Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Vrouwen en kinderen eerst

Over 1001 vrouwen, de canon en ‘de achterkant’ van de geschiedenis

Auteur(s): Els Kloek
Taal: Nederlands
0,15/5
3 recensies
Vrouwen en kinderen eerst
Vrouwen en kinderen eerst
Vrouwen en kinderen eerst

Recensie

Aantal recensies: 3

Recensie door: Karin de Leeuw
3/5

Korte stukjes over de achterkant van de geschiedenis

[Recensie] Els Kloek is een van de beroemdste historici van Nederland op dit moment. Ze werd bekend door de twee vuistdikke pillen met korte biografieën van Nederlandse vrouwen, 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis en 1001 vrouwen uit de twintigste eeuw. Nu is een bundel uitgegeven met veertig columns waarin Kloek vertelt over het wel en wee binnen het historisch bedrijf. Een deel van die stukjes verscheen eerder onder dezelfde titel, Vrouwen en kinderen eerst, in het blad Genealogie.

‘Vrouwen en kinderen eerst’ is een bekende kreet bij reddingsoperaties. Maar het is ook het moment waarop deze twee groepen buiten beeld worden gebracht en de mogelijkheid daden te verrichten, daden die gememoreerd zullen worden, overgelaten wordt aan mannen. Op die manier worden vrouwen uit de traditionele geschiedschrijving gefilterd.

Maar natuurlijk deden die vrouwen wanneer ze van boord of uit het brandend huis gehaald waren nog iets. Els Kloek zag het als haar taak de daden van vrouwen in het licht te brengen en op te nemen in de geschiedenisboeken. Daar heeft ze zich haar hele beroepsleven voor ingezet en een grote groep redacteuren en vrijwilligers om zich heen verzameld. Naast de twee boeken bestaat er ook een digitaal Vrouwenlexicon van Nederland waar Kloek een belangrijke initiatiefnemer en aanjager voor is.

Maar terug naar de bundel. De veertig opgenomen stukken zijn geschreven tussen 2003 en dit jaar en gaan over zaken die onder historici en het grote publiek actueel waren/zijn. Daarnaast heeft Kloek de gelegenheid aangegrepen om nog enkele vrouwenportretten op te nemen, overgebleven materiaal van de twee genoemde boeken.

Zo wordt er uitgebreid geschreven over het hoe en waarom van vrouwengeschiedenis. Maar bijvoorbeeld ook een (indertijd) heet hangijzer als de Canon komt voorbij. Els Kloek hoorde ook tot de groep die, onder voorzitterschap van Frits van Oostrum de eerste versie van de Canon van de Nederlandse Geschiedenis optuigde. Ze schrijft over voor- en nadelen van zo’n canon. En er is meer: het boekenweekgeschenk over ‘Moeder de vrouw’ dat geschreven werd door twee mannen komt aan de orde. Maar uiteindelijk komt Kloek altijd weer uit bij het feminisme. En daar weet zij over mee te praten, met recht van spreken.

‘Kort is goed’ is een stelregel van Kloek. Het gold voor de lemmata in haar twee delen van 1001 Vrouwen net zo goed als in deze columns. Er is veel te zeggen voor deze aanpak. Mensen lezen bijvoorbeeld niet veel en worden op deze manier toch op de hoogte gebracht van alle belangwekkende zaken waar Kloek ons over wil vertellen. Dit leuke pocketjes, met op de voorkant een prachtig portret van de kunstenares Fie Werkman, gemaakt door Siep van den Berg, kan je op je nachtkastje leggen of meenemen in een lawaaierige trein. Het heeft een vriendelijke prijsklasse en is dus

Voor mijzelf voldoet de aanpak echter niet. Ik wordt nieuwsgierig en wil graag meer weten. Steeds maar een stukje met een klein beetje informatie wordt op den duur wel erg oppervlakkig. Bovendien is er, wat mij betreft, bij de 1001 Vrouwen-boeken het nadeel dat de biografieën gegeven worden, los van iedere context. Op den duur bevredigt deze aanpak mij niet erg. Tegenover dit nadeel staat dat Els Kloek een goede schrijfster is die het genre van de korte stukjes uitstekend beheerst. Ze is mild, weet waar ze het over heeft en gunt ons een blik in de keuken van het historisch bedrijf.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Daniël Zevenhuizen

Vergeten vrouwen

Waarom worden vrouwen in de geschiedenis vaak over het hoofd gezien? Historica Els Kloek geeft het antwoord in haar nieuwe bundel Vrouwen en kinderen eerst.

[Recensie] Een brandend hart voor de vrouwenbeweging, dat heeft Els Kloek. Sinds jaar en dag brengt de historica het thema van vrouwen en gender onder de aandacht van vakgenoten en leken. En met succes: onder haar bewind is het Vrouwenlexicon groot geworden. Steeds was daarbij de spreuk ‘kort is goed’ leidend. Voor het eerst in onze ‘vaderlandse’ geschiedenis kwam de rol van vrouwen in de totstandkoming van onze samenleving naar buiten.

Uit het onderzoek van Kloek kwam ook de bloemlezing Vrouwen en kinderen eerst voort. Dit is een bundel van de korte maar krachtige bespiegelingen die de historica schreef in de periode 2003-2019. Een belangrijk motief dat Kloek daarin bespreekt, is de self-fulfilling prophecy: de omstandigheden zó maken, dat je al van tevoren weet de uitkomst zal zijn.

Dat mechanisme komt betreurenswaardig vaak voor in de geschiedschrijving als het om vrouwen gaat. Men stelt bijvoorbeeld een canon samen met ‘grote namen’, maar kiest de voorwaarden voor ‘grootsheid’ zó, dat vrouwen geen enkele kans maken in die canon opgenomen te worden. Neem Erflaters der beschaving, in 1938 samengesteld door Jan en Annie Romein. Daarin hanteert het echtpaar het criterium dat de kopstukken ‘een bijdrage aan de Europese beschaving’ geleverd moeten hebben. Het resultaat laat zich raden: in de canon zijn 35 mannen opgenomen en welgeteld één vrouw.

Waarom is hier sprake van een self-fulfilling prophecy? Omdat vrouwen helemaal geen toegang hadden tot communicatiemiddelen. Zo was het onmogelijk om invloed te hebben op ‘de Europese beschaving’. Degenen die zulke middelen wél hadden, deden er alles aan om ongewenste invloed weg te moffelen. Wanneer een vrouw dan trouwde met een man van aanzien, kon men van haar zeggen dat zij “zich geheel naar haar echtgenoot vormde”. Daarmee was haar succes gelijk gebagatelliseerd.

Ondanks de gaten in onze geschiedenis die Kloek aan de kaak stelt, kan de schrijfster putten uit een rijk scala van historische bronnen. Een mooi voorbeeld is het schilderij van Jan Steen, ‘De burgemeester van Delft en zijn dochter’, uit 1655. Kloek bespreekt de lotgevallen van die dochter. Daags na haar achttiende verjaardag vroeg een dominee om de hand van dochterlief. Maar daar moest de burgervader niets van hebben. Hij wendde al zijn macht aan om zijn dochter bij de geestelijke weg te houden. Vijftien jaar later – vader was inmiddels gestorven – kon het stel elkaar eindelijk in de armen vallen.

In de archiveren rest van de hele affaire slechts een aantal pamfletten van het kerkelijk bestuur dat zich in een strijd had verwikkeld met de burgemeester. Maar hoe het meisje zo lang op haar geliefde kon wachten, is onbekend. Daarbij heeft ze hoogstwaarschijnlijk andere gegadigden moeten trotseren. Niet voor niets krijgt het meisje van Kloek de eretitel ‘heroische vrijster’.

Met verhalen zoals deze schrijft Kloek een kleine doch sprekende geschiedenis van de al te vaak vergeten helft der mensheid.

Eerder verschenen in Volzin

Zie eveneens de recensie van Karin de Leeuw: Korte stukjes over de achterkant van de geschiedenis.

Recensie door: Vera Weterings

Over de onzichtbaren in de geschiedenisboeken

[Recensie] Hoewel de titel Vrouwen en kinderen eerst  wellicht suggereert dat het boek een feministisch pleidooi is, is het dat zeker niet. De titel van het boek – Vrouwen en kinderen eerst – is ontleend aan de columns die historica Els Kloek schreef voor het kwartaalblad van het CBG|Centrum voor Familiegeschiedenis Genealogie (tegenwoordig bekend onder de titel Gen.magazine). Kloek koos de titel omdat die regel eeuwenlang zijn werk had gedaan in de zeef die geschiedschrijving is: de daden en belevenissen van vrouwen en kinderen waren zo weinig bepalend voor de loop van de geschiedenis, dat ze meestal als eersten door de zeef van het historisch belang vielen en daardoor de geschiedenisboeken niet haalden. Als historica heeft Kloek zich jarenlang ingezet om juist deze dominantie van de mannen te doorbreken. Je kunt het een democratiseringsslag noemen, maar wel op een manier waarbij ze vrouwen en kinderen niet de facto belangrijker probeert te maken dan ze waren. In de bundel behandelt Kloek diverse historische en actuele thema´s aan de hand van voorvallen uit haar dagelijks leven. De kritische observaties in de bundel zijn grotendeels eerder verschenen als columns in Geschiedenis Magazine en Genealogie. Desalniettemin hebben de stukken door de jaren heen hun actualiteit niet verloren.

Foutje bedankt

Kloek zet in de bundel vraagtekens bij tal van actuele kwesties, maar wijst ook op fouten die ze in het verleden zelf maakte. Zo heeft ze ooit een les van hoogleraar archivistiek J.L. van der Gouw helemaal verkeerd begrepen. Van der Gouw had Kloek en haar medestudenten op het hart gedrukt dat ‘wij historici niet moesten denken dat archivarissen ons onderzoek zouden doen: dat moesten we zélf doen.’ Gevolg was dat Kloek jarenlang dacht dat ze archivarissen niet mocht lastig vallen met haar onderzoek. Dat was voor haar in twee opzichten desastreus. Allereerst liep ze door deze bescheiden houding heel wat nuttige hulp en goodwill van archivarissen mis. Daarnaast hoorde ze hierdoor vrij laat dat iemand anders hetzelfde archiefmateriaal vlak voor haar met min of meer dezelfde onderzoeksvragen had doorgenomen. Gelukkig bleek dat diegene het materiaal anders interpreteerde, waardoor het historisch onderzoek een wetenschappelijk debat rijker was.

Ethische code

Verderop in de bundel kaart Kloek aan of historici een ethische code nodig hebben, bijvoorbeeld wanneer onderzoekers een onderwerp of zelfs een archief als hun persoonlijk eigendom claimen. Zo kende Kloek iemand die geld had gekregen voor een groot inventariserend onderzoek en haar unverfroren liet weten dat hij voorlopig niet ging publiceren omdat hij eerst zelf ‘de krenten uit de pap’ wilde halen. Een andere ervaring had Kloek met haar levenswerk 1001 Vrouwen, twee vuistdikke pillen met korte biografieën van Nederlandse vrouwen. Iemand eiste dat alleen zij een biografie mocht schrijven, aangezien zíj degene was die eerder over die persoon had gepubliceerd. Kloek zette hier vraagtekens bij. Kan het leven van iemand anders van jou worden? Hoewel de liefde voor de wetenschap een gedragscode overbodig zou moeten maken, is niets menselijks volgens Kloek historici vreemd.

Kritische observaties

Zo stelt Kloek op een vlijmscherpe manier thema’s die al jaren actueel zijn aan de kaak. Van de zin en onzin rondom excuses voor het verleden tot de minachting van historici jegens genealogen. Zoals we van haar gewend zijn in 1001 Vrouwen doet ze dat hier en daar met een knipoog, een glimlach en uiteraard haar stelregel ‘kort is goed’.

Eerder verschenen op Hereditas nexus

Samenvatting

‘Natuurlijk heb ik ook geaarzeld toen ik besloot vrouwen apart te zetten, maar ik zag dat als enige manier om hun eeuwenoude onzichtbaarheid te doorbreken.’

Kort is goed. Dat was de leidraad voor de biografieën in 1001 vrouwen, de beide vuistdikke boeken waarmee Els

Kloek (1952) doorbrak bij het grote publiek. Datzelfde geldt voor de veertig stukken van haar hand die zijn gebundeld in Vrouwen en kinderen eerst. Op haar eigen lichtvoetige toon, zonder te moraliseren, te dicteren of aan te klagen, bespreekt ze zaken als de zin en onzin van de canon, vrouwengeschiedenis als inhaalmanoeuvre, excuses voor het verleden en andere heikele kwesties waarmee historici tijdens hun onderzoek te maken krijgen. Ook geeft ze de lezers een inkijkje in de totstandkoming van 1001 vrouwen, haar magnum opus, waaraan ze ruim vijftien jaar werkte.

Zo laat Els Kloek in Vrouwen en kinderen eerst aan de hand van voorvallen uit het dagelijks leven, kritische observaties en onderzoekservaringen haar licht schijnen over historische en actuele thema’s die haar bezighouden. Uiteraard passeren daarbij de nodige opmerkelijke vrouwen de revue.

Toon meer Toon minder
€ 17,50

Verwachte leverdatum: woensdag 05 augustus


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789460044540
Verschijningsdatum
september 2019
Druk
1
Aantal pagina's
150 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
680: Geschiedenis algemeen
Categorieën

Auteur
Uitgever
Uitgeverij Vantilt

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen