Geschiedenis van de westerse esoterie

Zondag, 20 februari, 2022

Geschreven door: Jacob Slavenburg
John van Schaik
Artikel door: Wolter Huttinga

De auteurs

[Recensie] John van Schaik en Jacob Slavenburg zijn esoterie-kenners die al heel wat publicaties over dit onderwerp op hun naam hebben staan.

Thematiek

De auteurs geven een zo volledig mogelijk beeld van de bronnen en de geschiedenis van wat wij vandaag de dag ‘esoterie’ noemen. Dat begint natuurlijk bij een belangrijke en niet zo gemakkelijke vraag: wat is esoterie eigenlijk? Ze onderscheiden vier kenmerken: Het geloof in de correspondentie tussen zichtbare en onzichtbare dimensies van de kosmos, de gedachte dat de natuur doordrongen is van een goddelijke levenskracht, het belang van gnosis (verborgen kennis) die toegang geeft tot werkelijkheidslagen tussen God en de wereld en het belang van spirituele initiatie en ontwikkeling.

Archeologie Magazine

Na deze typering volgt een lange, hobbelige en soms onwaarschijnlijke rit door de geschiedenis, die begint in het oude Egypte. De geheimzinnige rituelen van het Egyptische dodenboek, de onsterfelijke godin Isis en de oer-wijze Hermes Trismegistus zijn de bronnen waar alle esoterici zich op beroemen.

De constante gedachte binnen de hier beschreven traditie is de idee dat er altijd een soort goddelijke wijsheid onder de mensen heeft bestaan – soms openbaar, soms ondergronds – waar alle religie, filosofie en wetenschap wel wat van gesnoept heeft. Nu eens gaat het over magie en alchemie, of het geloof in engelen, dan weer betreed je de speculatieve denkwerelden van rozenkruisers en vrijmetselaars. Je leest over mensen die hun weg in het leven proberen te vinden terwijl ze de verbinding tussen het materiële en het geestelijke willen blijven eerbiedigen. Het zijn mensen die geen onderdak vinden in de kerk (te dogmatisch, te kil) en ook niet in de wetenschap (te rationeel, te objectief).

Gesprek met het christendom

Het is interessant hoe dit boek zich steeds in en uit het christendom beweegt. Ook Jezus, Paulus en enkele kerkvaders worden met een esoterische blik bekeken. Dat vind ik helemaal niet zo’n gekke gedachte. Niet omdat zij nu ineens tot ‘de esoterische traditie’ zouden behoren, maar omdat datgene wat de auteurs als esoterische kenmerken beschouwen vrij diep in de christelijke traditie zit. Wanneer je als christen belang hecht aan de idee dat het koninkrijk van God ‘in ons is’, of dat het je er met kerst misschien wel vooral om gaat dat Christus ‘in je hart’ geboren wordt – ben je dan ineens gnosticus, of half-esoterisch christen? Of heeft het christelijk geloof een veel diepere verbinding tussen het materiële en het spirituele dan de auteurs suggereren?

Mooie zinnen

“God is de maker van deze Kosmos en alles wat daarin is; maar hij bestuurt alles samen met de mens, die zelf ook de wereld bestiert welke God gemaakt heeft. Als de mens die taak volledig op zich neemt, te weten de zorg voor de schepping die zijn eigenlijke opdracht is, dan is hij op grond van de goddelijke harmonie der samenstellende delen een wereld op zichzelf, een microkosmos.”
Uit het Corpus Hermeticum, een verzameling teksten van Hermes Trismegistus.

Reden om dit boek niet te lezen

Het boek ademt de pretentie van wetenschappelijkheid, maar is vooral een hobbyproject van twee diep ingewijde liefhebbers. Er worden enorm veel bronnen geciteerd, maar hoe denken collega-historici, godsdienstwetenschappers, theologen en filosofen over de status van het besprokene? Worden de inzichten en interpretaties van de auteurs gedeeld in een bredere kring van academici? Waarschijnlijk niet, want de snel gegeven meningen en suggestieve commentaren zijn niet van de lucht. Ook bevat het boek storend veel spel- en stijlfouten, dus redactionele begeleiding zal er ook niet geweest zijn.

De vraag blijft hangen of esoterie wel ‘iets’ is dat je als helder object zou kunnen onderzoeken en of het geen modern construct is dat men vervolgens is gaan inlezen in de geschiedenis.

Reden om dit boek wel te lezen

Het biedt een fraaie staalkaart van esoterische geschriften en denkvormen. Het vormt een soort monument voor een belangrijke cultureel-spirituele onderstroom door de eeuwen heen. De esoterische zoektocht naar de verbinding tussen het materiële en het spirituele wordt vaak lacherig afgedaan, maar verdient wat mij betreft wel wat meer respect.

Eerder verschenen in Trouw