Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Levensdraden

Een wereldgeschiedenis door het oog van de naald

Auteur(s): Clare Hunter
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Levensdraden
Levensdraden

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Marjon Nooij
4/5

De kracht van borduurwerk

“Omdat ik niet kan schrijven, vertel ik dit eenvoudig en vrij,
alsof ik spreek tegen iemand aan wie ik mij volledig kan blootgeven
en van wie ik weet dat hij al mijn zwakheden zal verdragen.”
-Borduurwerk, Elizabeth Parker

“Je neemt een draad, maakt een knoop in het enen eind en steekt het andere door het oog van de naald. Je neemt een stuk stof en duwt de naald er aan de ene kant in en trekt hem door de andere kant weer omhoog. […] Meer is het niet: draad, naald, stof en de patronen die de draad vormt. Dat is naaien.”

[Recensie] Op uiterst meeslepende wijze voert Clare Hunter de lezer in dit boek mee op een reis door de geschiedenis van naaldwerk; verschillende culturen, gezindten, politieke stromingen, arm of rijk, jong of oud, man of vrouw, er is door de eeuwen heen door vele handen en in verschillende omstandigheden veel geborduurd.

Als eerste besteedt ze ruim aandacht aan Het Tapijt van Bayeux, dat het verhaal vertelt van de Slag bij Hastings in 1066. Een meterslang verslag – achtenvijftig afbeeldingen – over de schending van de eed van trouw aan Willem de Veroveraar door Harold II van Engeland. De beeldende borduurwerken zijn als een documentaire van het middeleeuwse leven in Engeland met wollen draden geborduurd op linnen en bevindt zich nog altijd in Musée de la Tapisserie te Bayeux, Normandië. Van wie de handen zijn geweest die zich aan dit tapijt hebben gewerkt kan alleen maar gespeculeerd worden. De voortdurende pogingen om techniek en gebruikte materialen ‘uit te pluizen’ hebben onderzoekers nooit verder kunnen brengen dan aannames en speculatie.

“De smalle fries, slechts vijftig centimeter hoog, bevat gestileerde bomen die de scènes van elkaar scheiden. Geborduurde randen leveren een ontroerend en satirisch commentaar dat de betekenis en de sfeer verhoogt in een opeenvolging van symbolische motieven en cameo’s van het dagelijks leven. De tekst die zich in grote steken over het oppervlak uitstrekt beschrijft personen en gebeurtenissen […].”

Met grote bevlogenheid vertelt Hunter niet alleen over het borduurwerk zelf, maar ook over de werkomstandigheden. Dagenlang kromgebogen boven een raamwerk zitten, vaak bij slecht licht maakten het werk zwaar. Borduurwerk was niet alleen ter versiering bedoeld, maar tevens het visueel maken van symbolische voorstellingen en symbolen, Bijbelse taferelen, het ‘schrijven’ van geheime boodschappen of een daad van boetedoening.

Op fascinerend wijze beschrijft ze de geschiedenis van het borduren en de personen die zich daarmee bezig hebben gehouden. Haar verhalende schrijfstijl, compleet met de nodige smeuïge details en voorzien van humorvolle toetsen, is soepel, wervelend en uiterst boeiend.

Van Frankrijk brengt de auteur ons naar het Schotland van de zestiende eeuw en beschrijft de handel en wandel van Mary Stuart, die zich tijdens haar gevangenschap in Tutbury Castle, ter afleiding heeft beziggehouden met borduren. ‘Maria’s borduurwerk was echter meer dan een afleiding, het was haar autobiografie.’

Van Agnes Richter, een Victoriaanse naaister die in een psychiatrische instelling werd opgesloten, is een geborduurd inrichtingsjasje bewaard gebleven, door het jarenlange dragen gevormd naar haar lichaam. Dit artefact laat onderzoekers nog altijd voor een raadsel staan over de bedoeling van de van oorsprong zeer bedreven naaister. Woorden en letters zijn schots en scheef – zowel aan de binnen- als aan de buitenkant – op de stof gezet. Jammer genoeg is het borduurwerk door het dragen zó versleten geraakt dat ontcijferen ervan nog altijd niet is gelukt.

De kernwoorden als aanduiding voor de gestructureerde hoofdstukken – zoals onder andere macht, zwakte, protest, bescherming, identiteit, verbinding, waarde, kunst, stem – laten zien hoe divers het borduren in de loop der tijd is gebruikt en ingezet.

In de jaren zeventig van de vorige eeuw werden er door de Dwaze Moeders in Argentinië hoofddoeken geborduurde met de namen van verdwenen jongeren, waarmee ze protesterend langs overheidsgebouwen liepen. Bij een te vondeling gelegd kind werd een stukje geborduurde stof op de kleding gespeld. Eenzelfde stukje bewaarde de moeder om zich te identificeren in het geval ze later haar kind terug wilde halen.

Dat borduren niet alleen door vrouwenhanden werd gedaan, bewijst het ontstaan van The Disabled Soldiers’ Embroidery Industry. Mannen die volledig arbeidsongeschikt terugkeerden uit de loopgraven ten tijde van de Eerste Wereldoorlog kregen naai – en borduurpakketten aangeboden om verveling tegen te gaan. Het bleek dat dit therapeutisch heel goed werkte.

“Het was fysiek ontspannend en mentaal troostrijk en prikkelde ook de zintuigen met de gladheid van de stof, als welkom contrast voor de ruwe kaki en het koude staal van de wapens.”

Een van de soldaten was Ernest Thesiger die van borduren zijn grote hobby maakte, waar hij jaren later het boek Adventures in Embroidery over heeft geschreven. Het filmpje onder de link laat hem en zijn werk zien.

Clare Hunter, zelf ook beoefenaar van vele textiele werkvormen, heeft me met haar enthousiasme en gevoelvolle proza, gedurende heerlijke leesuren meegevoerd langs vele verschillende vormen van naaldkunst. Ze wist me te raken met de diverse ontroerende verhalen, deels geschiedkundig, deels haar persoonlijke verhalen. Dat ze buiten naald en draad ook heel behendig is met haar pen bewijst ze met dit magnifieke verslag van al die onbekende verhalen over een zeer diverse hobby die een mens creatief kan laten zijn. Zelfs wanneer je geneigd bent om het ‘naaldje’ erbij neer te gooien.

Om toch nog wat te zeuren te hebben: het boek is voorzien van verschillende kleurenfoto’s van door de auteur besproken textiel. Bijzonder mooie toevoegingen, maar wat mij betreft hadden er nog veel meer aan toegevoegd kunnen worden. Hoewel… ik heb immer mijn tablet bij de hand.

Eerder verschenen op Met de neus in de boeken

Recensie door: Marcel Hulspas

[Recensie] De Eerste Wereldoorlog heeft een miljoen Britse soldaten het leven gekost. Twee miljoen soldaten keerden invalide huiswaarts. Natuurlijk werd er alles aan gedaan om deze ‘heroes’ te helpen een nieuw bestaan op te bouwen, zo goed en zo kwaad als dat ging. Velen waren verminkt, verblindt of zwaar getraumatiseerd. Opleiding en therapie gingen hand in hand.

Een van de populairste vormen van ‘arbeidstherapie’ (het begrip ontstond toen) was handwerken. Dat was rustgevend, afleidend, ieder kon het op zijn eigen tempo, en het was gezellig, of beter (want dat mistten de veteranen erg) ‘kameraadschappelijk’. Bestuur en vrijwilligers van de Royal School of Needlework boden massaal hun diensten aan. Nette dames en doortastende huisvrouwen kwamen op bezoek, naald en draad in de aanslag. En allerlei organisaties kwamen met opdrachten voor wandkleden, tafelkleden, en geborduurd linnengoed. Het bestuur van de St Paul’s Kathedraal gaf 130 veteranen de opdracht een altaarkleed te maken voor de viering van Dankdag in 1919. En zo waren er nog veel meer.

Het altaarkleed verdween tijdens de Tweede Wereldoorlog. Jarenlang werd gedacht dat het ‘dus’ wel bij een bombardement verloren zou zijn gegaan maar enkele jaren geleden dook het weer op, en inmiddels is het gerestaureerd. Het is prachtig, schrijft Clare Hunter. Ze geeft een gedetailleerde beschrijving van het altaarkleed, dat driekwart eeuw ergens in een kast lag te vergaan. Ze wilde meer weten over het handwerk van de gehandicapte veteranen. Er zouden toch kasten vol werkstukken te vinden moeten zijn, verslagen van bijeenkomsten en krantenberichten.

Ze zocht en zocht. De oogst was heel mager. Ze stuitte op een vereniging, de The Disabled Soldiers’ Embroidery Industry, en een naam: Ernest Thesiger. Ooit gevierd acteur, daarna vrijwilliger aan het westelijk front. Een voltreffer verwoestte de schuur waarin hij en enkele kameraden zich schuil hielden. Een neerstortende balk verbrijzelde zijn beide hand. Hij had geluk; zijn kameraden werden verpletterd en schreeuwden om hulp. Hij kon niets doen. Ze stierven. Thesiger keerde huiswaarts, waar hij volgens een verdwaald krantenbericht benoemd werd tot ‘Eresecretaris Kruissteek’ van The Disabled Soldiers.

Thesiger wijdde zijn verdere leven aan borduren. Hij schreef twee boeken. Die zijn er nog. Op YouTube is nog een filmpje te vinden, een stukje Pathé-nieuws, waarin hij zijn werk toont. Gelukkig maar. De rest is weg.

Levensdraden van Clare Hunter is een bijzonder boek. Het is bij mijn weten de eerste ‘geschiedenis’ van het weven, borduren en handwerken. Of beter, een eerste poging om een dergelijke geschiedenis te schrijven want zoiets is eigenlijk onmogelijk. Zoals bovenstaand voorbeeld aangeeft is er bijzonder weinig bewaard gebleven. Vrijwel alles van deze fragiele kunstvorm is vergaan, vaak omdat het bewust werd verwaarloosd. Het was ‘maar’ vrouwenwerk, versiering. De ondertitel ‘Een geschiedenis door het oog van de naald’ is grappig maar dat kan Hunter niet waarmaken.

Ze doet haar best, de bekendste stukken en beroemdste voorbeelden komen voorbij. Maar al met al komt ze slechts sporadisch over de Britse grenzen – en blijft ze ook vaak hangen in her native Scotland. Het zij haar vergeven. Hunter is ook geen historica; haar belangstelling voor dit ‘vrouwenwerk’ is het gevolg van haar activistische achtergrond, die in het boek ook regelmatig doorklinkt.

Hakend en breiend voor de goede zaak ontdekte ze dat ze deel uitmaakte van een diepe traditie. Riddervaandels, wandkleden, nationale vlaggen, vaandels van vakbonden, spandoeken van suffragettes, van vredes- en klimaatdemonstranten, ze komen allemaal voorbij. Net als merklappen die een dramatische boodschap bevatten, kilometers breiwerk om het Witte Huis te ‘omsingelen’ en immense Quilts om de Aidsslachtoffers te herdenken.

Steek na steek, draad na draad, werkten honderden nijvere handen aan de schepping van een dierbare herinnering en een krachtig signaal – dat na gebruik echter maar al te vaak werd afgedankt. Keer op keer beschrijft Hunter hoe ze zélf op zoek gaat, en in stoffige magazijnen stuitte op stoffige koffers, kisten en kratten. Nee, de eigenaar had geen idee wat erin zat. Ze bleken gevuld met het kleurige, glimmende kwetsbare eindresultaat van engelengeduld, uit een ver verleden. Hunter heeft een eigen onderzoeksveld geopend, waarbij we mogen hopen dat ze die draad nog lang zal kunnen volgen.

Eerder verschenen op Sargasso

Samenvatting

Voor de moeders van verdwenen jongeren in Argentinië was het in de jaren zeventig moeilijk om te protesteren. Maar elke donderdag liepen ze langs de overheidsgebouwen met hoofddoeken waarop ze hun namen hadden geborduurd. Zo voerden ze actie, met naald en draad als wapen. Mary, Queen of Scots stond in zestiende-eeuws Engeland onder huisarrest. Haar brieven werden gecensureerd. Toch wist ze geheime boodschappen over te brengen aan de buitenwereld: via haar borduurwerk.

Levensdraden strekt zich uit van middeleeuws Frankrijk tot naoorlogs Nederland, van een krijgsgevangenkamp in Singapore tot een familiezolder in Schotland, van de politieke propaganda van het tapijt van Bayeux en soldaten uit de Eerste Wereldoorlog met PTSS tot de kaarten die meisjes in de Nieuwe Wereld naaiden. Het is een kroniek van identiteit, protest, herinnering, macht en politiek, meesterlijk verteld aan de hand van de geschiedenis van mannen en vrouwen die, dwars door de eeuwen en over continenten heen, de taal van naald en draad hebben gebruikt om hun stem te laten horen, zelfs in de moeilijkste omstandigheden.

Levensdraden is een even fascinerend als ontroerend boek over de grote sociale, emotionele en politieke betekenis van handwerk.

Clare Hunter is textielkunstenaar en -curator. Zij schreef deze unieke geschiedenis met een grote kennis van een ambacht dat al te vaak over het hoofd is gezien of vergeten.

Toon meer Toon minder
€ 24,99

Verwachte leverdatum: vrijdag 27 november


Taal
Nederlands
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789463820028
Verschijningsdatum
augustus 2019
Druk
1
Aantal pagina's
360 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
680: Geschiedenis algemeen
Thema's
  • Geschiedenis en archeologie
  • Geschiedenis
Categorieën

Auteur
Uitgever
Balans, Uitgeverij

Vertaald door
Willemien Werkman

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen