17e eeuwse meesters – Het mooiste van Avercamp tot Vermeer

Donderdag, 17 februari, 2022

Geschreven door: Paul Schnabel
Jan Gisolf
Artikel door: Jan Stoel

Er gaat een (17e eeuwse) wereld voor je open

[Recensie] In de Museumshops zijn nog steeds kunstkaarten te koop. Vroeger zag je tentoonstellingsbezoekers kunstkaarten uitkiezen om thuis nog eens na te genieten van de werken die een grote indruk hadden gemaakt. Tegenwoordig lijkt het minder druk bij de kaartverkoop en zie je overal mensen met een mobieltje een foto maken. Wat je dan mist is de context van het werk, een toelichting.

Nu is er het Kunst Kaart & Boek. Inmiddels is de derde editie verschenen met als titel 17e eeuwse meesters – Het mooiste van Avercamp tot Vermeer. Waanders & De Kunst (bekend van de prachtige kunstboeken en tentoonstellingscatalogi) heeft voor deze uitgave samengewerkt met tal van musea in Nederland. Kunstkaart & boek is precies wat het zegt: een combinatie van kunst, kaarten en boeken. Je kunt de kaarten eruit halen om ze te versturen of om ze in een lijstje op je bureau te zetten, maar je kunt het ook gewoon doorbladeren en van genieten. Dat is misschien nog wel leuker, want achterop staat de nodige informatie over de schilder en het werk. Hele korte tekstjes die je op een andere manier naar de kunstwerken doen kijken en vertellen over de [verborgen] boodschap die in een schilderij kan zitten.

Zelfportret
Een prachtig voorbeeld is het Stilleven met kazen, amandelen en krakelingen (1615) van de Antwerpse schilderes Clara Peeters. Zij is bekend om haar ‘banketjes’, stillevens met dure voorwerpen, vruchten en gedetailleerd afgebeeld voedsel. Achterop de kaart staat te lezen dat op het tinnen deksel van de baardmankruik een zelfportret van de kunstenares geschilderd is: een vrouwengezicht met een wit kapje. Zou je dat opgemerkt hebben in het museum? Zo’n kort tekstje nodigt je uit tot verder onderzoek. Op het Internet is het nodige te vinden over dit schilderij. Het blijkt dat ze op zeven schilderijen hetzelfde heeft gedaan. Zou ze geïnspireerd zijn door Jan van Eyck die in 1434 zijn zelfportret weergaf in zijn beroemde dubbelportret van het echtpaar Arnolfini? Op dit schilderij is te zien dat er een ‘monster’ van een kaas is genomen, waarschijnlijk om de kwaliteit te testen. En Peeters heeft haar naam gezet op de zijkant van het mes en signeerde daardoor meteen het werk. De korte tekstjes prikkelen je dus om verder te zoeken, anders te kijken. Dat maakt Kunst Kaart & Boek tot een kijkfeest, al zijn de afbeeldingen net te klein om alle details goed te zien.

Verborgen boodschap
In een korte inleiding schrijft Paul Schnabel, die onlangs veel lof oogstte met zijn boek Anders gekeken. Het beste en het boeiendste uit de Hollandse schilderkunst van de Gouden Eeuw, dat de Amsterdammers uit de 17e eeuw nu nog makkelijk de weg zouden kunnen vinden in de oude binnenstad. Inderdaad, er is niet veel veranderd aan de structuur van de binnenstad en veel panden staan nog fier overeind. In de Gouden Eeuw werd het dagelijks leven van de burgers, maar ook de weelde van de regenten geschilderd. “Een schilderij heeft vaak ook een tweede laag. Wat er op het eerste gezicht uitziet als het huisbezoek van een dokter aan een kwijnende zwangere jonge vrouw is een waarschuwing tegen seks voor het huwelijk. Een uitgedoofde kaars en een blad met muzieknoten kunnen verwijzen naar de tijdelijkheid van het leven.”

Trouw

Kleine ijstijd
In Kunst Kaart & Boek staan iconische schilderijen, zoals Gezicht op Delft van Johannes Vermeer. Maar heb je er al eens op gelet dat het uit drie horizontale banen bestaan: water, stad en lucht? En ook Het Puttertje (1654) van Carel Fabritius, te bewonderen in het Mauritshuis, is opgenomen in de selectie. Het is een van de circa vijftien schilderijen die van hem bewaard zijn gebleven. En wist je dat Hendrick Avercamp uit Kampen doofstom was. Hij schilderde in de traditie van Pieter Bruegel de Oude en maakte bijna uitsluitend winterlandschappen in een tijd die wij de ‘kleine ijstijd’ noemen die duurde van de 15e tot en met de 19e eeuw. IJsvermaak uit 1610 laat dat winters vertier zien, schaatsen, sleeën en het kolfspel, maar ook een stel dat door het ijs zakt. Gelukkig is hulp niet ver weg.

Vrouwen
In de 17e eeuw waren er ook vrouwelijke schilders van naam en faam. Het bloempotje (1654) van Judith Leyster is daar een voorbeeld van. In 1970 gekocht voor omgerekend pakweg € 500 en nog steeds in particulier bezit. Mooi dat we er in deze publicatie kennis van kunnen nemen. Rachel Ruysch was beroemd om haar bloemstillevens. Wellicht dat haar vader, botanicus Frederik Ruysch haar inspireerde.

Ontdekkingsreis
Zo valt er van alles te ontdekken. Van de verstilde schoonheid van een Stilleven met bosaardbeien van de Zeeuwse schilder Adriaen Coorte tot de ondeugendheid en erotiek bij Jan Steen in Het Oestereetstertje die je met haar ondeugende blik als het ware het schilderij intrekt. En staat de oester ook niet voor lustopwekkend? Als je een beetje verder kijkt zie je gebroken brood (verwijzing naar de Heilige Communie) en drie oesters die een driehoek vormen (de Heilige Drievuldigheid). Is de boodschap dan niet: het vlees is zwak, maar God ziet alles? Over gelaagdheid gesproken.

Een van de laatste schilderijen is Gezicht op de Gouden Bocht in de Herengracht van Gerrit Berckheyde en te zien in het Rijksmuseum. Hier woonde de fine fleur van Amsterdam in de Gouden Eeuw. Zou Schabel gelijk hebben met zijn bewering dat de 17e eeuwer de stad nog zou herkennen? Vergelijk dit schilderij dan met de Gouden Bocht van nu.

Vierentwintig kaarten die ons kennis laten maken met de kunst en de maatschappij uit de 17e eeuw. Er gaat een wereld voor je open.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles