Het wendbare verleden

Nietzsche in postmoderne tijden

Auteur(s): Sybe Schaap
Taal: Nederlands
0,175/5
3 recensies
Het wendbare verleden
Het wendbare verleden
Het wendbare verleden

Recensie

Aantal recensies: 3

Recensie door: Jos Dijk van

Nietzsche en het populisme

[Recensie] Is het populisme met zijn simpele, oppervlakkige stellingen, zijn botheid en leugenachtigheid wel een diepzinnige filosofische analyse waard, vroeg ik me af. Sybe Schaap gaat in zijn boek Het wendbare verleden; Nietzsche in postmoderne tijden diep in op het denken van hedendaags populisten. Hij grijpt daarvoor terug op Friedrich Nietzsche, de 19e eeuwse filosoof en cultuurcriticus die volgens Schaap zijn tijd ver vooruit was. Nietzsche’s filosofie biedt aanknopingspunten voor het begrijpen van het postmoderne denken dat van grote invloed is op het populisme. Schaap schrijft op een hoog abstractieniveau en geeft slechts spaarzaam actuele voorbeelden van het populistisch denken dat hij probeert te duiden. Dat is jammer voor de leesbaarheid, maar anderzijds ook wel begrijpelijk als je een politieke stroming wilt analyseren en daarbij niet de aandacht wil afleiden met incidentele uitspraken van min of meer toevallige vertegenwoordigers. Want -bij nader inzien heeft Schaap me wel overtuigd van de waarde van zijn onderneming- het populisme is gegeven zijn invloed en aanhang wel degelijk belangrijk genoeg om dieper op in te gaan. En dan, voor een goed begrip, juist los van de dagelijkse tweets en provocerende oneliners van hedendaagse representanten. Schaap maakt het echter niet makkelijk voor degenen die niet gewend zijn aan filosofische betogen.

Ressentiment

Dat Nietzsche een goed uitgangspunt biedt voor het begrijpen van het denken van de populisten maakt Schaap wel duidelijk. Hij koppelt de belangrijkste thema’s en leerstukken uit Nietzsche’s filosofie aan het postmoderne denken en laat dan zien hoe de populisten dit vervolgens verwerken en verdraaien in hun kijk op de wereld. Een van zijn belangrijkste stellingen betreft het omgaan met de geschiedenis. Nietzsche schrijft over de breuk tussen de pre-moderne cultuur waarin religie de hoofdrol speelde en de moderne, geïndustrialiseerde en geseculariseerde samenleving. Populisten koketteren met het pre-moderne verleden, niet omdat ze terug willen keren naar vroeger tijden, maar meer om hun afkeer van bepaalde aspecten van het heden beter te kunnen etaleren. De hang naar een idyllisch verleden heeft geen ander doel dan het creëren van kunstmatige wij-zij tegenstellingen gekoppeld aan de politieke ambitie om het ‘volk’ van de wij-kant een overwinning te laten boeken op andere identiteiten.

In deze wijze van omgaan met het verleden zit veel ressentiment ten opzichte van hedendaagse maatschappelijke veranderingen. Het oproepen van een fictief verleden ter meerdere eer en glorie van de eigen identiteit vloeit voort uit gevoelens van angst voor het vreemde en een verzonnen dreiging van de kant van heimelijke complotten. Het geschiedenisverhaal levert niet meer op dan een wij-gevoel van angstige en verontwaardigde lieden, schrijft Schaap. ‘Het gaat er om onvrede en wrok gerichtheid te geven. Slachtoffergevoel dient ertoe te beschuldigen en aan te klagen.’ Populisten maken zichzelf tot slaaf van de omstandigheden. Zij ageren vanuit een ‘mentale beklemming’ en wentelen hun onbeheerste en onverwerkte onvrede af op anderen die zij zo ook slachtoffer  maken. (p. 187-189)

Geen toekomst

Een van Nietzsche’s cultuurkritische leerstukken is zijn typering van ‘de laatste mens’. Hij duidt hiermee op een stadium in de ontwikkeling van het mensdom waarin van vooruitgang geen sprake meer is. Het hier en nu krijgt een eeuwigheidswaarde en daarin moet alle geluk gerealiseerd worden, zo niet dan is er sprake van onrecht, nood en slachtoffers. Nietzsche schrijft dat mensen deze gesteldheid in zichzelf moeten overwinnen. Schaap: “dit vraagt van de mens om in persoon tot een soevereine geest uit te groeien, iemand die in staat is tot zelfkennis, zelfbeheersing en verantwoordingszin.” (p. 259) Hier herkennen we de klassiek-liberale wortels van de auteur, tot voor kort lid van de Eerste Kamer voor de VVD. Anders dan de liberalen en andere nazaten van De Verlichting is het populisme niet toekomstgericht en kent het geen doelen voor maatschappijverandering. Populisten kijken eigenlijk vooral wrokkig om naar een fictief verleden.

Niets is meer waar

Chaos en nihilisme domineren in Nietzsche’s beelden van de moderne wereld. De mens is in alle opzichten van god los, een zwerver, die innerlijk verwildert (kan de aanvechting om in dit woord een s toe te voegen ter illustratie van het gezegde ‘nomen est omen’ nauwelijks bedwingen). De relativering van de waarheid is ook het kenmerk van de postmoderne filosofie. Maar als niets meer waar is, is alles dan geoorloofd?

“Dat ‘niets waar’ is wordt misbruikt voor moraliserende oordelen. Dit door feiten weg te laten, te vervalsen, ze in een ander perspectief te plaatsen, of ze te verzinnen. Maar dan wel als populistische vrijbrief voor het presenteren van ficties en leugens als geloofszekerheid. Op deze wijze zet het populisme, gelegitimeerd door de post-moderne ontkenning van de idee van waarheid, het verleden naar zijn hand. Een wendbaar gemaakt verleden legitimeert het oordeel over goed en kwaad. Een cynische houding tegenover de idee van waarheid maakt alles mogelijk, alles geoorloofd.” (p.169)

Daarbij voedt dit post-moderne waarheidsrelativisme ook het ressentiment tegen degenen die al dan niet vanwege hun professie de waarheid blijven zoeken: wetenschappers, rechters, journalisten. Uitsluitend wat de machtsclaim van de populisten dient is ‘waar’.  De rest is machtsmisbruik van de vijandelijke elite.

Poetin

Ook vanuit andere bekende thema’s uit de filosofie van Nietsche, zoals ‘god-is-dood’, de ‘wil tot macht’ en de ‘Übermensch‘ legt Schaap via de post-moderne filosofie lijntjes naar het populisme. Een nadere definitie of begrenzing van deze stroming geeft hij niet. Dat riep bij mij soms wel vragen op. De verheerlijking van het hier-en-nu lijkt me geen exclusief kenmerk van het populisme. Een van de spaarzame momenten dat Schaap een actueel voorbeeld van populisme bespreekt is te vinden in een verhandeling over Poetin en de Russische filosoof Ivan Ilyan, door historicus Timothy Snyder ‘de filosoof van het Russische fascisme’ genoemd. Maar in hoeverre mogen populisme en fascisme in elkaar geschoven worden?

Sybe Schaap schreef een doorwrochte en diepgaande analyse van het post-moderne en populistische denken. Hij vraagt wel veel van de lezer. Ik kan niet zeggen dat hij er in geslaagd is zijn boek voor een breder publiek toegankelijk te maken. Daarvoor zijn er veel te veel lange uitweidingen over begrippen van Nietzsche en andere filosofen, voorafgegaan door alinea’s vol met reeeksen vragen waarop het antwoord vervolgens niet of moeilijk te vinden is. Een compacte populaire versie van zijn beslist waardevolle inzichten zou welkom zijn (dan graag met een aantrekkelijker, beter leesbaar omslag).

Eerder verschenen op sargasso.nl

Lees ook de recensie van de hand van Bas Aghina: Nietzsche in postmoderne tijden

Recensie door: Bas Aghina
3,5/5

Nietzsche in postmoderne tijden

[Recensie] Kan het verleden veranderen? Een vraag die we niet snel beantwoorden met: “Jawel, dat kan zus of zo!” Gebeurd is immers gebeurd, gedane zaken nemen geen keer. Wie langer op deze aarde mag rondlopen en vaker deze vraag kan ontmoeten, zal minder stellig zijn. Wat gebeurd is, blijkt een mix van feiten te zijn die doorwerkt via het heden naar de toekomst en naar gedeelde herinneringen, soms met beladen verhalen over dat verleden. Wat blijkt: herinneringen zijn niet wat ze geweest zijn. Dit geldt zowel voor een persoonlijke geschiedenis als ook voor geschiedenis van culturen, economie en wereldvisies. Sinds mensenheugenis schrijven en herschrijven overwinnaars geschiedenis: menig koning, keizer of regering die zichzelf als vernieuwend ziet, laat namen verwijderen van fresco’s, foto´s en uit boeken. En hoe meer de wereld verandert des te sterker deze veranderingen dienen te zijn en des te meer geschiedenissen herschreven worden of anders worden verteld dan daarvoor. 

Het thema

Het wendbare verleden behandelt de vraag hoe geschiedenis gebruikt wordt voor het legitimeren van hedendaagse, populistische politiek. Filosoof, voormalig dijkgraaf en oud-liberaal senator Sybe Schaap laat aan de hand van de kernbegrippen van Nietzsche zien hoe het reconstrueren van een ‘gouden verleden’ als omgekeerde utopie kan werken om antwoorden te formuleren voor hedendaagse problemen. In een publiek debat waar feiten minder belangrijk worden, oefenen alleen nog de verhalen over het verleden hun macht uit. 

De ‘Grote verhalen’ gericht op de toekomst en bedoeld om groepen mensen te emanciperen, lijken hun kracht verloren te hebben of onder druk te staan. In de Verenigde Staten, Rusland, Oost-Europa, het Verenigd Koninkrijk en ook Nederland is deze beweging te zien. Het doorgeven van een goed begrepen historische erfenis kan dan weerstand bieden tegen deze postmoderne verleiding die zich kenmerkt door een louter pragmatische waarheidsopvatting. Een opvatting die zoekt naar “het verhaal dat werkt”, oftewel, een verhaal dat alleen dient om mensen te overtuigen en om betekenis te geven aan keuzes en macht. 

De belangrijkste zin

“Postmoderne populisten spreken van ‘wederopstanding’ van dit product van maakbaarheid. Wat verdwijnt is de idee van historiciteit die recht doet aan een beweging vanuit het verleden, via het heden, naar een toekomst, als een voortgaand proces. Een historiciteit waarin de erfenis uit het verleden wordt gekoesterd en doorgegeven aan toekomstige generaties. Een idee van historiciteit, die het verleden anders wendbaar laat zijn dan binnen een context van onbehagen en maakbaarheid.”

De aanpak

Aan de hand van Nietzsches kritische analyse van de Europese ‘kudde’-cultuur behandelt Schaap op soms indrukwekkende wijze diens scherpe en veelal radicale concepten. Aan bod komen onder andere ‘Wil tot Macht’, de ‘Übermensch’ en pathos van distantie. Daarnaast bespreekt Schaap Nietzsches denken over de ontwikkeling van de menselijke geest: van de verdragende ‘kameel’, de willende ‘leeuw’ tot het spelend-scheppend ‘kind’ passeren de revue. Modernere denkers voegen zich ook in het ‘gesprek’: Camus, Baumann, Foucault, oud-minister Luc Ferry en politici/ideologen als Baudet en Bosma. 

In lijn met het denken van Nietzsche stelt Schaap dat er in het zoeken naar waarachtigheid eerder metgezellen nodig zijn dan politieke kuddes. En de ideale begeleiders zijn ‘de wijzen’, zij die de toekomst willen vormgeven vanuit een streven naar waarachtigheid en een omvangrijke waardenorde. Dit in plaats van politieke leiders die meer functioneren als managers van ‘B.V.-Nederland’. 

Waarom je dit boek niet moet lezen

Schaap dicht populisten eenzelfde minachting voor ‘het culturele’ toe als ook de vroegere Marxisten dit deden. Of je het nu eens bent met Baudets interpretaties van cultuur of niet, een dergelijke gelijkschakeling kan toch niet worden gemaakt getuige Baudets verkiezingsspeech en zijn werk over ‘conservatieve vooruitgang’.

Waarom je dit boek wel moet lezen

Lukt het de auteur om met behulp van Nietzsche populistische risico’s op een begrijpelijke wijze te doorgronden en interactie tussen mensen, moraal, macht, instituties en verhalen bloot te leggen? Dat zeker. En geeft Schaap ook voldoende ideologisch tegengas waarmee de mens het cynisme kan overwinnen en er een positief voorwaarts gerichte wending gegeven wordt zoals de flaptekst suggereert? Ook hier komt hij zeker in de goede richting.

Het wendbare verleden is een levensbeschouwelijke ‘pageturner’ voor lezers die zich graag laten meevoeren door de bergen van begrippen, woestijnen van wakkere woorden en positieve vergezichten door kundig metgezel, Schaap. Daarnaast zet Het wendbare verleden aan tot zelfreflectie waardoor het een relevante inleiding is in het werk van Nietzsche.

Idee voor een vervolg

In Het wendbare verleden voert Schaap een breed gesprek over authenticiteit-zoekende mensen en over hoe zij in een politieke samenleving feiten en verhalen van de geschiedenis kunnen begrijpen. Ontbrekende gesprekspartners zijn Taylor, Rorty, Sennett en de levenskunstfilosofen Dohmen, Wilhelm Schmidt en De Botton. Zij hebben hierover ook veel zinvols te zeggen, maar komen in dit boek niet aan bod.

In het slothoofdstuk zegt Schaap dat mensen wijsheid uit zichzelf moeten halen in plaats van zich zomaar achter een leider te plaatsen. “Met dit licht, dat van de wijsheid, moet de mens uit zijn eigen schaduw treden”, luidt een van de laatste zinnen. Dit klinkt als een bel voor een nieuwe gespreksronde, wellicht met nieuwe gesprekspartners. Meer dan het verleden, is de toekomst wendbaar.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Lees eveneens de recensie van de hand van Jos van Dijk: Nietzsche en het populisme

Recensie door: Daniël Zevenhuizen

Afrekening met het populisme

Filosoof en liberaal Sybe Schaap rekent in zijn nieuwe boek andermaal af met het populisme. Hij vindt een bondgenoot in Nietzsche.

[Recensie] De geschiedenis is een retorisch middel geworden, meent filosoof en oud-senator voor de VVD, Sybe Schaap. Volksmenners verbuigen haar volgens Schaap. Pijnlijke feiten uit het verleden laten zij weg, tot een utopie overblijft. Dat leidt tot uitspraken als ‘Terug naar de VOC-mentaliteit!’ en ‘Make America great again!’ Maar was het allemaal wel zo ‘great’?

Niet bepaald, stelt Schaap in Het wendbare verleden. Vroegen keken mensen vooral hoopvol naar de toekomst. Bestookt door herinneringen aan de mislukte ideologische bewegingen van de twintigste eeuw kijken zij inmiddels liever achterom, naar het verleden.

Hoe kon de nostalgische verbuiging van de geschiedenis voeten in de aarde krijgen? Door de ideologie van het postmodernisme, meent Schaap. Zij staat voor de ontmanteling van waarheid tot een ‘constructie’. “Een beroep op ‘objectieve’ feiten verzwijgt een immanent machtsperspectief!” is het postmoderne credo, aldus Schaap. Weg met feiten, omarm dat de werkelijkheid wordt vormgegeven door (sterke) verhalen.

Sybe Schaap staat niet alleen in zijn afwijzing van ‘het postmodernisme’. Deze denkwijze is een geliefde zondebok bij nieuwrechts. Wanneer FvD-voorman Thierry Baudet de ontmanteling van lang bevochten westerse instituten toerekent aan ‘postmoderne neo-marxisten’, stelt hij dezelfde diagnose. Opvallend: VVD’er Schaap beschuldigt júíst types als Baudet van postmoderne geschiedenisgoochelarij.

Het alternatief vindt Schaap bij Duits filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900). Hij geeft van geschiedenis een ‘waarheidsgetrouwe’ en ‘levende’ invulling. Volgens Schaap moet het gaan om “het opnemen van te waarderen elementen uit het verleden, het verwerken van dit overgeleverde in het heden en doorgeven daarvan aan toekomstige generaties”.

Maar wie zijn ‘de postmodernisten’ eigenlijk? Schaap slaat de plank mis met een selectieve uitleg van een collegebundel van de Franse denker Michel Foucault. Hij maakt de sprong van Foucaults denkproject dat ging over de ‘cultuur van het zelf’ naar de volgende uitspraak: “Het waarheidsprekende zelf luistert alleen naar zichzelf, teneinde zichzelf zo zuiver mogelijk uit te kunnen spreken. Het ‘ken uzelf’ … is hieraan ondergeschikt.” Volgens Foucault staat zelfkennis niet los van de heersende retoriek in de samenleving. Wel spreekt het ‘waarheidsprekende zelf’ zich uit, waar zijn waardigheid in het geding is. Denk aan de veroordeling van homoseksuelen toen aids opkwam – veelal met goedkeuring van dominees, gezinnen en wetenschappers. Dat wijst niet op subjectieve afkeer van ‘de waarheid’, maar op de vervlochtenheid van wetenschappelijke kennis, institutionele macht en zelfbegrip.

Bij uitstek interessant is Schaaps eigen analyse van de retoriek van Baudet, die christelijke begrippen verdraait om ongewenste culturele invloeden te weren. Hoewel het theoretisch raamwerk in gebreke blijft, doet de auteur een boeiende uitval naar politici van rechts tot links.

Eerder verschenen in Volzin

Lees eveneens de recensies geschreven door Jos van Dijk en Bas Aghina

Samenvatting

'Make America great again!', 'terug naar de VOC-mentaliteit!'. Vooral in populistische kringen wordt hunkerend verwezen naar tijden waarin alles zo goed was. Hierbij wordt echter niet verwezen naar een feitelijk historisch, maar naar een 'utopisch' verleden. Een utopisch beeld van het verleden, met weglating of manipulatie van onwelgevallige feiten. Op die manier wordt het verleden maakbaar en wendbaar. Is het wendbaar gemaakte verleden een vluchtweg uit een wereld die te open en te onzeker is geworden? Het heden stemt immers somber en de toekomst is duister.

Waar in de recente geschiedenis nog het geloof was in een hoopvolle toekomst, domineert tegenwoordig een ondergangsstemming, met de blik gericht op het verleden. 'Het wendbare verleden' analyseert deze omslag in denken, waarbij diep wordt ingegaan op de filosofie van Nietzsche. De crisisbeleving die hij al vroeg heeft voorzien is thans actueel. Het is nu aan de mens het cynisme te overwinnen en een positief voorwaarts gerichte wending te geven.

Toon meer Toon minder
€ 22,90

Verwachte leverdatum: zaterdag 29 februari


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789463402569
Verschijningsdatum
november 2019
Druk
1
Aantal pagina's
pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
730: Filosofie algemeen
Categorieën

Auteur
Uitgever
Uitgeverij Damon VOF

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden