Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

Die Vanbinnen

The One Inside

Auteur(s): Sam Shepard
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
Die Vanbinnen
Die Vanbinnen
Die Vanbinnen

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Elisabeth Francet

Het fabelachtige bewustzijn van Sam Shepard

[Recensie] De legendarische Amerikaanse acteur, regisseur en schrijver Sam Shepard stierf in 2017 aan de gevolgen van ALS. In de laatste jaren van zijn leven, stevig gekruid met drugs, drank en rock & roll, schreef hij twee bijzondere, deels autobiografische prozawerkjes. Omdat zijn spieren het lieten afweten, riep hij de hulp in van zijn oude vriendin Patti Smith om de manuscripten van The One Inside en Spy of the First Person te redigeren.

De derde persoon

Een man, wiens leeftijd moeilijk te schatten valt vanwege de veranda en de zonnebril die hem afschermen, zit roerloos in een schommelstoel. Hij mompelt voor zich uit. De man is terminaal ziek en heeft geen controle meer over zijn lichaam. Hij denkt aan het verleden, toen er boomgaarden waren zover het oog kon reiken. En aan zijn kindertijd, toen hij met zijn oom en tante meereed op de roodgeruite achterbank van een Chrysler, langs de Colorado.

De zieke man in de schommelstoel keert terug naar plaatsen en gebeurtenissen uit zijn verleden, ook fictieve. Nu en dan maakt hij melding van kleine observaties in het heden: vogels die af en aan vliegen, de schemering, de regen.

In het postuum verschenen Bespieder van de Eerste Persoon getuigt Sam Shepard intens, bevreemdend, innemend en excentriek van zijn mentale en fysieke aftakeling. Zijn personage is zich ervan bewust dat iemand hem gadeslaat:

“Normaal gesproken ben ik niet wantrouwig. Ik kijk niet de hele tijd achterom. Maar ik heb het gevoel dat er iemand naar me kijkt. Iemand wil iets te weten komen.”

Hij kan zich niet bewegen. Niks lijkt het nog te doen. Armen. Benen. Niks. Hij ligt daar maar te wachten tot er iemand naar hem toe komt.

De man voelt gelijkenissen tussen hem en zijn bespieder. Afwisselend zijn beiden aan het woord. Vaak weet je niet wie wanneer. Om zijn identiteit te reconstrueren, zoekt de man naar geheugensteuntjes in zijn herinnering: woorden die hij vaak gebruikte, stenen die hij tot vormen beitelde, vreemde tradities in de streek waar hij opgroeide, de kleuren der dingen.

In de verhalen die hij voor zich uit murmelt, neemt hij soms de identiteit aan van een film- of historisch personage. Zo kruipt hij – of is het zijn bespieder? – in de huid van een gevangene uit Alcatraz en beleeft in zijn herinnering diens spectaculaire ontsnapping aan den lijve:

“Ik zou je dit waarschijnlijk beter niet kunnen vertellen. Mijn ontsnapping. De rugslag door de baai. Nu weet je het. Nu weet je dat ik een ontsnapte gevangene ben. Nu weet je het. Eerst niet. Nu wel. Je weet te veel. Je zult door iemand uit de weg moeten worden geruimd. Misschien door die figuur die me de hele tijd achtervolgt.”

De man in de schommelstoel klutst tijden en plaatsen door elkaar en is zich daarvan schielijk bewust. Tegelijk ontkent hij zijn verwarde toestand: “Ik ben vermoedelijk niet paranoïde. Ik bedoel, paranoïde is toch niet het eerste wat je zou zeggen als je me moest beschrijven.”

Af en toe ziet het personage zichzelf in de beroemde kliniek in Minnesota waar hij behandeld wordt. Soms ook in een rolstoel, terwijl zijn dochter hem naar de winkel duwt, omdat hij met alle geweld voorraad wil inslaan. “Het zit allemaal in mijn hoofd, zegt hij tegen haar, terwijl ze doorhobbelen en de regen neerplenst op de smalle weg.”

Obsessief probeert de man afstand te nemen van zichzelf door vanuit de derde persoon zijn lichaam en geest nauwgezet te observeren. Bladzijde na bladzijde wordt zijn verhaal sterker, schiet het wortel, ondanks of net dankzij het fragmentarische karakter ervan. Tegelijk intiem en emotioneel afstandelijk schept Shepard een merkwaardige, absurde identiteit, Beckettiaans, op het schizofrene af, grenzend aan waanzin.

Een manier van verdwijnen 

Aan de rand van de woestijn in ‘the Southwest’: zonovergoten parkeerplaatsen, motels, tapastenten, roze neon en groene bierreclames. Het is nog aardedonker maar de verteller is klaarwakker. Moeizaam gaat hij rechtop zitten en luistert naar de jankende coyotes, ver weg in de eindeloze vlakte. Ten prooi aan een vreemd knagend ochtendverdriet – twee jaar geleden verliet zijn vrouw hem – denkt hij terug aan zijn vader, de gewezen oorlogspiloot. Bizarre beelden verschijnen op zijn netvlies. Op het einde was de oude man zo klein geworden dat hij in de handpalm van zijn zoon paste. Lang geleden deelden ze een minnares, een puber nog.

In haar voorwoord van The One Inside,zopas door uitgever Gerrit Brand bezield vertaald als Die Vanbinnen, vertelt Patti Smith hoe ze ervan uitging Sam goed te kennen – die brutale einzelgänger met zijn evocatieve geest, almaar schipperend tussen woede en stoïcisme – om dan verrast, gefascineerd vast te stellen dat hij het ‘min of meer, helemaal niet’ is. Eerder ziet ze in zijn poëtische, surrealistische werkeen lintworm uit zijn maag glibberen, ‘recht de desolate eeuwigheid in’.

De verteller staat op, zet koffie, kijkt uit het raam. De hele omgeving is opgeslokt door duisternis. De honden zijn verdwenen. Terwijl hij terugdenkt aan de jaren die hij in trailers doorbracht en aan zijn tijd met ‘het Meisje’, ontrolt zich voor zijn ogen een surrealistisch panorama. Shepard laat zijn personage instinctief, met wijd open ogen door dat droomachtige landschap zwerven, begrensd door tijd noch ruimte. Als met de hakken van zijn laarzen markeert hij met woorden zijn weg en verdwaalt in het schemergebied tussen waken en dromen. Benzedrine stroomt door zijn aderen.

Wat te denken van zichzelf? Een bijna zeventig jaar oude man met een twintig jaar oud meisje. Ongepast. Voordat het Meisje langskwam, zat er iets ineengedoken op zijn borst, een soort fantoom. Hij durfde zich nauwelijks te bewegen toen zij zich uitkleedde en hem probeerde te verleiden. Met zijn gebazel over samen zelfmoord plegen, joeg hij haar weg. De steeds aanwakkerende wind rond zijn huis maakte haar sowieso al gek. Het Meisje is gaandeweg ‘Chantage Meisje’ geworden. Zonder zijn medeweten heeft ze hun intieme telefoongesprekken opgenomen en wil die nu openbaar maken. Hij verdenkt haar ervan de boel bij elkaar te fantaseren.

Wat kan hij anders dan beverig doorgaan met zijn leven? In de badkamer kijkt hij naar een rij medicijnflesjes, spul voor het hart. Hij houdt alles binnenin, rijdt met zijn truck uit om de honden te zoeken. Toen hij nog bij zijn vader woonde, kwam Felicity nu en dan langs. Met haar witte, maagdelijke jurkje en haar zwarte tasje ging ze in de rieten stoel zitten en wachtte zwijgend op zijn vader. Ze kon goed tegen de stilte en leek geen angst te hebben voor de toekomst. Felicity was veertien, hij dertien. Hij werd zenuwachtig van haar, vluchtte via de achterdeur de woestijn in.

Hij ziet zichzelf graag als onschuldig, maar beseft dat het grote leeftijdsverschil met het Chantage Meisje hem in een ander licht zou kunnen plaatsen. Begeerte lijkt voor de hand te liggen. Tussen hen beiden ontwikkelt zich een subtiel machtsspel, waarbij ze om beurten aan de touwtjes trekken. Uiteindelijk stuurt hij haar huilend weg en trekt zich terug achter zijn grijsblauwe Olympia schrijfmachine. Hij is alleen, komt niet aan schrijven toe. Wat wil ze bereiken? Wat wil hij bereiken?

Misschien gebeurde het gewoon, was het ineens daar. “Als een hert bij het vallen van de avond […] Een oor dat zich spitst. Nog een oor. Je bent niet alleen. Je ziet het niet eens. Het ziet jou.” Zijn vrouw wist dat het zou gebeuren. Hij ontkende het. Toen reed ze weg. Was zijn toestand catastrofaal? Hij rijdt naar de stad, geteisterd door junkies: achtergelatenen en achterlatenden op doortocht. Hij moet een manier vinden om te verdwijnen.

Felicity verleidde en verkrachtte hem. Daarna ontweek hij zijn vader en werd een balling in zijn eigen leven. Hij ligt op bed, verlamd tussen twee levens. In de lege kamer draait geruisloos een ventilator. Oorverdovend schalt het onuitgesprokene. Hoe ga je om met het onverbiddelijke verdwijnen? Wil je herinnerd worden als acteur, als iemand die je niet bent? Zal hij, zoals zijn vader, steeds kleiner worden of in stukken uit elkaar vallen? Is zijn toekomst bevroren, nu het Meisje weg is? Zelfs zij wist niet meer wanneer hij acteerde. Misschien was het verveling.

Felicity vond een manier van verdwijnen.

Besluiteloos zoekt de verteller de waarheid van zijn leven in zijn dromen: de details, de symboliek. Zitten de demonen binnen of buiten? Fragmentarisch, cinematografisch bijna, schept Shepard in Die Vanbinnen een fabelachtig bewustzijn, getekend door schuld en schaamte. Identiteiten laat hij meesterlijk ineenvloeien en met kurkdroge humor en vrolijke waanzin brengt hij licht, lucht en magie in het schrijnende relaas van een langzaam verdwijnende man.

Eerder verschenen op Mappalibri en op Geendagzonderboek

Recensie door: Marjon Nooij
4/5

Selectieve en suggestieve herinneringen

[Recensie] Op een ochtend, na een carrière van zo’n veertig jaar, ontwaakt het naamloze hoofdpersonage. Buiten raast de wind rond zijn huis, hij voelt zich onrustig. Dit is het decor waarmee The One Inside | Die Vanbinnen van start gaat. In de spiegel kijkt een jongere versie van zichzelf hem aan, in gedachten duikt hij terug in zijn leven en beseft dat hij op dat moment een jaar ouder is dan zijn vader is geworden. Zijn herinneringen aan hoe zijn relatie met zijn vader was, zijn selectief. Wat hem echter duidelijk voor de geest staat was dat zijn vader een seksuele relatie had met de veertienjarige Felicity. Terecht haalt hij Lolita aan van Nabokov.

“Ik ging naar binnen en daar was ze. Mijn vaders vriendin zat kaarsrecht op – bijna naakt – alsof ze achterstevoren op een pony reed. Geen van beiden merkte me op. Ze draaiden zich geen moment naar me om. Ze bleef hem maar berijden en onbesuisd schreeuwen, terwijl ze uitzinnig op en neer bleef gaan. Hij lag op zijn rug op een tafel, starend naar het plafond met zijn armen onder zijn hoofd, alsof hij een middagdutje aan het doen was of naar de radio luisterde.”

Hijzelf is op dat moment dertien, ziet ze bezig en weet niet goed of hij ervan walgt of dat het hem biologeert en hij ontvlucht het huis, maar tegelijkertijd beseft hij dat hij zijn vader nooit zal kunnen ontvluchten. Bij terugkomst ziet hij zijn vader afgevoerd worden door de politie. Wanneer Felicity ook hem verleidt tot het hebben van een – zijn eerste – seksuele ervaring, verwart het hem. Ze blijft hen thuis opzoeken en wacht op zijn vader, maar op zeker moment kiest ze ervoor om letterlijk te verdwijnen.

De Amerikaanse Sam Shepard (1943 – 2017) was een veelzijdige duizendpoot. Al op jonge leeftijd hield hij zich bezig met toneel en werkte succesvol als toneelschrijver, acteur, regisseur en scenarist, waarvoor hij meermaals in de prijzen is gevallen. Zijn teksten bevatten vaak surrealistische, hallucinante en absurdistische kenmerken. Deze zijn ook terug te vinden in zijn prozawerk en geven tevens glans aan deze bevreemdende roman die hij kort voor zijn overlijden nog dicteerde; The One Inside | Die Vanbinnen, waar hij autobiografische aspecten in verwerkte, meesterlijk vertaald door Gerrit Brand. Shepard’s ex-geliefde en vriendin Patti Smith redigeerde de tekst en voorzag het van een voorwoord. Hierin schrijft ze hoe Shepard het ‘veranderen’ heeft willen beschrijven, de jongen die hij was en de man die hij is geworden, de man die zijn leven op de rit had en besefte dat hij langzaam de regie aan het verliezen was. Dit voorwoord echter lijkt als los zand aan elkaar te hangen en geen duidelijkheid te scheppen. Wie dit naderhand nog eens leest, zal ontdekken dat het evenwel verduidelijking geeft. Op 73-jarige leeftijd viel Shepard’s zwaard van Damocles en stierf hij ten gevolge van de ziekte ALS.

Door de korte en ultrakorte gefragmenteerde hoofdstukken heeft The one onside | Die Vanbinnen een experimentele structuur. Het abrupte verspringen van de tijd, het denderen van verleden naar heden en dan weer terug, vraagt om aandachtig lezen, want op het moment dat je de draad dreigt los te laten lijkt deze onherroepelijk in de war te geraken, waardoor het aanvoelt als drijven op een stuurloos schip. De hallucinante passages zijn als delirische dromen, die de slaap verstoren en waarbij droombeelden en demonen ook bij het ontwaken blijven voortbestaan, dreigend, onheilspellend en obscuur. De herinneringen en dromen zijn niet messcherp ingekaderd en geven het geheel een suggestief karakter. Verbeelding en werkelijkheid lopen ogenschijnlijk in elkaar over. In hoeverre is het hoofdpersonage onder invloed? Wat is droom en wat is werkelijkheid? Surrealistische dromen en drogbeelden van zijn vader, in de hoedanigheid van een geminimaliseerde dode, een mummie verpakt in plastic folie, zijn een terugkerend thema. Dan maakt hij het hoofd van zijn vader vrij van het plastic. In een poging de dode lucht te geven of juist om zijn eigen demonen vrij te maken?

“Waarom en hoe hij was gekrompen in die verschillende dromen en verschijningen is me niet duidelijk. Of het voor of na zijn dood op deze aarde gebeurde, was een andere vraag die ik had. […] Het kan ook zijn dat ik me hem zo droom – piepklein – omdat het een manier is om afstand te nemen […] Maar miniaturisering dwingt je wel tot nadere beschouwing.”

Op de filmset raakt de verteller gebiologeerd door een – op een teenring na – naakte twintiger. De volgende ochtend worden ze met Argusogen bekeken. Wat hebben een man van om en nabij de zeventig en een twintigjarige vrouw met elkaar? Ze chanteert hem niettemin door te opperen hun pikante telefoongesprekken openbaar te maken. Dit levert haar de naam Chantage meisje op en de machtsstrijd tussen hen werkt ontwrichtend. Ook zij zal echter niet lang in zijn leven blijven.

“Ze liep gewoon bij me weg, deze laatste – niet Felicity – […] Niet de ‘vrouw’ of ‘vrouwen’, als het ware, maar een ander iemand, extreem jong, dat wil zeggen, voor mijn leeftijd. Iets in mij kan het nog steeds niet geloven. Hoe dan ook, op een zonnige ochtend stond ze daar, als een geestverschijning uit de jaren veertig, in de houding met haar rode kunstleren koffer, klaar om weg te hollen. Zonder omwegen.”

Het thema van een ongemakkelijke en verstoorde vader-zoonrelatie gebruikte Shepard vaak in zijn toneelstukken en is ook in deze bundel een rode draad, vervlochten met de losse draden van zijn relaties. De meisjes, maar ook zijn ex-vrouw en vader, verdwijnen op zeker moment, ieder met zijn eigen beweegredenen,plotsklapsuit zijn leven, alsof hij een metafoor heeft gevonden voor het onbarmhartige moment dat ook hij zou verdwijnen.

Het resultaat is een keur aan caleidoscopische beschrijvingen, als de facetten van een geslepen diamant, steeds met een andere lichtinval. Onthutsend en blijmoedig. Door middel van de wisselingen in het vertelperspectief, kijkt de verteller afwisselend van buiten naar binnen en van binnen naar buiten, wat de titel van het boek verklaart. Introspectie is de leidende thematiek; gevoelens, gedachten en herinneringen leiden tot zelfreflectie van de verteller en het ontraadselen van wat hem onbewust of bewust bezighield. Alsof hij in het reine wilde komen met dat wat hij met zich meedroeg en hem zolang heeft beziggehouden, of een manier om het gecompliceerde gevoel wat er binnen in hem huisde te willen kaderen.

Opvallend is het veelvuldige gebruik van de kleur blauw wat vertrouwen, loyaliteit, wijsheid, zelfverzekerdheid, intelligentie, geloof, waarheid, vrede, rust en de hemel symboliseert en welke terug te voeren is naar de autobiografische elementen.

Laat je leiden door deze ogenschijnlijk incoherente bundeling van memorie, om aan het einde te beseffen dat er wel degelijk sprake is van een samenhang tussen de hoofdstukken van de nalatenschap van deze briljante alleskunner.

Om te lezen en te herlezen. Om nog lang op te kauwen en te herkauwen.

Eerder verschenen op Met de neus in de boeken

Samenvatting

In dit suggestieve verhaal wordt bij het ochtendgloren een oudere man wakker, terwijl buiten de coyotes huilen en de populieren kreunen. Zijn gedachten dwalen af naar het verleden: hij ziet zichzelf als jong acteur op een filmset, zijn gezicht weerkaatst in een spiegel die door gloeilampen is omringd. Hij denkt aan zijn overleden vader: vandaag ben ik precies een jaar ouder dan mijn vader was toen hij stierf. En hij herinnert zich het Amerika van zijn jeugd: de landerijen en de voederplaatsen, de copieuze diners, zijn vader in miniatuur en als oorlogspiloot, en – spookachtig – vaders jonge vriendin, Felicity, met wie hijzelf ook een relatie begon. De tragedie die volgde is hem altijd bijgebleven. Zijn complexe karakter wordt voelbaar wanneer hij dwars door het land rijdt, langs bergen en woestijnen, voortgestuwd door jazz, benzedrine, rock and roll en een rusteloosheid die voortkomt uit ontheemding. Theater, poëzie en genadeloze humor komen samen in deze prachtige meditatie over het opdoen van levenservaring. Vreugdevol, surrealistisch, aangrijpend en onvergetelijk.

over de auteur:

Sam Shepard (1943-2017) is de schrijver van meer dan vijfenvijftig toneelstukken en vier verhalenbundels. In 1979 ontving hij de Pulitzer Prize in Drama voor Buried Child en hij stond op de shortlist voor de prijs in 1983 (True West) en 1984 (Fool for Love).

Voor zijn verhalenbundel Great Dream of Heaven werd hij genomineerd voor de W.H. Smith Literary Award.

Als acteur speelde hij in meer dan zestig films. In 1984 ontving hij een Oscarnominatie voor de rol van Chuck Yeager in de film The Right Stuff. Hij schreef het script voor de film Paris Texas van Wim Wenders (1984) en samen met Wenders maakte hij in 2005 de film Don’t come knockin’ waarin hij zelf ook de hoofdrol speelde.

In 2012 ontving hij een eredoctoraat van Trinity College in Dublin, Ierland. Hij was lid van de American Academy of Arts and Letters, waarvan hij de Gold Medal for Drama ontving.

Hij is opgenomen in de Theater Hall of Fame.

Op 27 juli 2017 overleed hij aan de gevolgen van de ziekte ALS.

Toon meer Toon minder
€ 22,95

Verwachte leverdatum: donderdag 22 oktober


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789491737572
Verschijningsdatum
april 2020
Druk
1
Aantal pagina's
192 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
302: Vertaalde literaire roman, novelle
Categorieën

Auteur
Uitgever
Nobelman, Uitgeverij

Vertaald door
Gerrit Brand

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen