Denken in systemen. Een handleiding.

Zondag, 3 juli, 2022

Geschreven door: Donella Meadows
Artikel door: Freek Boon

Leren begrijpen hoe de wereld ècht werkt

[Recensie] Het is best verrassend als je in een vertaald Amerikaans boek over systemen uit 2008 een Nederlands voorbeeld aantreft over feedback. De auteur van dit boek, de in 2001 overleden Donella Meadows, had ooit eens vernomen hoe in een woonwijk nabij Amsterdam bewoners van huizen met een zichtbare elektriciteitsmeter veel minder stroom gebruikten dan mensen in dezelfde soort woningen met een meter in de kelder. Dat juist Meadows zo’n feit verwerkt in haar boek, is begrijpelijk. Zij was wetenschapper aan het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology (MIT) en pionier op het gebied van de milieukunde. Haar bestseller De grenzen aan de groei (1972) is wereldberoemd.

Denken in systemen toont hoe we zinnig naar systemen kunnen kijken; welke invalshoeken bruikbare inzichten opleveren; hoe systemen eigenlijk wèrken en ook hoe ze geoptimaliseerd kunnen worden. In welke valkuilen men vaak trapt, zoals ‘de tragedie van de meent.’ Daarmee wordt bedoeld het sluipend overbelasten van een collectieve bron doordat ieder gebruiker aan zijn eigen korte termijnvoordeel denkt. Terwijl de bron daardoor ‘opdroogt’ ten nadele van iedereen.

Feedback
Meadows besteedt verder aandacht aan mislukkende pogingen tot bijsturingen, weerstand en aan constructieve en destructieve feedback. Expliciet prijst zij oud-president Jimmy Carter als iemand met goed inzicht in feedback, bijvoorbeeld op het gebeid van olie-import en illegale vluchtelingen uit Mexico. Helaas, stelt Meadows, kreeg Carter te weinig gehoor om zijn inzichten in praktijk gebracht te krijgen.

Dit boek verschaft tegelijk inzicht in wat werkelijk problemen in en rond systemen veroorzaakt, èn in wat systeemproblemen in stand houdt, soms versterkt of verergert. Volgens Meadows komen bekende lastige en onoplosbaar lijkende zaken als oorlogen, armoede en klimaatproblemen voortkomen uit systeemfouten. Zelfs verslaving kan vanuit deze optiek worden bezien, evenals overbevissing. De auteur bepleit met heldere theoretische uitgangspunten en argumentatie ernaar te streven om ‘het omvattender systeem’ als uitgangpunt van ons doen en laten te nemen.

Scènes

Vrije markt
Aan terugkoppelingsmechanismen, feedbackloops, besteedt ze ruime aandacht, net als aan een destructief mechanisme als ‘beperkte rationaliteit.’ Over de vrije markt zegt ze dat velen geloven daarin sinds Adam Smith. Het zou een prima gestructureerd, zelfregulerend systeem zijn – wat het ‘in sommige opzichten’ ook wel is. Maar dit systeem schept monopolies, sluit arme mensen uit en bedreigt de draagkracht van de aarde. De ‘beperkte rationaliteit van elke speler’ leidt in de praktijk tot gedrag en effecten die haaks staan op goed functioneren van het systeem dat de samenleving is of behoort te zijn. Een te beperkte optiek, gericht op losse oorzaken en gevolgen bevordert vaak structureel foutlopen. Meadows geeft aan dat systeemfouten niet opgelost kunnen worden door aan één geïsoleerd knopje van een systeem te draaien. Alles moet in een complexere verband worden bezien.

Na Meadows overlijden voltooide Diana Wright van het Sustainability Institute haar werk vanuit de overtuiging dat haar inzichten voor velen nuttig kunnen zijn, zoals mensen in organisaties of voor burgers op zoek naar inzichten en handvatten om bij te dragen aan een betere wereld. Kate Raworth – de econome van de donut-economie – voorzag Denken in systemen van een aanbeveling.

Een uitgebreid trefwoordenregister en een uitgebreide literatuurlijst met verhelderende schema’s maken dit boek ook bruikbaar als bron voor verdere studie. Helaas bevat de eerste druk in mijn handen een noem het met een knipoog een systeemfoutje in de notenlijst achterin. Alle noten bij hoofdstuk drie en verder staan achterin vermeld onder een lager hoofdstuknummer. Als je dat eenmaal weet, is dat overigens geen probleem.

Denken in systemen maakt een complexe materie op een bruikbare manier inzichtelijk en het heeft vandaag de dag in onze geglobaliseerde wereldsamenleving minstens zoveel waarde en relevantie als toen het verscheen in de Verenigde Staten in  2008.

— 

Voor het eerst gepubliceerd op Bazarow