Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

De sleutel tot Aristoteles

willem van Moerbeke en de overlevering van antieke wijsheid

Auteur(s): Pieter Beullens
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
De sleutel tot Aristoteles

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Roeland Dobbelaer
4/5

“Patroon van de tolerantie en de culturele onbevangenheid”

[Recensie] Umberto Eco maakt in zijn grote roman over de middeleeuwen De naam van de roos op een gegeven moment een opmerking over de vertaling van de Poëtica van Aristoteles, een boek dat een sleutelrol heeft in de roman:

“’… het feit dat het boek over de Poëtica, dat misschien door een goddelijke beschikking, de christelijke wereld zolang onbekend was gebleven, via de ongelovige moren tot ons is gekomen…’
‘Maar het is in het Latijn vertaald door een vriend van doctor Angelicus van Aquino [Thomas van Aquino/red.],’ wierp William [van Baskerville/red.] tegen.
‘Dat heb ik ook gezegd,’ viel Bengt hem opgelucht bij. ‘Ik lees niet goed Grieks en ik heb juist door de vertaling van Willem van Moerbeke kennis kunnen nemen van dat grootse boek.’”

Eco roemt hier een van de grootste intellectuelen uit de middeleeuwen, Willem van Moerbeke, die zo ongeveer het hele integrale werk van Aristoteles, althans wat beschikbaar was, bewerkte of vertaalde vanuit het Grieks in het Latijn. Het waren deze vertalingen waarop Thomas van Aquino zich baseerde in zijn analyse van Aristoteles, het waren deze vertalingen die een revolutie in het denken veroorzaakte en misschien wel aan de basis stonden van de renaissance. De boeken van Aristoteles kwamen bij toeval in de tweede helft van de middeleeuwen boven water. Veel van zijn werken zoals zijn dialogen zijn definitief verloren gegaan, maar van zijn grote studies als de Ethica, de Fysica, de Politica en Poëtica bleken wel kopieën bewaard gebleven zijn. In De sleutel tot Aristoteles, een studie over het leven en werk van Van Moerbeke wordt minutieus verteld hoe de werken uiteindelijk toch in het westen, ‘boven de Alpen’, terecht kwamen en bovenal hoe Moerbeke ze vertaalde.

Papyrusrollen
Het meest schokkende in deze geschiedenis is wel het verhaal over de toenmalige Kalief van het Islamitische rijk die na de verovering van Alexandrië de duizenden papyrusrollen in de bibliotheek liet verbranden, met daarin natuurlijk ook alle werken van Aristoteles. Zijn redenering: “Indien de werken overeenstemmen met het boek van Allah, waren ze overbodig. In het tegengestelde geval moesten ze als heiligschennend worden beschouwd. Het vernietigen van de boeken was dus het enige passende vervolg.” Er waren zoveel boeken opgeslagen dat de vuren in de stad er zes maanden mee gevoed werden.

Rome
Gelukkig waren in er in het Arabische rijk veel anderen die wel de waarde zagen van de oude Griekse geschriften en gelukkig waren er meer kopieën van belangrijke werken beschikbaar. Filosofen als Ibn Sina (Avicenna) en Ibn Rush (Avverroes) lazen de werken van Aristoteles. Van hen zijn uitgebreide commentaren op de Griekse filosoof bewaard gebleven. Niet alleen via de Arabische wereld vonden de Aristotelische werken hun weg naar het Noorden. Ook via het oude Rome en de overblijfselen daarvan. Filosoof en rechtsgeleerde Boëthius probeerde in de 5de eeuw al een omvangrijk programma op te zetten om de werken van Plato en Aristoteles te vertalen in het Latijn. Later bleken in allerlei kloosters toch delen van de werken van Aristoteles te zijn bewaard, vaak nog in het Grieks, onvertaald. Maar vaak ook miste de originele Griekse tekst en was het behelpen met Arabische of Latijnse vertalingen, vaak erg slordig en onzorgvuldig gemaakt. Een complete reconstructie was dan nodig. Een waar monnikenwerk. En dat werd gedaan door Van Moerbeke. Deze dominicaner monnik, waarschijnlijk afkomstig uit onze lage landen (er zijn drie dorpen met een naam die lijkt op Moerbeke tussen Vlaanderen en Noord-Frankrijk, we weten niet waar zijn wieg heeft gestaan), kreeg de kans om de klus te klaren. Van Moerbeke was behept met een uitstekende talenkennis en filosofische ijver. De moderne wetenschap gaat er vanuit dat er een dertigtal titels van Aristoteles aan te merken zijn als authentiek. Bijna al deze werken nam Van Moerbeke onderhanden, hij bewerkte ze, voegde ze samen en vertaalde er een groot aantal.

Bij leven was Van Moerbeke al beroemd. Hij verbleef het grootste deel van zijn leven in Zuid-Europa, in Griekenland waar hij aartsbisschop werd, maar hij leefde ook in Italië aan het pauselijke hof.

Roger Bacon
Op zijn vertaalwerk was kritiek, zijn latijn was niet soepel lezen we. “Maar alle andere (vertalers) kende de talen en de wetenschappen niet, en vooral deze Vlaming Willem, van wie de kennis in wetenschappen en in talen niets waard was,” schreef Roger Bacon. Bacon was een franciscaner monnik die geloofde in empirie en niet kon wachten om met de boeken van Aristoteles kennis te kunnen maken. Toch nemen we dat minder soepele latijn van Van Moerbeke graag voor lief. Dankzij van Moerbeke werd Aristoteles de gigant die het denken in de middeleeuwen nodig had. De strenge levensleer van Plato werd gaandeweg vervangen door de meer wetenschappelijke blik op de wereld van Aristoteles.

De sleutel tot Aristoteles is een prachtig boek, hoeveel kennis in deze 229 bladzijden is samengebald is niet samen te vatten. Auteur Pieter Buellens heeft terecht en op een schitterende manier Van Moerbeke aan de vergetelheid weten te ontrukken. Buellens is docent Grieks en Latijn en is als onderzoeker verbonden aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte met als specialisatie de middeleeuwse wijsbegeerte. Aan het slot merkt hij op over het werk Van Moerbeke op dat de introductie van Aristoteles door hem onmiskenbaar sneller is gegaan. “Enkele decennia later was de toe-eigening zo ver gevorderd dat ze algemeen als een vanzelfsprekendheid onderdeel van de eigen cultuur werden beschouwd. Veel inzichten zijn dat voor ons nog steeds. Voor zijn bijdrage aan dat proces verdient Willem het misschien om – apocrief en informeel – te worden aangesteld als de patroon van de tolerantie en de culturele onbevangenheid.”

We kunnen het er alleen maar mee eens zijn.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Marcel Hulspas

De onzichtbare vertaler

Een welkom eerbetoon aan Willem van Moerbeke, een van de grondleggers van de Europese wetenschappelijke traditie

[Recensie] In Oost-Vlaanderen zijn er twee dorpen met de naam Moerbeke. Het ene ligt in Waasland, ten westen van Antwerpen, het andere ligt ten westen van Brussel. Dat tweede Moerbeke beschouwt zichzelf als de geboorteplaats van Willem van Moerbeke. Vlakbij de kerk is er een straat naar hem vernoemd. Maar er is een derde, een betere kandidaat: Morbecque, in Noord-Frankrijk, niet ver van Saint-Omer. Als Willem daar naar is vernoemd, als hij die titel voer, dan zou dat veel verklaren, zo constateert Pieter Beullens. Dan weten we weer iets meer over deze man.

Willem van Moerbeke is iemand die je met recht kunt aanduiden als een ten onrechte vergeten intellectuele reus. Iedereen kent Thomas van Aquino (1225-1274), de geniale theoloog en geleerde die de Kerk (en de Parijse universiteit) wees op de waarde van de geschriften van Aristoteles, en die daarmee de basis legde voor een intellectuele revolutie. Maar deze reus stond op de schouders van een andere reus: Willem van Moerbeke. Willem is verantwoordelijk voor de bijna volledige vertaling van de (Griekse) werken van Aristoteles naar het Latijn. Hij opende daarmee de deur waar Thomas door kon lopen.

En ondertussen weten we bitter weinig van hem. Zijn naam duikt pas op als hij al volwassen is, en hij verkeert dan ook gelijk in de hoogste adellijke en in pauselijke kring. In 1260 was hij in Thebe, Griekenland. Waarom daar? Om Griekse teksten te zoeken? Of is er een verband met Morbecqe, met het feit dat Nicolaas II van Saint-Omer op dat moment heerser was over Thebe? Was hij wellicht familie van deze machtige graaf? En waarom vertrok hij even later naar Nicea, in Noordwest-Turkije? Daar zetelde (verjaagd uit Constantinopel) keizer Michaël VIII Palaeologus. Zocht hij daar weer naar teksten of was er sprake van een diplomatieke missie? Hoe dan ook, in 1262 riep paus Urbanus IV hem terug naar Italië, waar hij aan het pauselijke hof kennismaakte met de grootste geleerden van die tijd, Thomas van Aquino en Albertus Magnus. Willem speelde later nog een belangrijke rol tijdens het Concilie van Lyon in 1274 en werd vier jaar later benoemd tot aartsbisschop van… Korinthe. (Wéér die Griekenland/Saint-Omer connectie?) Zo gaat het nog even door. Willem van Moerbeke was thuis in de hoogste kringen – maar hij leefde voort in de voetnoten, steeds nét onder de horizon.

Van Moerbeke werd door de paus benoemd tot penitentiarius (iemand die namens de paus zonden mocht kwijtschelden, een zeer gerespecteerde functie). Maar hij verdient dus vooral herinnerd te worden als vertaler van Aristoteles. Hij trad daarmee in de voetsporen van de beroemde laat-klassieke geleerde Boëthius (480-525) die constateerde dat de kennis van het Grieks in het Westen ernstig aan het dalen was en daarom het plan opvatte om diens oeuvre volledig te vertalen. Maar Boëthius kwam nooit veel verder dan de werken over logica. (Hij werd in de gevangenis gesmeten, waar hij zijn beroemde ‘Vertroosting van de filosofie’ schreef.)

In de daaropvolgende eeuwen was de kennis van het Grieks in Europa nog verder weggezakt. Griekse teksten waren schaars en áls ze de tand des tijds (en oorlogen, en de lenteschoonmaak) hadden overleefd, waren er nauwelijks mensen die ze konden lezen. Maar de overtuiging dat Aristoteles de grootste van de Griekse filosofen was geweest, dat zijn werk van groot belang was, dié ging niet verloren. Schaarse importen vanuit het Byzantijnse rijk en vertalingen vanuit het Arabisch (vooral van commentaren, vooral uit Spanje) zorgden ervoor dat de belangstelling voor Aristoteles in de loop van de twaalfde/dertiende eeuw tot grote hoogte werd opgestuwd. Maar die Griekse filosofie bleef verdacht, en de Arabische commentaren werden met argwaan bekeken.

De doorbraak kwam rond 1260, toen Thomas van Aquino liet zien dat de Kerk en de universiteit van Parijs Aristoteles ten onrechte in de ban hadden gedaan. Want wie terugging naar de oorspronkelijke Griekse teksten, en voorbijging aan de Arabische interpretaties daarvan (vooral die van Ibn Rush/Averroës), ontdekte bij Aristoteles een filosofisch systeem dat perfect te combineren was met de leer van de Kerk. Griekse Ratio en christelijk geloof sloten perfect op elkaar aan. Het ‘boek der natuur’ onthulde hetzelfde verhaal als de goddelijke openbaring. Die doorbraak voorzag niet alleen de christelijke theologie van een ander voetstuk, ze zorgde ook voor een nóg grotere interesse voor die oorspronkelijke Griekse geschriften. Europa moest terug naar de bron.

En in diezelfde tijd zorgde Willem van Moerbeke voor een lange serie zorgvuldige vertalingen. Hij greep consequent terug naar de schaarse Griekse bronnen, vergeleek verschillende versies en vertaalde letterlijk woord voor woord van het Grieks naar het Latijn, uiterst zorgvuldig en consequent. (Zó consequent dat geleerden tegenwoordig Griekse bronnen waarover hij beschikte maar die we niet meer bezitten, kunnen reconstrueren aan de hand van zijn vertaling.) In hoeverre hij dat enige tijd deed voor Thomas van Aquino, of in opdracht van Thomas, is niet duidelijk. Maar Beullens maakt het heel aannemelijk.

Willem vertaalde vrijwel alles van Aristoteles opnieuw. (Alleen de logica, daar bleef hij van af.) Zijn methodiek zorgde voor een weinig gepolijst Latijn maar hij zette een oeuvre neer ‘als een huis’,  zo schrijft Pieter Beullens. En zijn werk bleef eeuwenlang ‘de onbetwiste norm’. Beullens’ ‘De sleutel tot Aristoteles’ is geen eenvoudige kost, maar ondanks dat een welkom eerbetoon aan deze reus, die gerust een van de grondleggers genoemd mag worden van de Europese wetenschappelijke traditie.

Eerder verschenen op Sargasso

Samenvatting

Hoe kan het dat teksten van bijvoorbeeld Aristoteles na 2400 jaar nog steeds beschikbaar zijn, terwijl er van andere filosofen nagenoeg niets bewaard is gebleven? De lange, vaak moeizame weg die de kennis tot vandaag heeft afgelegd, blijft onbekend.

'De sleutel tot Aristoteles' schetst de overlevering van wetenschap en filosofie sinds de oudheid tot het verschijnen van gedrukte boeken. Willem van Moerbeke en de werken van Aristoteles spelen daarbij een centrale rol. Als man uit de Lage Landen, Europeaan en universeel intellectueel had Willem van Moerbeke een doorslaggevende invloed op de vooraanstaande geleerden van zijn tijd en op de evolutie van het westerse denken. Maar als vertaler nam hij zo'n discrete plaats in achter de auteurs van de oorspronkelijke teksten, dat de impact van zijn werk vaak onopgemerkt bleef. Dit boek geeft Willems verdienste haar terechte plaats in de geschiedenis.

Toon meer Toon minder
€ 24,90

Verwachte leverdatum: dinsdag 22 september


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789463401838
Verschijningsdatum
april 2019
Druk
1
Aantal pagina's
240 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Categorieën

Uitgever
Uitgeverij Damon VOF

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen