Feitenkennis

Maandag, 29 maart, 2021

Geschreven door: Hans Rosling
Artikel door: Isolde Kors

Vooruitgangsdenken heroverwogen

[Recensie] De Zweedse Hans Rosling is internationaal bekend van zijn TedTalks en zijn project Gapminder. In 2018 kwam zijn laatste boek Feitenkennis uit. Rosling was tijdens het schrijven van dit boek ernstig ziek, hij leedt aan aalvleesklierkanker. Om deze reden werkte hij samen met zijn zoon Ola Rosling en diens vrouw Anna Rosling Rönnlund. Zij rondden het boek af toen Hans in 2017 overleed. Het boek ontving wereldwijd, of ten minste in de westerse wereld, veel lovende kritieken. Onder de bewonderaars van Rosling’s werk behoren Bill Gates en Barack Obama, niet de minsten dus.

Hans Rosling begon zijn carrière als arts en werd uiteindelijk hoogleraar internationale gezondheid. Met zijn werk zette hij zich in voor het verbeteren van zorg wereldwijd, waarbij hij zich richtte op de verbanden tussen armoede en gezondheid. Rosling bezocht regelmatig internationale congressen over dit onderwerp. Hier begon hij zijn presentaties vaak met een quiz, om te testen hoeveel zijn publiek wist van de staat van gezondheidszorg en armoede wereldwijd. 

Tot zijn verbazing bleek dat, welk publiek hij ook voor zich had, mensen steevast een onjuist wereldbeeld hadden. Een ‘overdramatisch wereldbeeld’, aldus Rosling. Hij vroeg zich af waar dit door kwam, en begon het te onderzoeken. Hans’ conclusie: het overdramatische wereldbeeld wordt veroorzaakt door de manier waarop onze hersenen werken. En het leidt tot problemen: want als mensen niet weten wat het positieve effect is van wereldwijde ontwikkelingsacties, zullen zij de moed verliezen om nog meer te investeren in ontwikkeling. Dus begon zijn missie om mensen over deze instincten te onderwijzen, en zo onjuiste wereldbeelden tegen te gaan.

Zijn bevindingen vatte hij samen in Feitenkennis. Hier zet hij de tien instincten die een onjuist wereldbeeld veroorzaken uiteen, en beschrijft hoe je ze tegen kan gaan. Met dit boek willen de Roslings de wereld laten zien “hoe die werkelijk is” (p. 27). Ze sporen lezers aan om kritisch te blijven nadenken over hun eigen wereldbeeld, en ontkrachten een aantal mythes over de wereld die een ‘overdramatsich wereldbeeld’ veroorzaken. Het doel is de lezer uiteindelijk “positiever, minder gestrest en hoopvoller” te stemmen. Het is zeker een nobele missie te noemen.

Scènes

Toch brengt het boek wat kwesties met zich mee. In theorie is het laten vormen van een ‘realistisch wereldbeeld’ een sterk plan, maar in de praktijk blijkt dit lang niet zo makkelijk als Rosling voordoet. Rosling noemt zichzelf een ‘possibilist’: iemand die tegen het dramatische wereldbeeld ingaat, maar gedurende het boek zien we dat de Rosling’s zelf ook niet aan hun instincten kunnen ontsnappen. Op meerdere plekken in het boek vervallen ze in een soort denken wat regelrecht tegen hun eigen adviezen in gaat. Neem het generalisatie instinct: volgens de Roslings moet je waakzaam zijn om groepen niet te generaliseren. Op een andere plek in het boek stellen ze echter: “Vroeger is niet zo mooi als oude mensen zeggen, ze romantiseren het”. Beroepen ze zich daar niet op een generalisatie? Vroeger zal het zeker niet voor alle mensen slechter zijn geweest lijkt me. Een ander advies van de Roslings is dat men niet zomaar af moet gaan op gemiddelden, omdat die nooit het hele plaatje laten zien. Ze vergeten echter dat dit hele boek gebaseerd is op gemiddelden. “Over het algemeen gaat het beter met de wereld”, maar dat betekent niet dat alles er op vooruit gaat.

Zo besteed het boek te weinig aandacht aan een groot probleem van onze tijd, klimaatverandering. Roslings visie op klimaatverandering zien we in zijn woorden: “I don’t give a damn about polar bears! I can live without polar bears,” die hij verklaarde aan het Amerikaanse blad voor milieuaangelegenheden The Ecologist. Nee, het probleem van klimaatverandering staat niet bovenaan de agenda van de Roslings. Klimaatverandering wordt in Feitenkennis besproken in het kader van overdramatische activisten, waar we ons volgens hen niet door moeten laten leiden. Begrijp me niet verkeerd, ben het absoluut met Rosling eens dat bij het bespreken van klimaatverandering op alle cijfers vertrouwd moet worden in plaats van enkel op ‘worst case scenario’s’. Maar, ik vind ook dat klimaatverandering in het publieke debat de aandacht en nuance behoort te krijgen wat een probleem van die schaal verdient. En dat is iets wat in Feitenkennis niet gebeurt. Rosling benoemt klimaatverandering wel als een serieus probleem aan het einde van het boek, maar zijn visie op het aanpakken ervan blijkt erg kortzichtig. Het komt neer op “de rijken moeten hun emissies zien te verminderen”. Op een complex probleem als klimaatverandering is dit antwoord gewoon niet voldoende. Je gaat je afvragen of het boek een realistisch wereldbeeld propageert op het moment dat er zo vluchtig met dit belangrijke onderwerp wordt omgegaan.

Het is pijnlijk, omdat dit juist zo’n prangende kwestie is wanneer we het hebben over de vraag of de mensheid erop vooruitgaat. “Het geheime, stille wonder van de menselijke vooruitgang,” zoals Rosling ons graag wil laten geloven, is namelijk niet te rijmen met klimaatverandering. Wetenschappers hebben aangetoond dat klimaatverandering in de versnelling is gezet sinds halverwege de vorige eeuw. Precies de periode waar Rosling over spreekt wanneer hij het heeft over de snelle groei die de wereld de afgelopen tijd heeft doorgemaakt. Klimaatverandering is de andere, donkere, kant van de medaille. Natuurlijk is het belangrijk dat er gekeken wordt naar alle positieve groei die de mensheid heeft doorgemaakt. We kunnen niet alleen maar doemdenken, dat zou onproductief zijn. Maar als je een boek schrijft over het hebben van een ‘realistisch wereldbeeld’, hoort daar ook bij dat je de negatieve ontwikkelingen adequaat weet te bespreken. 

Het is duidelijk dat Rosling de wereld het beste toewenst. Hij is een goede verteller, Feitenkennis is grappig en persoonlijk geschreven. Het vragenformulier is wat flauw, maar bereikt wel het juiste doel. Het maakt mensen bewust van het gegeven dat ze over veel zaken eigenlijk geen feitenkennis hebben, maar hun wereldbeeld er wel naar laten vormen. Het boek verlegt de focus naar positieve ontwikkelingen die de wereld heeft doorgemaakt, wat in tijden als deze voor iedereen fijn is. Ook spoort het mensen aan om kritisch te blijven nadenken over hun eigen wereldbeeld, en datgene wat ze voorgeschoteld wordt. 

Om deze reden moet ik dan ook kritisch blijven op het wereldbeeld wat Rosling presenteert in dit boek. Er is een spanning tussen zijn persoonlijke bestempeling als ‘possibilist’, en de onzorgvuldigheid waarmee hij met negatieve trends in de wereld om gaat. Juist als je pleit voor een realistisch wereldbeeld, is het belangrijk om ook deze negatieve zaken mee te nemen, en dat je er de aandacht aan geeft die ze verdienen. Dan kan je uiteindelijk alsnog van mening zijn dat het beter gaat met de wereld, maar breng je het wel op een meer genuanceerde, en waarheidsgetrouwe (dus realistische), manier.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles


Laat hier je reactie achter:

2 reacties op “Feitenkennis

  1. Hoi Isolde, u heeft gelijk dat klimaatverandering een belangrijk probleem is. Het is tegelijkertijd ook een luxeprobleem in die zin dat iemand die in armoede leeft daar weinig boodschap aan zal hebben. Ik vind “Feitenkennis” een van de boeiendste non-fictieboeken die ik ooit heb gelezen en ik geef het zonder meer 5 sterren. Groetjes, Erik

  2. Goede recensie, Isolde! Geeft precies aan wat volgens mij ontbreekt in zijn visie. Alsof hij zegt dat iedereen het gemiddeld veel beter heeft gekregen…op de Titanic! Want wij leven hier in het westen veel te luxe en in veel armere gebieden explodeert de bevolkingsomvang, beide leidend tot ecocide en uiteindelijk veel sneller dan we denken tot het einde der mensheid. Dat hoeft niet erg te zijn, maar pretendeer als schrijver dan niet dat je het beste met de mens voor hebt.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Alleen inhoudelijke reacties die gaan over het besproken boek en/of de recensie worden geplaatst.