De ramp

Woensdag, 4 januari, 2023

Geschreven door: Kees Slager
Artikel door: Evert van der Veen

“Grootste natuurramp in Nederland”

[Recensie]Het chronologische verslag van de watersnoodramp van 1 februari 1953 grijpt je bij de keel. Vele mensen vertellen hier hun verhaal over wat zij in die nacht en de dagen daarna hebben beleefd. Kees Slager weet al die afzonderlijke verhalen tot een goed lopend en adembenemend geheel te smeden dat je niet onberoerd laat. De acht hoofdstukken van het chronologische deel vertellen vanuit allerlei invalshoeken wat er van zaterdagmiddag 31 januari tot dinsdag 3 februari gebeurde.

Alle facetten belicht
De ramp is een uiterst genuanceerd verhaal waarin niet alleen slachtoffers en heldhaftige redders naar voren komen maar mensen in al hun menselijkheid zoals zij soms ook kunnen zijn: kortzichtig, egoïstisch, bureaucratisch, bang. Dit boek is dan ook eerlijk tegenover mensen en organisaties zoals ze in die tijd functioneren zonder daar achteraf een gemakkelijk oordeel over te geven. Kees Slager beschrijft mensen en gebeurtenissen in het licht van hun tijd en laat deze in hun waarde. In deze herziene druk komen maar liefst 215 mensen aan het woord zodat ‘de ramp’ – elke betrokkene weet wat hiermee wordt bedoeld – van alle kanten wordt belicht.

Het KNMI verspreidt zaterdag 31 januari het telegram dat er ‘gevaarlijk hoog water’ wordt verwacht maar omdat lang niet alle waterschappen een abonnement op deze telegramdienst hebben, wordt dit bericht slechts op beperkte schaal verspreid.

Reacties
Sommige mensen zijn die zaterdag echt bezorgd maar het lijkt alsof het gewone leven toch gewoon doorgaat en dat het naderende gevaar niet wordt onderkend. Verantwoordelijke besturen blijken niet altijd adequaat te functioneren, de alarmering is soms gebrekkig en de verantwoordelijkheid voor het sluiten van dijkcoupures is niet altijd duidelijk geregeld. Desondanks wordt er hier en daar ook goed gereageerd. De radio uitzendingen stoppen om middernacht en ’s nachts is er ook geen telefoonverkeer mogelijk. Een rampenplan is er in die tijd nog niet.

Yoga Magazine

Indrukwekkend en aangrijpend zijn de verhalen van mensen die ‘s nachts door het water worden overvallen en proberen te vluchten zoals de moeder die roept: “Laat me maar achter! Ga maar door met de kinderen!” Er zijn verhalen over onverwachte hulp, soms met gevaar voor eigen leven terwijl anderen apathisch zijn.

Meerdere burgemeester falen in hun leidinggevende taak omdat ze het qua persoonlijkheid niet in zich hebben in dergelijke omstandigheden te handelen óf omdat zij het simpelweg en gemakkelijk aan anderen overlaten. De gezagsverhoudingen zijn in die tijd anders dan vandaag: ondergeschikten die soms betere inzichten hebben of krachtiger kunnen optreden, krijgen daar niet altijd de ruimte voor.

Bij de tweede vloed die zondagmiddag komt, vallen meer slachtoffers. Veel huizen zijn tegen dit nieuwe watergeweld niet meer bestand en daarom verdrinken er nogal wat mensen. Met name eenvoudige, om niet te zeggen slecht gebouwde arbeidershuisjes, waarvan er in Zeeland ruim 2,5 keer zoveel zijn als landelijk, storten in met vaak noodlottige gevallen voor de bewoners. De Volkskrant regelt een verkenningsvlucht maar de luchtmacht reageert traag. Opvallend is dat er geen spoedzitting is van het kabinet.

Burgerlijk en militair gezag
In het thematische deel van De ramp komen allerlei aspecten aan de orde zoals de samenwerking tussen burgerlijk en militair gezag die niet altijd even soepel verloopt.

Er zijn ook overtollige droppings. Mariniers helpen bij het dichten van de dijken.

Niet iedereen is bereid tot evacuatie en de opvang bij gastgezinnen geeft na verloop van tijd ook spanning omdat de soms streng Gereformeerde Zeeuwen in heel andere milieus terechtkomen. De saamhorigheid onder de achterblijvers is bijzonder goed en mensen spreken later over een goede tijd die ze toen met elkaar hebben doorgebracht.

Na twee weken is er kleding voor 8 miljoen mensen ingezameld met als gevolg dat men hier geen raad mee weet. Er worden vele acties gehouden, waarvan de wekelijkse radioactie ‘Beurzen open, dijken dicht’ misschien wel het meest bekend is geworden. In totaal wordt er 137,8 miljoen gulden bij elkaar gebracht. De schade wordt geraamd op 1,5 miljard gulden; de overheid is ruimhartig in het vergoeden van schade aan burgers en particulieren.

Oorzaak en schuldvraag
In 1946 stelde een commissie al vast dat de Zeeuwse dijken ‘hier en daar aanzienlijke tekorten vertonen’ en niet in staat zijn om een stormvloed te keren. Dat wordt ‘geen sombere fantasie maar een reële wetenschappelijke kans’ genoemd. Een ingenieur zegt in de nazomer van 1952 tegen een journalist van Elsevier:

“Een nieuwe Elisabethvloed is zo maar mogelijk. Onze dijken tellen zoveel kwetsbare en gevaarlijke plaatsen dat een zeer zware stormvloed er grote bressen in zal slaan. Maar ze willen niet naar mij luisteren en beschouwen mij … als een sombere waarzegger, die de verdrinkingsdood van duizenden mensen aankondigt. Maar het kán gebeuren. Morgen zelfs. Hier leven miljoenen mensen vele meters beneden de zeespiegel zonder te beseffen wat dat betekent als rampspoed toeslaat. Ze menen beschermd te zijn door veilige dijken, maar ze verkeren in voortdurend levensgvaar door de te lage en veel te zwakke dijk langs de Hollandsche IJssel. In Zeeland is het maar weinig beter. De dijken zijn er wat hoger, maar voor een niet gering deel zijn ze ziek, vervallen en verwaarloosd” (p. 402).

Dit interview wil de hoofdredacteur niet plaatsen.

In de politieke debatten komt de schuldvraag amper aan de orde; het past ook nog niet in die tijd. De SGP spreekt over Gods oordeel en vertolkt daarmee de geloofsbeleving van streng Gereformeerden. De CPN legt een verband met de uitgaven voor defensie – het was de tijd van de Koude Oorlog – en plaatst zichzelf daarmee buiten spel want dit geluid wordt de partij niet in dank afgenomen.

De watersnoodramp heeft grote gevolgen voor de Zeeuwse samenleving. Nadat landarbeiders eerst werken aan dijkherstel, trekken zij later naar de Rotterdamse haven voor veel beter betaald werk. De nieuwe huizen worden naar nieuwere inzichten gebouwd en de ruilverkaveling wordt met vaart aangepakt. In 1986 is het Deltaplan met de voltooiing van de Oosterscheldekering voltooid.

De ramp is een bijzonder boeiend boek dat deze gebeurtenis van alle kanten belicht en zo een goed totaalbeeld geeft waarin ook de minder goede aspecten worden benoemd. Het is wel jammer dat dit belangrijke boek als een simpel pocketboek is uitgegeven: kleine letter, eenvoudig papier, slap kartonnen kaft. De inhoud verdient meer!

Kees Slager werkte als journalist voor Het Vrije Volk, de VARA en de VPRO. Hij was ook SP lid in de Eerste Kamer. Eerder verscheen van hem onder andere Watersnood.

Voor het eerst gepubliceerd op Bazarow