Voor 23:00 besteld, morgen in huis

Gratis verzending vanaf €17,50

Steun de boekensector

De wijde Sargassozee

Auteur(s): Jean Rhys
Taal: Nederlands
0,2/5
2 recensies
De wijde Sargassozee
De wijde Sargassozee
De wijde Sargassozee

Recensie

Aantal recensies: 2

Recensie door: Tea Lierop van
4/5

Meesterlijk waagstuk over liefde, waanzin en het broeierige plantageleven

[Recensie] Hoe  fijn is het om een voorwoord te vinden ter inleiding van een roman die enige duiding goed kan gebruiken. En wanneer Jan Brokken zich bereid vond dit boek te voorzien van enige historische en literaire context weet je als lezer dat het verhaal hiermee een extra dimensie krijgt. Wie Jane Eyre van Charlotte Brontë las is wellicht in het voordeel, want Jean Rhys liet zich met De wijde Sargossozee inspireren door Brontës klassieker en durfde het aan de eerste mevrouw Rochester tot leven te wekken. 

De vaderloze Antoinette Cosway groeit op in Jamaica waar ze met haar moeder, vaders tweede vrouw, een plantage in verval bewoont. Pijnlijk zichtbaar wordt de vergane glorie door de verwaarloosde staat van het eigendom en ook  de veranderde verhoudingen tussen de vrijgelaten slaven en hun vroegere eigenaren lieten hun sporen na. De sociale onrust is één van de thema’s in het boek en vormt het decor van Antoinettes jeugd die getekend wordt door eenzaamheid.

“Naar zwarte mensen die ik niet kende, keek ik nooit. Die verachtten ons. Die noemden ons witte kakkerlakken. Geen slapende honden wakker maken. Op een dag liep er een meisje achter me aan, dat zong: ‘Ga weg, witte kakkerlak, ga weg, ga weg.’ Ik liep stevig door maar zij liep harder. ‘Witte kakkerlak, witte kakkerlak. Jou moeten we niet. Ga weg.’”

De opbouw van het boek is bijzonder en laat het verhaal vertellen vanuit drie perspectieven. Deel één wordt verteld door Antoinette, waarbij gezegd moet dat Christophine, met wie Antoinette een innige band heeft, de eerste zinnen voor haar rekening neemt. Deze band tussen de twee is ontroerend uitgewerkt en is vooral zo mooi vanwege de magische krachten waarover Christophine beschikt. Tijdens het lezen komen van tijd tot tijd gothic elementen naar voren die wonderwel passen bij het leven in het Caraïbisch gebied en ook bij de tijd waarin het zich afspeelt, net vóór 1847, dat is de periode van de romantiek. Christophine behoort tot een van de weinige loyale bedienden en is, net als Antoinette en haar moeder, een outsider.

In deel twee is Rochester, de echtgenoot van Antoinette, de verteller. Zijn relaas beslaat veel meer dan een derde van het totaal. Hun huwelijk is gearrangeerd

“Alles was erg fel van kleur, erg vreemd, maar het zei me niets. Zij, het meisje met wie ik zou trouwen, evenmin. Toen ik eindelijk aan haar gepresenteerd werd, maakte ik een buiging, glimlachte, kuste haar hand en danste met haar. Ik speelde de rol die mij was toebedacht. Zij had met mij niets uitstaande.”

De verstandhouding tussen de twee jonge geliefden is gecompliceerd. Hun verschillen in afkomst en karakter moeten wel leiden tot een botsing op een gegeven moment. De paradijselijke omgeving kan weinig doen om het naderend onheil te keren, destructieve krachten zorgen voor een spanning die langzaam wordt opgebouwd. De echtgenoot wordt meegenomen naar een buitenverblijf uit de nalatenschap van Antoinettes moeder, daar zullen ze hun wittebroodsweken  doorbrengen. Boze tongen spreken kwaad over Antoinette, de echtgenoot wordt ongerust en twijfelt over de juistheid van zijn beslissing deze vrouw tot echtgenote te nemen. De broeierigheid van het plantageleven wordt prachtig beschreven. Traditionele gebruiken geven een exotische noot en hij, Rochester, wordt door Rhys neergezet als een temperamentvolle kerel. Zij heeft zich te voegen naar zijn wensen en hij gaat zijn gang, trouw is niet zijn sterkte kant. Je zou Antoinette willen beschermen tegen alles en iedereen die haar kwaad wil doen, maar bovenaardse krachten laten zich niet tegenhouden. Over de moeder van Antoinette valt ook het een en ander op te merken, niet dat ze zich veel met de opvoeding bemoeide, dat was de rol van Christophine, maar wel haar labiele mentale toestand die zijn weerslag had op haar dochter.

In deel drie is Antoinette wederom aan het woord, in dit korte deel bevindt ze zich in Engeland. Opgesloten en diep ongelukkig vraagt ze zich af wat er allemaal gebeurt. Een tragische ontknoping geeft het verhaal een waardig slot en nodigt uit tot het (her)lezen van Jane Eyre.

De negen jaar die de auteur nodig had deze roman te schrijven geeft aan dat het lezen ervan ook enige aandacht vraagt. Niet dat het taalgebruik of de thema’s barrières opwerpen, denk eerder aan de rijkdom van de taal die, vermengd met het exotisch decor en de luciditeit van Antoinettes waarnemen, een ravissant boek oplevert dat zich slechts langzaam genietend laat veroveren. 

Jean Rhys (1890-1979) schreef in deze roman niet alleen over de eerste mevrouw Rochester, maar tevens over haar eigen leven. Ook zij voelde zich buitengesloten op het eiland (Dominica) waar ze haar jeugd doorbracht. Daardoor kon ze Antoinette levensecht neerzetten in de paradijselijke omgeving die in zo’n groot contrast stond met haar gemoedstoestand. Het leven van Jean Rhys ging niet over rozen en laat zich moeilijk vangen in een paar regels. In de jaren twintig schreef ze haar eerste roman Quartet. Zij leidde in die tijd een turbulent leven in Parijs, Londen, Wenen en Boedapest. Meerdere huwelijken die niet allemaal even gladjes verliepen, het gebrek aan comfort in het koude Engeland en zucht naar alcohol maakten haar latere leven bitter en uitputtend. Schrijven ging moeilijk, toch wist ze in eind jaren ‘50 een begin te maken met De wijde Sargassozee. 

Zoals gezegd had ze negen jaar nodig om dit boek te schrijven. Het schrijfproces wordt door Jan Brokken helder verklaard in zijn voorwoord. Zo weet hij te vertellen dat Rhys haar boek in eerste instantie in poëzie schreef, maar haar redacteur wist haar te overtuigen dat het proza moest worden. Onlangs verscheen Het eiland van Jean Rhys waarin Brokken verslag doet van zijn reis naar Dominica en hiermee een beeld schetst van “het eiland, van Jean Rhys en de bronnen van haar schrijverschap.

Eerder verschenen op Metdeneusindeboeken

Recensie door: Michiel van Kempen

De dreiging van het koloniale geheugen

[Recensie] Van Jean Rhys, deze ster aan het firmament van de Caraïbische literatuur, bezit ik een tot bescheidenheid aanmanende druk van haar absolute meesterwerk Wide Sargosso Sea. Het is de tweede druk, uit hetzelfde jaar 1966 als de eerste druk, de “hard back binding in publisher’s original raspberry cloth covers, gilt title and author lettering to the spine”, met het “handsome double-spread pictorial dust wrapper designed by Eric Thomas”.

Wie helemaal bij wil zijn, leze deze beschrijving van de eerste druk die men graag voor u vanuit Florida verscheept, indien u daar 3250 US dollar voor over heeft: London: Andre Deutsch, Date: 1966. First edition of this “tour de force” (New York Times Book Review). Octavo, original cloth. Signed by Jean Rhys. Fine in a near fine dust jacket with a touch of shelfwear. Introduction by Francis Wyndham. Jacket design by Eric Thomas. Rare and desirable signed.

Nu, mijn exemplaar is niet desirable signed, maar verder in alle opzichten identiek aan de eerste druk die een paar maanden eerder was uitgekomen, het heeft de linnen band in aardbeienkleur, het heeft het stofomslag dat doorloopt over voor- en achterzijde, maar het heeft ook nog iets méér: die hatelijke kleine lettertjes second impression. Waarde van mijn exemplaar: een paar tientjes. Moraal van dit verhaal: koop nooit een tweede druk, niks waard. Maar ik ben er blij mee.

Verontrusting

Er is nu een nieuwe editie van de Nederlandse vertaling uitgekomen en daar is iets bijzonders mee aan de hand: de uitgever is de vertaalster kwijtgeraakt. De vertaling kwam namelijk in 1974 uit bij uitgeverij Bruna & Zoon, simpelweg als Sargasso Zee, en was van de hand van W.A. Dorsman-Vos. In 1983 verscheen van die vertaling de derde druk onder de titel De wijde Sargasso zee, die werd in 2006 nog eens in de Muntinga Pockets uitgebracht, en dan is er nu de nieuwe editie waarin één spatie is gesneuveld: De wijde Sargassozee en die nieuwe druk vermeldt dat de vertaling is gemoderniseerd. Wat dat behalve de gesneuvelde spatie betekent, weet ik niet, want ik heb geen van de oudere vertalingen van Dorsman-Vos. Maar goed, de vertaalster (of ‘vertaler’ zoals de uitgeverij zegt) wordt vriendelijk verzocht contact op te nemen met uitgeverij Orlando.

Deze dame (ik neem aan althans aan dat het een dame is) heeft ook werk van Sylvia Plath, V.S. Naipaul en James Baldwin vertaald, en ook verschillende romans van Jane Austen, maar níet – wat toch heel wel in deze reeks gepast had – Jane Eyre van Charlotte Brontë. En dat laatste is belangrijk, want Jean Rhys heeft met Wide Sargasso Sea het “Caraïbische antwoord” willen geven op het waanzinnige-vrouw-op-zolder-verhaal dat deel uitmaakt van Jane Eyre.

Het boek van Charlotte Brontë is inmiddels negen keer door verschillende vertalers naar het Nederlands vertaald; van het boek van Jean Rhys circuleert nog altijd de eerste vertaling. Dorsman-Vos heeft dan ook uitstekend werk afgeleverd, en dat verbaast niet als je ook auteurs als Henry James kunt vertalen. Het vertalen van Wide Sargasso Sea lijkt op het eerste gezicht geen razend moeilijke klus, want Jean Rhys heeft haar roman met telkens nieuwe versies uitgebeend tot op het bot. Tegelijkertijd is het hele taalspinsel van Rhys zo ragfijn opgebouwd, dat je als lezer voortdurend een onbenoembare verontrusting voelt, zoals bij een dreigende, nauwelijks hoorbare lage toon in een thrillerfilm. Ik heb de roman ooit eens in één keer uitgelezen op een nachtlucht van Suriname naar Nederland en ik denk dat het geronk van de zware vliegtuigmotoren voor het perfecte sounddecor bij het lezen zorgde.

Calypso

In zijn voorwoord, ontleend aan zijn boek Het eiland van Jean Rhys, karakteriseert Jan Brokken de stijl van Jean Rhys heel goed, wanneer hij wijst op de kortademige, bijna staccato zinnen, waarmee de auteur een heel andere feeling meegaf aan haar boek dan Charlotte Brontë, met haar lange zinnen – Rhys vond haar maar prekerig en langdradig. Jan Brokken hoort de calypso in de taal van Jean Rhys: ‘[…] altijd hoor je de klop van de drum op de achtergrond, en altijd is de muziek explosief. Hoe wit van huid Rhys ook was, in haar manier van vertellen liet ze Afrikaanse elementen toe. De herhalingen. Het zangerige. Het ritmische.’

Hoe zit dat nu met De wijde Sargassozee en Jane Eyre? De roman van Charlotte Brontë speelt zich voor een flink deel af in en rond het landhuis Thornfield Hall, waar de gouvernante Jane werkt. Maar diep in de krochten van het landhuis heeft de landheer, Rochester, de vrouw verborgen die hij op Jamaica heeft gehuwd, Bertha Mason. Zij bleek niet goed bij haar hoofd en Rochester heeft haar opgeborgen in een kamer. Zij is de ‘dreigende lage toon’ van het verhaal en zal ook het landhuis in brand steken.

Jean Rhys was buitengewoon ontstemd over de manier waarop Brontë de creoolse Bertha en ook de weinig gevoelvolle Rochester heeft neergezet – creoolse overigens in de betekenis van ‘in het Caraïbisch gebied geborene’: Bertha is wit. En dus werkte Jean Rhys aan de prequel van Brontë’s boek: wat ging er vooraf aan die trieste geschiedenis? En zo schetst zij het verhaal van een passievolle Brit die naar een ver Caraïbisch eiland afreist en een vrouw die zij de naam Antoinette Cosway geeft, die buitengewoon verknocht is aan haar omgeving, maar die zij ook in alle opzichten ziet vervallen. De plantage en het huis worden overgenomen door de onbarmhartige vegetatie, zoals ook de ooit zo hoopgevende relatie met Rochester vervalt – in haar hoofd en in haar omgeving verliest zij steeds meer vastigheid en zij hoort gaandeweg hoe Rochester haar Bertha noemt. De zwarte mensen die in het verhaal voorbijschuiven zijn vooral dreigend, met uitzondering van de huishoudster Christophine die niet van het eiland is maar van Martinique komt, waar ook de familieroots van Antoinette liggen.

Dominica

En wat is dat eiland dan? Volgens mijn ouwe prof Karel Meeuwesse zou ik mij nu strikt aan de grenzen van de tekst moeten houden – de ‘autonomie van de tekst’! – en moeten volhouden dat het om Jamaica gaat. Maar mijn ouwe prof kwam nooit verder dan Bergen-aan-Zee en ik lees in elke porie van dit verhaal dat het gaat om het eiland Dominica, waar Rhys geboren werd en waarover zij haar leven lang bleef mijmeren.

Dominica: dat landerige, vergeten eiland aan de oostzijde van de Caribische Zee, waar de eeuwen van slavenverdriet sluimeren onder de wantrouwende blikken van mensen aan wie de welvaart van de wereld voorbij is gegaan. De witte hoofdfiguren van het verhaal staan helemaal buiten die samenleving, die broeit van ressentiment, maar die hen toch in hun greep houdt. En de zweterig-loerende seksualiteit trekt ook hun relatie naar de afgrond, al zal die afgrond uiteindelijk uitkomen in Engeland.

Wat het boek zo geweldig maakt, is hoe Jean Rhys weet voelbaar te maken hoe de migratie mensen kan verwarren, maar zonder dat je er als lezer eigenlijk goed de vinger op kunt leggen: “Ze beweren dat ik in Engeland ben maar ik geloof ze niet. We zijn de weg kwijtgeraakt toen we naar Engeland gingen. Wanneer? Waar? Ik herinner het me niet meer, maar we zijn de weg kwijtgeraakt.” De wijde Sargossezee is geen slavernijroman, maar de slavernij blijft in het geheugen hangen als een stok in een boom. Het failliet van de koloniale geschiedenis is in weinig romans zo indringend voelbaar gemaakt.

Eerder verschenen op Caribisch Uitzicht

Samenvatting

Begin negentiende eeuw trouwt de rijke creoolse erfgename Antoinette Cosway met de Engelse Mr. Rochester. Samen vertrekken ze van Dominica naar Engeland. Aanvankelijk gefascineerd door haar schoonheid en sensualiteit, voelt hij zich langzamerhand steeds meer gefrustreerd door haar ondoorgrondelijkheid. Antoinette raakt in het kille Engeland steeds meer geïsoleerd, en als het gerucht de ronde begint te doen dat er in haar familie krankzinnigheid voorkomt, wordt haar situatie steeds ondraaglijker.

Toon meer Toon minder
€ 22,50

Verwachte leverdatum: zaterdag 18 september


Taal
Nederlands
Bindwijze
Hardcover
ISBN
9789493081451
Verschijningsdatum
september 2020
Druk
Onbekend
Aantal pagina's
192 pagina's
Illustraties
Ja
Nurcode
302: Vertaalde literaire roman, novelle
Categorieën

Auteur
Uitgever
Uitgeverij Orlando

Vertaald door
W.A. Dorsman-Vos

Service & contact

Heb je ons nodig? Onze klantenservice helpt je graag verder

Klantenservice

Gratis bezorging

vanaf € 17,50

Retourneren

retourneer je artikel

Op werkdagen voor 23:00 besteld

morgen in huis

Stevig verpakt

bezorgd door PostNL

Veilig en snel winkelen

Betaalmogelijkheden