Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Kunst D.V.

De calvinistische en neocalvinistische traditie in kunstgeschiedenis, esthetica en theologie.

Taal: Nederlands
0,15/5
2 recensies
Kunst D.V.
Kunst D.V.

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Evert van der Veen
3/5

(Neo)calvinistische perspectieven op esthetica, kunstgeschiedenis en kunsttheologie

“Toch ben ik niet zo in de greep van bijgeloof dat ik zou menen dat beelden in het geheel niet geduld mogen worden. Omdat beeldhouwen en schilderen gaven van God zijn, wil ik echter graag dat die beide kunsten zuiver en rechtmatig gebruikt worden…”, pagina 19.

[Recensie] Deze opvatting van Calvijn heeft de protestantse traditie in sterke mate beïnvloed. Er is ruimte voor beeldende kunst wanneer die aan bepaalde religieuze criteria voldoet en dienstbaar is aan het geloof in God.

Het boek Kunst D.V. begint met een uitgebreide toelichting op de inhoud. In het eerste hoofdstuk geeft Marleen Hengelaar-Rookmaker een interessant overzicht van kunsthistorische ontwikkelingen vanuit protestants perspectief. In dit korte overzicht komen onder andere Rembrandt en Henk Helmantel met hun religieuze werken ter sprake.

In hoofdstuk 2 wordt de visie van Calvijn onderzocht en hier blijkt dat er in de praktijk toch wel de nodige beperkingen zijn in het gebruik van beeldmateriaal in de calvinistische traditie. Het Woord van God staat absoluut centraal en wordt voornamelijk in menselijke woorden – prediking – uitgedragen. Deze visie leidt ertoe dat het gesproken woord de protestantse traditie in kerkgebouwen en erediensten bepaalt.

Hoofdstuk 3 staat stil bij wat een neocalvinist kan worden genoemd: Abraham Kuyper, theoloog en politicus. Hij beschouwt het gehele geschapen leven en alle dimensies van ons menselijk bestaan in relatie tot God. Er is niets dat buiten God om gaat, overal is zijn hand te herkennen. In zijn visie op kunst gaat hij terug naar de Griekse kunst waarin schoonheid allesbepalend is. Ook kunst komt uiteindelijk bij God vandaan en daarom “… is het de kunst verlagen en de kunst onderschatten, zoo ge de vertakkingen, waarin de kunststam zich splitst, buiten verband denkt met den wortel, dien alle menschelijk leven bezit in God”, pagina 74.

Door heel het boek heen zijn er mooie beschouwingen over oude kunstwerken. Het boek is niet overal en voor iedereen gemakkelijk toegankelijk. Enige theologische kennis is toch wel een vereiste om alles goed te kunnen begrijpen. Een nadeel van een dergelijke bundel, waarin opstellen van diverse auteurs bij elkaar zijn gebracht, is het gebrek aan duidelijke innerlijke samenhang en eenzelfde wijze van schrijven en benaderen.

Theoloog Wessel Stoker beschrijft de visie van de theologen Gerardus van der Leeuw en Paul Tillich die zich met kunst hebben bezig gehouden. Van der Leeuw had oog voor kunst van niet-westerse religies en Tillich stond open voor seculiere kunst. Stoker komt tot een verhelderende typologie van religieuze kunst:

  • niet-religieuze stijl, niet-religieuze inhoud
  • religieuze stijl, niet-religieuze inhoud
  • niet-religieze stijl, religieuze inhoud
  • religieuze stijl, religieuze inhoud

Voor meer ingewijden is het zeker een waardevolle bundel die een mooi overzicht biedt van de protestantse omgang met – religieuze – kunst.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Recensie door: Marijke Laurense
3/5

Calvinisme en de beeldende kunst

De auteur

[Recensie] Marleen Hengelaar-Rookmaaker is musicoloog en hoofdredacteur van de website ArtWay. Ze redigeerde eerder de zes delen dikke Complete Works van haar vader, Hans Rookmaaker (1922-1977), de allereerste hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Vrije Universiteit. Haar mederedacteur Roger Henderson was onder meer docent filosofie aan de christelijke hogeschool Viaa in Zwolle. De veertien essays in deze bundel komen van een internationaal gezelschap van calvinistische kunsthistorici, filosofen, muziekwetenschappers en theologen uit ook de Verenigde Staten, Canada en Groot Brittannië.

De thematiek

Calvinisten en beeldende kunst, dat is geen vanzelfsprekende combinatie. Begon de Reformatie in onze contreien niet met een beeldenstorm? Vanuit een letterlijk respect voor het tweede gebod, dat afbeeldingen verbiedt? Plus een diep wantrouwen tegen alles wat het leven mooier en vrolijker zou kunnen maken?

Wel, zo simpel zwart-wit ligt het niet, zo blijkt uit Kunst D.V. (waarbij D.V. staat voor: ‘Deo Volente’, ‘naar Gods wil’). Oké: Calvijn wilde geen beelden in de kerk, omdat die tijdens de eredienst maar af zouden leiden van het Gods Woord. Maar hij zag beeldhouwen en schilderen wel als een gave van God, mits die kunsten tenminste ‘zuiver’ werden gebruikt. En dan ging het om zaken als ingetogenheid, natuurgetrouwheid en vakkundigheid – een visie die terug te vinden is in het werk van heel wat grote schilders, van Rembrandt en Van Ruisdael tot en met Van Gogh.

Ook neocalvinist Abraham Kuyper had waardering voor kunst, omdat de schoonheid daarvan God kon verheerlijken en de mensheid in de gebroken wereld tot vreugde kon zijn. Dat zou een belangrijk uitgangspunt worden voor de esthetica en kunsttheologie van latere calvinistische geleerden als Hans Rookmaaker, Herman Dooyeweerd, Calvin Seerveld en Lambert Zuidervaart, die in deze bundel allemaal ruim aan bod komen.

Opvallendste stelling

Mocht u denken dat calvinistische kunst bij voorkeur moralistisch en zoetelijk is, dan heeft u het mis. Er wordt in Kunst D.V. diep nagedacht en kritisch van mening verschild over lastige begrippen als ‘schoonheid’, ‘harmonie’, ‘artistieke waarheid’, ‘tijdgeest’, ‘verbeelding’, ‘materialiteit’, ‘dienstbaarheid’ en ‘lichamelijkheid’. Over de waardering en interpretatie van abstracte kunst, moderniteit en het nut van subsidie. Wel is men het erover eens dat het nooit alleen kan en mag gaan om het ego van de kunstenaar, de autonomie van het kunstwerk en de esthetische contemplatie waartoe dat uitnodigt.

Centrale zin

“Onder zowel christenen als niet-christenen zijn er vandaag velen die menen dat kunst overbodig is, van geen belang en misschien zelfs zonde van hun tijd. Die gedachte is (neo)calvinisten vreemd. Kunst maakt immers deel uit van Gods goede schepping.”

Redenen om dit boek niet te lezen

Redacteuren Hengelaar-Rookmaaker en Henderson zeggen hun best te hebben gedaan om hun boek voor iedere geïnteresseerde zo toegankelijk mogelijk te maken, maar dat de essays van filosofischer aard ‘wat meer’ inspanning vergen. Helaas, onderdrijven is ook een kunst. Van sommige essays mag je zelfs hopen dat de naaste collega-experts ze nog kunnen volgen.

Redenen om dit boek wel te lezen

Daartegenover staat gelukkig een aantal heldere, zeer leesbare bijdragen, die ook een niet-calvinistische kunstliefhebber op een ander, mooier been kunnen zetten. Ook is er oog voor hoe er aan de andere, vrijzinniger kant van de schutting gedacht wordt over de relatie tussen kunst en religie in een seculiere wereld, bijvoorbeeld door Paul Tillich. Maar het boek is toch op z’n best wanneer al die geleerden enthousiast mogen gaan vertellen over wat er in religieus opzicht allemaal te zien is op Breugels Boerenbruiloft. De derde mei van Goya. Het nachtelijke terrasje van Van Gogh. Over de porno en olifantenpoep in een madonna uit 1996 van Ofili. Over waarom Kate Kollwitz begin vorige eeuw stopte met schilderen en prenten ging maken van wat ze in de gemeentelijke daklozenopvang zag. Mooi? Nee, lang niet altijd. Maar van betekenis? Absoluut.

Eerder verschenen in Trouw en op Marijke Laurense

Samenvatting

Lange tijd vormde het christelijk geloof een vruchtbare bedding voor allerlei vormen van creativiteit. Welke rol hebben het calvinisme en neocalvinisme hierin gespeeld? Wat hadden en hebben zij gelovigen op dit punt te bieden? Welke eigen accenten leggen zij? Wat is volgens hen ‘kunst D.V.’, kunst Deo Volente, kunst naar Gods wil? Dit boek laat zien dat de calvinistische traditie op eigen wijze bijdroeg aan de kunst en de reflectie daarop.

De bundel start bij Calvijn en de door hem geïnspireerde kunst. Het meeste licht valt op het neocalvinisme, te beginnen bij Abraham Kuyper, die de kunst een warm hart toedroeg. Vervolgens komen toonaangevende kunsthistorici en esthetici van neocalvinistische signatuur aan het woord. Ook de opleving van de recente kunsttheologie wordt niet vergeten, die na langdurige verwaarlozing bruist van nieuw elan.

Twaalf auteurs uit Nederland, de Verenigde Staten, Canada en Engeland gaan in op het eigene van kunst, maar ook op de plaats van schoonheid en de verbeelding. Ze behandelen de historische, filosofische, theologische en maatschappelijke ontwikkelingen die de bloei van kunst in recente eeuwen hebben bevorderd of tegengewerkt. Ook kijken zij kritisch naar de status van kunst in de huidige tijd en reiken alternatieven aan.

Kunst maakt deel uit van Gods goede schepping. Schepping, zondeval en verlossing raken alle terreinen van het leven, ook het culturele leven. Dit maakt kunst, kunstgeschiedenis en esthetica tot belangrijke aandachtsgebieden. Wat de auteurs van dit boek verbindt is hun verlangen naar een nieuwe bloeiperiode van heilzame kunst, tot verrijking van allen.

Toon meer Toon minder
€ 29,90

Verwachte leverdatum: dinsdag 01 december


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789463690706
Verschijningsdatum
juni 2020
Druk
1
Aantal pagina's
376 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
651: Kunsttheorie
Categorieën

Uitgever
Buijten & Schipperheijn Motief

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen