Dubbel zondebok

Woensdag, 21 december, 2022

Geschreven door: Piet Hagen
Artikel door: Evert van der Veen

Joodse journalisten onder Duitse druk

[Recensie] In dit boek komen – met kortere of langere vermelding van hun activiteiten – meer dan 400 namen van Joodse journalisten, (pers)fotografen, tekenaars, tijdschriftredacteuren, filmers en illustatoren voor. Zij vormden in de jaren van crisis en Tweede Wereldoorlog 10% van het totaal aantal mensen dat in de journalistiek werkzaam was en dat is gezien het Joodse aandeel van de bevolking destijds, 1,4%, een grote groep mensen.

“Weg met de Joodse pers” werd er door de aanhang van Hitler geroepen toen hij 24 februari 1920 een redevoering hield. Het is één van de vele voorbeelden die Piet Hagen geeft in Dubbel zondebok, in een overzicht van antisemitisme vanaf het Nieuwe Testament via Maarten Luther tot in de 20e eeuw. Er zijn vele vergelijkbare uitspraken die in Duitsland en in Nederland werden gedaan.

Aanvankelijk stond de Nederlandse pers in het algemeen positief tegenover Duitsland omdat het land fel tegenover het communistische Rusland stond. Toen de druk op Joden toenam en het klimaat voor hen verslechterde, nam de zorg toe en werd de toon in de pers kritischer. Het Volk, gelieerd aan de SDAP, stond vanaf het begin kritisch tegenover Duitsland en zag eerder het nationaal-socialistische gevaar.

‘Verjoodste’ pers
In 1933 sprak de Duitse gezant in Den Haag over de ‘sterk van Joodse elementen doordrenkte’ pers in Nederland. In datzelfde jaar werd de Joodse Perscommissie voor Bijzondere Berichtgeving opgericht, met als taak om ontwikkelingen in Duitsland te signaleren. Ook de NSB sprak over de ‘verjoodste’ pers in Nederland en zag na de Kristallnacht een ‘joodse overstroming’ van vluchtelingen naar ons land komen. Mussert zegt in Volk en Vaderland na de Duitse inval in Polen, 1 september 1939, dat “het overgrote deel der Nederlandse pers zich beijvert om de Engels-Joodse propaganda te ondersteunen en voortdurend haat tegen Duitsland te zaaien” (p. 126). In de Tweede Wereldoorlog is Max Blokzijl bekend om zijn pro-Duitse radiocauserieën.

Het Weer Magazine

Het zijn maar enkele van de vele namen, verhalen en gebeurtenissen die in Dubbel zondebok voorbijkomen. Het boek maakt daardoor een wat encyclopedisch karakter wat dit onderwerp aangaat en die grote hoeveelheid gegevens komt de leesbaarheid niet helemaal ten goede. Het boek mist een grotere, verbindende en overstijgende verhaallijn waarin deze feiten worden opgenomen, al doet dit te overziene nadeel niet af aan het belang om de Joodse journalistiek in oorlogstijd uitvoerig te belichten.

Opmerkelijk is het feit dat er voor de Tweede Wereldoorlog diverse keren vanuit de Nederlandse overheid druk wordt uitgeoefend om publicaties te weren omdat dit de betrekkingen met Duitsland zou kunnen schaden.

ANP
Wanneer de oorlog uitbreekt, worden Joodse journalisten al snel ontslagen. Het ANP mag alleen nieuws van het Duitse persbureau verspreiden en krijgt een Duitsgezinde hoofdredacteur. In 1941 komt er een Duitse staatsomroep en mogen Joden geen journalistieke taak meer uitoefenen. Dit is aanleiding voor onder andere het Friesch Dagblad om de uitgave van de krant te staken. In 1942 beëindigt ook de Volkskrant de uitgave. De Telegraaf maakt een ingrijpende verandering door: voor de oorlog waren hier maar liefst 50 Joodse redacteuren werkzaam maar de krant nam in de loop van de oorlog steeds meer een pro-Duits standpunt in

Dubbel zondebok biedt een interessant overzicht van met name de Joodse pers ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. De Joodse zussen Janny en Lien Brilleslijper, bekend door het boek ’t Hooge Nest van Roxane van Iperen, waren actief in de illegale pers. Door verraad werden de meeste mensen hier in 1944 opgepakt.

Interessant is de aandacht voor De Ondergedoken Camera, een groep mensen die in het geheim foto’s maakte en ook het verhaal van Rudolf Breslauer, die een propagandafilm over Westerbork maakte, wordt belicht. Koert Boersma en Gerard Rossing schreven hierover het lezenswaardige boek Kamp Westerbork gefilmd.

Radio Oranje
Ook de aandacht – of liever gezegd het tekort aan aandacht – van de Nederlandse regering in Londen en koningin Wilhelmina via Radio Oranje komt aan de orde evenals de vraag wat men aan geallieerde zijde wist van de concentratiekampen. 17 december 1942 wordt de Geallieerde Verklaring gepubliceerd waarin men spreekt over massa-executies, uitroeiing en het systematisch wegvoeren van Joden. Men weet op dat moment van ‘honderdduizenden slachtoffers’. Ook zijn er berichten en persoonlijke getuigenissen van de Holocaust waarvan de geloofwaardigheid wordt betwijfeld.

Na de oorlog verschijnen er direct al dagboeken en persoonlijke verhalen en nog elk jaar worden daar nieuwe titels aan toegevoegd. Bekende boeken zijn Bij ons in Auschwitz van Arnon Grunberg, Mijn naam is Selma, van Selma van de Perre en Trompettist in Auschwitz van Dirk Walda.

Piet Hagen was journalist bij Trouw en vervolgens docent en directeur van de School voor Journalistiek in Utrecht. Ook schreef hij columns voor NRC. Hij schreef het boek Koloniale oorlogen in Indonesië, dat begin 2022 in een Indonesische vertaling verscheen.

Voor het eerst gepubliceerd op Bazarow

Boeken van deze Auteur:

Koloniale oorlogen in Indonesië

Koloniale oorlogen in Indonesië