s als de slaven op Surinaamse plantages. Daardoor was hij niet onomstreden. Door sommigen beschouwd als utopisch socialist en wegbereider van de moderne verzorgingsstaat, door anderen als een puur pragmatische macher, ja zelfs een schurk. 

In deze fascinerende biografie schetst Angelie Sens een schitterend beeld van een tijdperk op een kantelpunt naar de moderne samenleving.

Angelie Sens is cultuur- en pershistoricus. Ze was directeur van het Persmuseum, onderzoeker aan het IISG en is momenteel Institute Manager van NIAS-KNAW. Eerder schreef ze, samen met Ulbe Bosma, Journalistiek in de tropen.

Toon meer Toon minder
€ 39,99

Verwachte leverdatum: Onbekend

Niet bestelbaar

Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789460038914
Verschijningsdatum
september 2019
Druk
1
Aantal pagina's
440 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
681: Historische biografieen
Thema's
  • Geschiedenis en archeologie
  • Geschiedenis
Categorieën

Auteur
Uitgever
Balans, Uitgeverij

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen