Het eiland van Arturo

Vrijdag, 9 juli, 2021

Geschreven door: Elsa Morante
Artikel door: Jan Koster

Een (niet zo) paradijselijke jeugd

[Recensie] Een vrouw van midden veertig die een roman schrijft over een mannelijke puber die worstelt met zijn gevoelens, het ontdekken van zijn seksualiteit en met de onbeantwoorde liefde voor zijn vader. Gezien alle recente heisa is de vraag gerechtvaardigd of dat in deze tijd niet tot ophef zou leiden. Want hoe is het mogelijk dat zo’n vrouw zich kan inleven in zo’n hoofdpersoon? Wat weet zij nou van mannelijke gevoelens? Het kan, het kan zelfs bijzonder goed zo bewijst Elsa Morante in Het eiland van Arturo. Deze roman zorgde ervoor dat zij in 1957 als eerste vrouw werd bekroond met de prestigieuze Premio Straga.

Het eiland van Arturo is Procida, vlakbij Napels. Arturo woont er in een voormalig klooster dat tot villa is omgebouwd. Vrouwen komen niet voor in de eerste jaren van zijn leven, wat een verklaring kan zijn voor zijn latere gedrag. Zijn grootmoeder is overleden. Zijn moeder heeft de bevalling niet overleefd.
Hij heeft slechts één foto van haar waarop hij heel zuinig is. Zijn vader bemoeit zich nauwelijks met zijn opvoeding. Hij is vaak voor langere tijd weg en als hij thuis is dan is dat vooral fysiek.

Arturo vermaakt zich wel. Overdag struint hij wat rond in de natuur of is op het water te vinden. Naar school gaat hij niet, zijn kennis haalt hij uit boeken van zijn vader. Hij heeft zich een ideaalbeeld gevormd van zijn ouders, ondanks dat hij zijn moeder niet heeft gekend en ondanks dat zijn vader weinig liefdevol is: “Wat hem betrof was het zelfs in mijn dromen nooit in mij opgekomen dat zijn mond kusjes zou kunnen geven.” Toch heeft hij kinderlijke toekomstvisioenen van een gezamenlijke avontuurlijke toekomst.

De eerste barst
Die ontstaat als zijn vader thuiskomt met de jonge Nunziata met wie hij ineens is getrouwd. Waarom is een raadsel want Wilhelm kleineert haar, snauwt haar af en gebruikt haar als voetveeg. Als hij er is, want ook daarna is hij vaker weg dan thuis.
Arturo wil evenmin iets van haar weten en ze kwijnt weg: “Bijna een uitgedoofde planeet die buiten de baan van de aarde was geraakt.”

Trouw

Zij is wel de eerste vrouw in zijn leven, een stiefmoeder die nauwelijks ouder is dan hijzelf. Arturo heeft het er maar moeilijk mee. Aanvankelijk haat hij haar omdat zij tussen hem en zijn vader in komt te staan. Hij behandelt haar net zo lomp als zijn vader, slecht voorbeeld doet slecht volgen. Later verandert dat, na de geboorte van zijn halfbroertje en hij een andere kant van Nunziata leert kennen en hij gevoelens voor haar ontwikkelt. Het kan verkeren. Als Arturo vervolgens wordt verleid door een jongedame, een vriendin van zijn stiefmoeder, begint een gecompliceerd spel van jaloezie, toenadering en verwijdering. Het is vooral Arturo die met zichzelf in de knoop raakt.

Het eiland van Arturo is vooral een ontwikkelingsroman. Het is ook een liefdesroman, voor zover je daarvan kunt spreken. De spaarzame keren dat men over liefde praat, gevoelens uit, leidt dat eerder tot verwijdering dan tot toenadering. De enige liefde die oprecht is en die werkt is die van moeder tot kind. Er komt geen man in voor die in staat is enige liefde voor een vrouw te voelen en daar op een normale manier uiting aan te geven. Afkeer van vrouwen, vrouwenhaat zelfs, is wel aan de orde van de dag.

Opvallend is de merkwaardige band tussen vader en zoon. Arturo kijkt op naar zijn vader, hij idealiseert hem, het lijkt wel op verafgoding. Diens veelvuldige afwezigheid lijkt dat alleen maar te versterken. Zoals te verwachten valt komt er een moment dat hij ziet wie zijn vader echt is, maar dan zijn we al aardig richting het einde.

Het eiland van Arturo kent naast de bijzondere hoofdpersonen enkele boeiende personages met een kleinere rol.

Nunziata bijvoorbeeld. Getrouwd met Wilhelm maar van de leeftijd van Arturo. Waarom zij met Wilhelm is getrouwd blijft raadselachtig. Als dat eenmaal zo is zit er niets anders op dan zich daarnaar te gedragen volgens haar eigen normen, zich te schikken naar haar lot, ook al richt het haar bijna te gronde.

De moeder van Nunziata komt maar heel even in beeld maar het levert wel één van de interessantste passages op. En natuurlijk de mysterieuze Romeo, de Amalfitaan, een vrouwenhater die het huis bewoonbaar heeft gemaakt en zich over Wilhelm heeft ontfermd. Vindt die mysogynie van Wilhelm daar zijn oorsprong? De man die vlak voor hij stierf had voorspeld dat Wilhelm geen rust zal kennen, maar op een zekere dag wel zal trouwen en een vrouw zal meenemen naar het eiland. Het resultaat was de eerste barst in het beeld dat de zoon van de vader had. En die onrust van Wilhelm, die werd alleen maar groter.

De tweede barst
Na die eerste barst volgt een tweede, een grotere, als duidelijk wordt wat zijn vader heeft uitgespookt in al die tijd dat hij elders was. Als dat uitkomt is Wilhelm niet meer de knappe, lange man maar een zielig hoopje mens met uiterlijke imperfecties. Het markeert het einde van de puberteit van Arturo en dan is het moment daar dat hij doet wat hij al jaren van plan was.

Elsa Morante geldt als de godmother van de Italiaanse literatuur. Het zou zomaar waar kunnen zijn. Het eiland van Arturo is een prachtige, tijdloze roman die nu gelukkig in vertaling beschikbaar is. Die vertaling is van Manon Smits en dan weet je genoeg; het is als wijn die geen krans behoeft.
Uitgeverij Wereldbibliotheek heeft aangekondigd dat er nog drie titels van Elsa Morante zullen worden uitgebracht, eveneens vertaald door Manon Smits. Dat is iets om reikhalzend naar uit te kijken!

Eerder gepubliceerd op JKleest.nl


Laat hier je reactie achter:

3 reacties op “Het eiland van Arturo

  1. Mooie bespreking!
    In de eerste helft van het boek wekte de breed uitgesponnen vrouwenhaat, die met de daarbij horende arrogantie en constante drang tot vernederen nogal nadrukkelijk aanwezig was en bleef, bij mij een groeiende behoefte om die enigszins te kunnen duiden.
    Pas in het tweede deel werd ik bevestigd in mijn gevoel dat de mysoginie van Wilhelm te maken zou kunnen hebben met zijn geheime voorkeur voor de mannenliefde. Hij lijkt zich met zijn gefoeter en zijn wrede en arrogante gedrag vooral te willen bewijzen als echte man, die weet hoe je vrouwen moet aanpakken. Dit om zijn grote geheim zoveel mogelijk te verhullen.
    Bij Arturo levert dit ‘geërfde’ gedrag van zijn door hem geadoreerde vader een verschrikkelijke spagaat op in zijn puberale ontwikkeling. Aan de ene kant begint hij zijn eigen voorkeur een beetje te ontdekken, in de vorm van jaloezie op de kusjes en genegenheid die zijn stiefbroerje wel en hij niet krijgt. Tegelijkertijd blijft de diep gevoelde bewondering voor zijn vader ervoor zorgen dat hij niet los kan komen van dat vrouwen hatende gedrag dat hem is ingeprent. Pas later als zijn vader voor hem van zijn voetstuk valt, komt hier een beetje beweging in.

  2. Een vrouw van 40 die schrijft over een mannelijke puber, u lijkt dat maar vreemd te vinden en trekt meteen in twijfel of zoiets wel kan.
    Doorheen de literaire geschiedenis gebeurde het omgekeerde, al eeuwenlang. Mannen schreven altijd over vrouwen, hoe ze zich voelden en wat ze wilden van het leven enz. Nooit heeft iemand dat in vraag gesteld.
    Need I say more?

    • Bedankt voor je reactie maar die is wel erg kort door de bocht.
      1 Ik vind het legitiem om die vraag te stellen en ik geef er vervolgens antwoord op dat dat juist heel goed kan.
      2 Dat is een bewijs van het inlevingsvermogen van Elsa Morante, zeker in dit boek een prestatie van formaat. Ofwel: een compliment.
      3 Nooit iemand heeft dat in vraag gesteld? Dat is wel heel stellig en dat kan ik meteen ontkrachten door te verwijzen naar mijn recensie van Effi Briest: zie https://jkleest.nl/2016/07/effi-briest-theodor-fontane/
      Ik zeg er echt niet altijd iets over, maar dat nooit iemand dat zou doen is te stellig en ten onrechte.
      4 Deze opmerking is geplaatst in de context van die maanden. Dat ging bijvoorbeeld over de vertaling van het gedicht van Amanda Gorman dat volgens sommigen niet goed vertaald zou kunnen worden door iemand met een andere huidskleur. Die discussie breidde zich uit naar andere gebieden dan huidskleur, zoals gender, afkomst en identiteit.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Alleen inhoudelijke reacties die gaan over het besproken boek en/of de recensie worden geplaatst.