Alfred Nobel

Woensdag, 19 oktober, 2022

Geschreven door: Ingrid Carlberg
Artikel door: Henk Slechte

Het verhaal van een man en zijn tijd

[Recensie] Alfred Nobel (1833-1896) vond in 1867 het dynamiet uit. Het explosief werd gebruikt bij mijnbouw en wegenaanleg maar ook in oorlogen. Nobel bezat twintig fabrieken en werd schatrijk; hij kreeg de bijnaam ‘handelaar des doods’. Om zijn naam te zuiveren en toch ook iets goeds te doen bepaalde hij in 1893 in zijn testament dat jaarlijks uit zijn nagelaten vermogen prijzen moesten worden toegekend aan hen ‘die in het verstreken jaar de mensheid het grootste heil hebben gebracht, ongeacht waar ter wereld ze wonen’. De prijzen waren voor beoefenaars van natuurkunde en scheikunde en voor medici. Nobel had ook literaire aspiraties en zo kwam er een prijs voor de literatuur én een voor de vrede, want Nobel was een gewetensvol man. In 1969 is het palet uitgebreid met een Nobelprijs voor de economie.

Kwetsbare gezondheid
Over Nobels leven was weinig bekend: het bestuur van de Nobelstichting zorgde dat biografen die het archief gebruikten niets opschreven wat Nobels nagedachtenis kon bezoedelen. Ragnar Sohlman trotseerde dat in 1950 en onthulde Nobels bijzondere relatie met de veel jongere Sofie Hess. Omdat het archief nu toegankelijk is zonder controle achteraf kon Ingrid Carlberg haar boeiende nieuwe biografie ongecensureerd publiceren. Zij beschrijft Nobel indringend als een eenzame en sociaal moeizame man met een kwetsbare gezondheid en een lastige verhouding met zijn broers. Alfred had geen gezin, maar een gecompliceerde en ongelijkwaardige ‘latrelatie’ met Sofie Hess, die 18 jaar royaal op zijn kosten leefde. De fysieke vorm van de relatie is onduidelijk. Nobel noemde zich in zijn brieven aan haar ‘brombeer’, bezorgde haar geld en riante woningen, en ontdekte soms dat ze verhoudingen had met anderen. Kort voor zijn dood eindigde de relatie omdat Sofie zwanger was van een ander.

Salon-antisemitism
Carlberg relativeert Nobels smalende opmerkingen over Sofies Joodse achtergrond door een Zweedse specialist in 19de-eeuwse antisemitische stereotypen te citeren, die haar verzekerde dat Nobels uitlatingen anno 1890 normaal waren. Er bestond een vanzelfsprekend salon-antisemitisme, waarin liberalen en sociaaldemocraten veel over Joden zeiden wat inmiddels onaanvaardbaar is. Het boek valt hoe dan ook op door de interessante historische context.

Carlberg beschrijft de staat van de exacte wetenschappen in de 19de eeuw – de kwaliteit daarvan is voor een alfa moeilijk te beoordelen – de literatuur en het pacifisme. Nobels geestverwant, de pacifistische schrijfster van Die Waffen nieder Bertha von Suttner, die hem inspireerde tot de vredesprijs, krijgt ampel aandacht.

Wordt Vervolgd

Eerder verschenen in Geschiedenis Magazine